سەرۆيستىك كومپانيالاردىڭ الەۋەتى قانداي؟

بۇعان شەتەلدىك كومپانيالاردى كىنالاۋ­دىڭ دا رەتى جوق. ولاردىڭ تالا­بىنا ساي كەلەتىن مامانداردى دايار­لاي الماي وتىرعان ءوزىمىز.

الماتىدا «Kazservicە» قازاقستاندىق مۇناي سەرۆيس سالاسىنداعى كومپانيالار وداعى ۇيىمداستىرعان دوڭگەلەك ۇستەلدە وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەر كوتەرىلدى.

ساراپشىلار قازاقستان نارىعى شەتەلدىك مەردىگەرلەر ءۇشىن تارتىمدى ءارى تابىستى ەكەنىن ايتادى. بۇگىندە بۇل سالاداعى ەڭ ءىرى حالىقارالىق 100 كومپانيانىڭ 20-سى قازاقستاندا جۇمىس ىستەيدى, تاعى 10 كومپانيا ءبىزدىڭ نارىقتان ورىن الۋعا تىرىسۋدا. بىراق ولار ەلگە كەلگەن سوڭ كوپ رەتتە قازاقستاندىق كومپانيالاردى سەرىكتەس رەتىندە تارتۋدىڭ ورنىنا, بولەك سەرىكتەستىك اشىپ, ءوز بەتىنشە جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى.

بۇگىنگى تاڭدا North Caspian Operating Company N.V., تەڭىزشەۆرويل جانە قاراشىعاناق پەتروليۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ. ءتارىزدى ءىرى مۇناي-گاز وپەراتورلارى جالپى سوماسى 45 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا. بۇل وپەراتورلار نارىقتىڭ ءىرى تاپسىرىس بەرۋشىلەرى بولىپ سانالادى (بارلىق ساتىپ الۋدىڭ 75 پايىزى), الايدا ولاردىڭ ساتىپ الۋ راسىمدەرى جابىق رەجىمدە وتەدى.

بۇگىندە قازاقستانداعى مۇناي سەرۆيسى قىزمەتتەرىنىڭ جىل سايىنعى اينالىمى كەمىندە 7 ملرد اقش دوللارىن قۇرايدى. مۇنداعى وتاندىق بيزنەستىڭ ۇلەسى ورتا ەسەپپەن العاندا 50-60% شاماسىندا. ولار جەرگىلىكتى بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ كەزىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر تاراپىنان جوعارى تالاپتار مەن كەپىلدىكتەردىڭ قويىلۋى, وتاندىق بيزنەستىڭ وتىنىشتەرىن ۇزاق قاراستىرۋ ءتارىزدى پروبلەمالارمەن ءجيى كەزدەسەدى.

ر.جاقسىلىقوۆ مۇناي-گاز سالاسىنا قىزمەت كورسەتەتىن قازاقستاندىق كومپانيالار سالىستىرمالى ءتۇردا وتە جاس ەكەنىن ايتادى. سوعان قاراماستان ەكونوميكيانىڭ درايۆەرىنە اينالاتىن مۇمكىندىگى بايقالادى.

«ەلىمىزدە 1 مۇنايشىعا 4-5 مامان قىزمەت كورسەتەدى. ەگەر بۇل باعىتتا جەكە كلاستەردى قالىپتاستىرماساق, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ بولاشاعى بولمايدى. مۇناي سەرۆيسى گەولوگيا, بارلاۋ جۇمىسىنان باستاپ, مۇنايشىنىڭ جەكە باس تازالىعىنا دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى», دەيدى ول. وسى سالانىڭ جەكەلەگەن سەگمەنتتەرىندە قازاقستاندىق ۇلەس ءارتۇرلى. ايتالىق, ينجينيرينگ سالاسىندا ۇلەسىمىز 40-50 پايىز بولسا, قۇرىلىس سالاسىندا 80 پايىز توڭىرەگىندە. ەڭ كەنجە قالعان سەگمەنت – لوگيستيكا, بۇل باعىتتاعى ۇلەس 18 پايىزبەن شەكتەلەدى.

سەرۆيستىك كومپانيالاردىڭ تابىسىنا اسەر ەتەتىن فاكتور كوپ. حالىقارالىق نارىقتاعى احۋالداردان باستاپ, ءىرى كومپانيالاردىڭ ءوز ىشىندەگى جاعداي دا وعان ىقپال ەتۋى مۇمكىن.

«ەل ىشىندە مۇنايدىڭ ارزانداۋىنا قاتىستى پىكىر كوپ ايتىلادى. مۇناي باعاسى تومەندەپ كەتسە, ينۆەستورلار مەن وپەراتورلار ۇنەمدەۋ رەجىمىنە كوشەدى. باسقاشا ايتقاندا ءاربىر تيىندى ۇنەمدەي باستايدى», دەيدى ر.جاقسىلىقوۆ.

