ىنتىماقتاستىقتىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسى

سويتسە, قازاقستاندىق كاسىپ­كەرلەر ءۇشىن كورشىلەس وڭىرلەر تارا­پىنان كەزدەسەتىن كەدەرگىلەر جەت­كىلىكتى ەكەن. سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنىڭ جالپى سىرتقى ساۋدا اينالىمى بيىلعى قاڭتار-تا­مىز ايلارىندا بىلتىرعى جىل­دىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىس­تىرعاندا 4,3 %-عا ارتىپ, 392,6 ملن دوللار دەڭگەيىنە جەتىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ەكسپورت 141,1 ملن دوللاردى قۇراپ, 15,4 %-عا ارتسا, يمپورت 251,5 ملن دول­لارعا جەتىپ, 1%-عا ازايدى.

سولتۇستىك قازاقستان رەسەيدىڭ قورعان, تۇمەن جانە ومبى سياقتى ءۇش وبلىسىمەن شەكتەسىپ, ساۋدا-ساتتىق جاسايدى. ەكىجاقتى سۇرانىستاردى قاناعاتتاندىرۋدا كوپ جىلدان بەرى جولعا قويىلعان ءوندىرىس پەن ساۋدا جۇيەسى بار. الايدا نارىق تالابى كەيدە ءوزىنىڭ قىساستىقتارىن دا كورسە­تىپ قالادى. سونىڭ مىسالىنا ۇستى­مىزدەگى جىلعى «زەنچەنكو ي ك» كاسىپورنىنىڭ باستان كەشكەن شىرعالاڭىن ايتۋعا بولادى.

ءسۇت ونىمدەرىن شىعارۋ بو­يىن­شا قازاقستاندىق برەند دارە­جەسىنە جەتكەن بۇل كومپانيانىڭ ونىمدەرى ىشكى نارىقتا دا ۇل­كەن سۇرانىسقا يە. سونداي-اق رە­سەيگە دە ءوز ونىمدەرىن شىعارا­دى. باسەكەلەستىككە قابىلەتتى­لىگى جوعارى «زەنچەنكو ي ك» ونىم­دەرى كورشى ەلدىڭ تۇتىنۋشى­لارى­نىڭ سۇرانىس تالابىن قاناعات­تاندىرىپ, جەرگىلىكتى ون­دى­رى­س­­شىلەردى شاڭ قاپتىرىپ كەتەدى.

زاۋىت ديرەكتورى گەورگي تسەلىح­تىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كاسىپ­ورىن پاستەرلەنگەن ءسۇت پەن قايماقتىڭ ارقايسىسىنان مايلى­لىعىنا قاراي ءۇش ءتۇرىن, ايران, ىرىمشىك جانە اق ماي شىعارادى.

 «قورعان قالاسىنىڭ نارىعىنا ءبىز كىرگەن ءۇش جىلدا ولاردىڭ جەرگىلىكتى ءسۇت كاسىپورىندارىنىڭ ءوندىرىسى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الماي, 30 پايىزعا تومەندەدى. حالىقتىڭ ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزگە سۇرانىسى ارتا ءتۇستى. بيىلعا دەيىن ءبىز ەكى كۇندە 13 توننا ءونىم ساتاتىنبىز. بۇل جاعداي جاڭادان كەلگەن گۋبەرناتورعا جاقپادى», دەيدى ول.

ءسويتىپ قازاقستاندىق كاسىپ­ورىننىڭ ونىمدەرىن ەنگىزبەۋدىڭ ءتۇرلى سىلتاۋلارى تابىلادى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ باس­تىسى ارينە ءونىم ساپاسىن انىقتايتىن «روسسەلحوزنادزوردىڭ» شەشىمىن پايدالانۋ. بۇل ۇيىمنىڭ قورعان قالاسىندا اتتەستاتسيادان وتكەن زەرتحاناسى جوق ەكەن, سوندىقتان ولار كورشىلەس چەليابى قالاسىنداعى فيليالعا اپارىپ, قازاقستاندىق سۇتتەن قوزدىرعىش تاپقان-مىس. ال سول سۇتتەن پەتروپاۆل مەن ومبى قالالارىنىڭ زەرتحانالارى ەش كەمشىلىك تابا الماعان. ءسويتىپ رەسەيلىكتەر تاراپىنان ەاەو شەڭبەرىندە جاسالعان كەلىسىم بۇزىلىپ, قولدان جاسالعان كەدەرگىلەرمەن قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ ەنۋىنە قىسىم جاسالدى. الايدا, بۇعان «زەنچەنكو ي ك» باسشىلارى قىڭبادى, ولار قىركۇيەك ايىندا وزدەرىنىڭ رەسەي رىنوگىنان شىعاتىنىن مالىمدەپ, ساتىپ الۋشىلارىنا الدىن الا ەسكەرتتى.

وسى وقيعا كاسىپكەرلىكتىڭ اياعىنان شالۋ, ەاەو كولەمىندە قابىلدانعان كەلىسىمدەردىڭ تالابىن اياققا باسۋ دەپ باعالانىپ, بۇل اقىرى ۇيىمنىڭ تالقىسىنا تۇسكەن بولاتىن. قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ باسشىلارى مەن ماماندارى رەسەيلىكتەرمەن كەزدەسىپ, ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋىنە قول جەتكىزگەن. وسىدان كەيىن قازان ايىنىڭ ورتاسىندا «روسسەلحوزنادزور» بۇرىنعى شەشىمىن وزگەرتىپ, «زەنچەنكو ي ك» جانە باسقا دا قازاقستاندىق كومپانيالاردى اياعىنان شالۋىن  قويىپ, رىنوكتىڭ ەسىگىن قايتادان ايقارا اشقان.