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا مۇناي-گاز سالاسىنداعى ءىرى سەرۆيستىك كومپانيالاردى قالىپتاستىرا المادىق دەگەن پىكىر دە ساراپشىلار تاراپىنان ءجيى ايتىلادى. «Kazservic» وداعى توراعاسىنىڭ پايىمداۋىنشا, ەلىمىزدە وسى باعىتتا ورتا دەڭگەيلى كومپانيالار قۇرىلماعان. مۇناي وپەراتورلارى ءىرى نەمەسە شاعىن كومپانيالار بولىپ جىكتەلەدى. ورتا بۋىندى كومپانيالاردىڭ قالىپتاسپاۋىنا جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كوپ كەدەرگى كەلتىرەدى. ايتالىق, كەيبىر تەندەرلەرگە قاتىسۋ ءۇشىن كومپانيانىڭ قارجىلىق اينالىمى ميلليونداعان دوللار بولۋى كەرەك. ونداي ەركىن اينالىمى بار وتاندىق كومپانيا بىزدە از. سوندىقتان مۇنداي تەندەرلەردە اينالىمىندا ميللياردتاعان اقش دوللارى بار شەتەلدىك كومپانيالارعا ءبىرىنشى كەزەكتە باسىمدىق بەرىلەدى.

قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋىنا قارجى تاپشىلىعى دا قولبايلاۋ. كەز كەلگەن تاپسىرىس بەرۋشى ءۇشىن اۋقىمدى مەردىگەرلىك جۇمىستى بىرنەشە لوتقا بولگەنشە, تاۋەكەلدەردى ازايتىپ, ءىرى مەردىگەردى تاڭداپ, وعان بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەگەن ءتيىمدى. ونداي مۇمكىندىك شەتەلدىك كومپانيالاردا بار. سوندىقتان قۇنى قىمبات جوبالار دا سولاردىڭ قانجىعاسىندا كەتەدى.

 «كۇردەلى جوبالاردى وپەراتورلار ەمەس, شەتەلدىك اكتسيونەرلەر بەكىتەدى. جوبالاۋ شەتەلدە وتكىزىلسە, حالىقارالىق ستاندارتتار, تالاپتار قويىلادى. ال شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ بارلىعىنىڭ ەۋروپادا وكىلدىكتەرى بار. سوندىقتان قازاقستاندىق كومپانيالارعا ولارمەن باسەكەلەسۋ وتە قيىن. «ينجينيرينگتىڭ قازاقستاندا جۇرگىزىلۋى ءبىزدىڭ كومپانيالارعا قاتىستى مىندەتتى جەڭىلدەتەدى. مۇنداي جاعدايدا قازاقستاندىق زاۋىتتارعا تاپسىرىس بەرۋشىلەرمەن تىكەلەي سويلەسىپ, ءوز ونىمدەرىن تانىستىرۋعا مۇمكىندىك تۋرادى» دەيدى ر.جاقسىلىقوۆ.

تومەن پايىزبەن نەسيە ۇسىناتىن شەتەلدىك قارجى ۇيىمدارىنا شىعۋ ءۇشىن كەپىلدىك كەرەك. بۇل كەپىلدىكتى قازاقستاندا تىركەلگەن ءىرى شەتەلدىك كومپانيالار بەرۋگە مۇددەلى ەمەس. ال قازاقستاندىق بانكتەردىڭ جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ۇسىنعان پايىزى اينالىپ كەلگەندە 30 پايىزدىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتەدى. بۇل جۇمىسىن ەندى باستاعاندار ءۇشىن قيىنعا تۇسەدى. سول سەبەپتى وتاندىق مۇناي سەرۆيسى سالاسىنداعى كومپانيالار وداعى ۇلتتىق بانك نەمەسە كۆازيسەكتوردى ديالوگقا شاقىرىپ وتىر.

وسى جيىنعا قاتىسقان ۇلتتىق بانكتىڭ دەپارتامەنت ديرەكتورى دانيار سالىمباەۆ قازاقستاننىڭ مۇناي سەرۆيسىنە قاتىستى جوبالار تەك كەپىلدىك ارقىلى قارجىلاندىرىلاتىنىن جەتكىزدى. تارقاتىپ ايتار بولساق, بۇل – ەكى تاراپتىڭ اراسىندا كەلىسىم ارقىلى جۇزەگە اساتىن جوبا. شەتەلدىك ءىرى كومپانيالار بولماسا, جەرگىلىكتى كومپانيالاردىڭ كوپشىلىگى بانك تالاپ ەتكەن كەپىلدى ۇسىنا المايدى. «بانكتەر كەپىلمەن قامتاماسىز ەتىلگەن جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا شەكتەۋ قويمايتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ەگەر بانكتەردىڭ كاپيتالدىق رەزەرۆى جەتكىلىكتى بولسا, تاۋەكەل ەتۋگە دايىن بولسا, وندا ارينە وسىنداي جوبالارعا نەسيە بەرە الادى» دەيدى د.سالىمباەۆ.

د. سالىمباەۆ وسى تۇستا بانكتىڭ جەڭىلدىگى بار ەكەنىن دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى. ساۋاتتى دايىندالعان كەلىسىمشارتتارتى بانكتەر كومپانيانىڭ نەسيەنى ۋاقىتىلى تولەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن تابىسىنىڭ كەپىلى دەپ قاراستىرادى. ەگەر تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ اكتسياسىنىڭ 50 پايىزى مەملەكەتكە نەمەسە ۇلتتىق حولدينگتەرگە تيەسىلى بولسا جانە رەيتينگى جوعارى بولسا, بانكتەر مۇنداي كومپانيالاردى قارجىلاندىرۋعا دايىن.

الماتى