ال جۋىردا ءوزارا ساۋداعا كەدەرگى كەلتىرەتىن وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەردى ەاەو ەكونوميكالىق كوميسسياسى ارنايى قارادى.  بۇل كوميسسيادا رەتتەگىش اسەرلەردى باعالايتىن ء(راب) توپ بار. ەكونوميكا جانە قارجىلىق ساياسات القاسىنىڭ مۇشەسى (مينيستر) تيمۋر جاقسى­لىقوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن وسى توپتىڭ وتىرىسىندا ۆەتەرينار­لىق تەكسەرىستەرگە جاتاتىن نىسانداردى بىرتەكتى بىرلەسە تەكسەرۋ جانە تاۋار­لاردىڭ سىناعىن الۋ ەرەجەسىنىڭ ورىندالۋى تالقىلاندى. «بۇل جۇمىس وكىلەتتى ورگانداردىڭ اكىمشىلىك ىنتىماقتاستىعى بيزنەس پەن ساۋدادا ءتيىستى دارەجەدە تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, كەدەرگى كەلتىرۋىن جويۋعا باعىتتالعان. وتىرىس قورىتىندىسىندا ءبىز ەاەو ەلدەرى رىنوكتارىنا ءسۇت جانە ەت ونىمدەرىنىڭ ءتۇسۋىن رەتتەۋدىڭ جولدارىن ۇسىندىق», دەدى ءوزىنىڭ سوزىندە تيمۋر جاقسىلىقوۆ.

وسىنداي كەدەرگىلەردىڭ كەسىرىنەن بيىلعى سەگىز ايدا وبلىستىڭ رەسەي فەدەراتسياسىمەن اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 218 ملن اقش دوللارىن قۇراپ, بىلتىرعى جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 6,2%-عا ازايعان. سونىڭ ىشىندە ەكسپورت 3,3%-عا ازايىپ, 32,3 ملن اقش دوللارىن, يمپورت 6,7%-عا قىسقارىپ, 185,7 ملن اقش دوللارىن قۇرادى.

وبلىستان رەسەيگە شىعارىلاتىن ونىمدەر اراسىندا مەتالل سىنىقتارى, ءسۇت ونىمدەرى, بيداي, ۇن سياقتى تاۋارلار باسىم. ال رەسەيدەن الىناتىندار اراسىندا مۇناي ونىمدەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارى, قۇرىلىس ماتەريالدارى, ىدىس-اياق, ت.ب. بار. 

رەسەي ينۆەستورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن سولتۇستىك قازاقستاندا مەتالل رۋدالارىن شىعاراتىن «تيولاين», التىن وندىرۋمەن اينالىساتىن «اۋليە گولد ماينينگ», تراكتور قۇراستىراتىن «پەتروپاۆلوۆسكي تراكتورنىي زاۆود» بك كاسىپورىندارى جوبالارى ىسكە اسۋدا. سقو ماشينا جاساۋ زاۋىتتارى رەسەي نارىعىندا  بەلسەندى جۇمىس ىستەۋدە. مىسالى, «زاۆود يم. س.م. كيروۆا» اق ونىمدەرىنە رەسەيلىك تۇتىنۋشىلاردان سۇرانىس تۋىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا ومبى قالاسىندا «قازماركەت»  ساۋدا جۇيەسىنىڭ جەتى دۇكەنى اشىلىپ, نەگىزىنەن سولتۇستىك قازاقستاندا شىعارىلاتىن ونىمدەردى ساتادى. سونداي-اق بىرنەشە كاسىپورىن رەسەيلىكتەرمەن 30-دان ارتىق ساۋدا-ساتتىق كەلىسىمشارتىن جاساعان.

رەسەي كاسىپورىندارىمەن تەرىستىكتىڭ اگروقۇرىلىمدارى دا تىعىز بايلانىس ورناتقان. بۇگىنگى تاڭدا وبلىس القاپتارىندا جۇرگەن 8 مىڭ كومبايننىڭ جارتىسىنان استامى رەسەيدە شىعارىلعان. سونداي-اق ەگۋ اگرەگاتتارى مەن جاتكالار جانە ت.ب. قۇرىلعىلار كورشى ەلدە وندىرىلگەن. سولتۇستىكقازاقستاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىن شىعاراتىن «Avagro» جشس ونىمدەرى رەسەيدە ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى عانا ولار وزدەرىنىڭ 300-دەن ارتىق ءونىمىن رەسەيدە ساتقان.

قازاقستاندىق ديقاندار رەسەيدەن جاقسى تۇقىم دا الىپ تۇرادى, ال مال وسىرۋشىلەر 2019 جىلى عانا «سىباعا» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە  203 تۇياق اسىل تۇقىمدى قارا مال ساتىپ العان.

ارينە تەرىستىكتەگىلەر مەن رەسەي­­لىكتەردىڭ اراسىنداعى ىنتىماق­تاس­تىقتىڭ بارلىق قىرىن قامتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ءجۇرىپ جاتىر. ونىڭ جاقسى جاقتارى كوپ بولعانىمەن, كولەڭكەلى تۇستارى دا جوق ەمەس. مىسالى, پەتروپاۆلدىڭ ۇزدىك مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشىلارى رەسەيدەگى ءتۇرلى ءپان وليمپيا­دالارىنا قاتىسىپ, جۇلدە الىپ جاتادى. ال ولارعا مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن سول ەلدىڭ جوو-لارىنا وقۋعا گرانت بەرىلەدى. ءسويتىپ اقىلدى جاستارىمىزدىڭ كوبى كورشى ەلدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋگە اتتانادى. ال ولاردىڭ اراسىنان قايتىپ كەلىپ جاتقانى نەكەن-ساياق.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى