پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ جولداۋىندا «نەگىزسىز, جۇيەسىز ساياسي ليبەريزاتسيالاۋ ەلدىڭ ىشكى ساياسي احۋالىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا, ءتىپتى مەملەكەتتىلىكتەن ايىرىلۋعا اكەلىپ سوعاتىنىن الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنەن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان ءبىز ساياسي رەفورمالاردى «اسىعىستىققا سالىنباي», كەرىسىنشە, كەزەڭ-كەزەڭىمەن, تاباندى تۇردە جانە جان-جاقتى ويلاستىرىپ جۇزەگە اسىراتىن بولامىز», دەدى.
پرەزيدەنتتىڭ سوزدەرىنەن وسىعان دەيىن الدى-ارتىن باعامداماي اسىعىستىقپەن جۇرگىزىلىپ, ەشقانداي ناتيجە بەرمەگەن كەيبىر ساياسي رەفورمالاردى قيالاپ بولسا دا سىناپ كەتكەنى كورىنەدى. اسىعىستىقپەن جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي ماسەلەنىڭ ءبىرى – كادر ساياساتى. «جاستاردى كوتەرەيىك, جاستارعا سەنىم ارتايىق» دەگەن ۇراندارمەن كادر رەزەرۆىن دە 35 جاسقا دەيىنگىلەر اراسىندا قۇرىپ جاتىرمىز. بۇل ارينە دۇرىس, جاستاردى ءوسىرۋ كەرەك, جاستارعا تىزگىندى بەرۋ كەرەك. الايدا, سونداي جاستاردىڭ ەڭبەكتە ءپىسىپ-جەتىلۋ دەڭگەيىن دە ۇمىتپاعان ابزال. ولار تەستىلەۋدەگى سۇراقتارعا دۇرىس جاۋاپ بەرەر-اق, قاجەتتى ۇپايلاردى جينار-اق, بىراق بويىندا مىقتى, تاۋەلسىز ەل قۇرۋعا دايىن سانا, ءىستى يگەرىپ كەتەتىن تاجىريبە بار ما, سول جاعىنا قالاي كوڭىل بولەمىز؟
راس, وتكەن عاسىردىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى الاساپىراندا ەل تىزگىنىن جاستار ۇستادى, حالىق ءسوزىن ايتتى. الايدا, سول كەزدە 25-30-دا بولعان ساكەندەر مەن ماعجاندار احاڭ, جاقاڭ, الەكەڭ سياقتى الدىڭعى اعالارىنىڭ ىقپالىمەن جانە حالىقتىڭ اقىل-ويىمەن ءپىسىپ-جەتىلگەندەر ەدى عوي. ولار ەلدىڭ قايناعان قالىڭ ورتاسىنان شىعىپ, حالىقتىڭ مۇددەسىن بويلارىنا تەرەڭ سىڭىرگەندەر ەدى. ال ەل ىشىندە ەڭبەك ەتىپ كورمەگەن قازىرگى وتىزدارداعى جاستار تەك تەوريالىق بىلىممەن ەلىمىزدى جەتىلدىرە الا ما؟ اعىلشىن ءتىلىن بىلگەنىمەن قازاق ءتىلىن ۇقپاسا, حالىقتىڭ جاي-كۇيىن, مۇڭ-مۇقتاجىن قابىلداماسا, ۇلتتىڭ سىرى مەن سيپاتىنان حابارى بولماسا, وعان قانداي سەنىم بار؟
بىزدەگى بارلىق ساياساتتىڭ ەڭ نەگىزگى ۇستانىمى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ىرگەسىن نىعايتۋعا باعىتتالۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ەڭ باستى مىندەتىمىز وسى. كادرلار وسى جولداعى بارلىق ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسۋى كەرەك. وسى باعىتتا ءپىسىپ-جەتىلگەن جاس بولسا, وعان تىزگىندى سەنىپ تاپسىرۋعا بولادى. الايدا, بىزدە قازىر ءپىسىپ-جەتىلمەگەن جاستاردان اياق الىپ جۇرگىسىز بولىپ كەتكەنىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر. پرەزيدەنتتىڭ «ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭعىرتپاي, تابىستى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – ءبىزدىڭ ۇستاناتىن باستى قاعيداتىمىز» دەگەنى دە وسى جەردەن شىعادى.
قازىر پرەزيدەنت قازاق ورتاسىنا تانىمال, قازاق جانىن تۇسىنە الاتىن وزىق جاستاردى بىرتىندەپ العا شىعارىپ جاتقانى سونىڭ ايعاعى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. تۇيسىكتى وبلىس اكىمدەرى دە بۇل باستامانى قولداپ, وزدەرىندە وسىنداي تانىمال ازاماتتاردى بيلىك باسپالداقتارىنا كوتەرۋدە.
ءبىزدىڭ قوعامدا كەيدە «قىلشىعىن الامىن دەپ بىلشىعىن شىعاراتىن» جايلار ءجيى كەزدەسەدى. قازاق رۋحىن جاڭعىرتۋ, قازاقىلىقتى جانداندىرۋ, ۇلتىمىزدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ دەگەن سياقتى ۇراندارىمىزدى تەگىس الاش سوزىمەن بايلانىستىراتىن بولدىق. ەڭ جەڭىلىندە «الاش رۋحىن جاڭعىرتۋ كەرەك» دەيمىز. بۇل تۇسىنگەن ادامعا ارينە دۇرىس. الايدا, وسى ءسوز ۇزاق جىلداردان بەرى ۇلتشىلدىق, قازاقتى باسقادان اسىرا باعالاۋ دەگەن ۇعىممەن استاستىرىلىپ, ابدەن قورلانىپ, ابدەن زابىرلەنگەن ءسوز ەدى عوي. قازىرگى بارلىق ءورىستىلدى باسشىلار ودان ازدى-كوپتى حاباردار. ويتكەنى ءبارى دە ورىس مەكتەبىندە وقىدى نەمەسە ورىسشا وقىعان مۇعالىمدەردەن ءدارىس الدى. سوندىقتان ءوزى دە جاۋىن جاۋماي سۋ بولىپ جۇرەتىن كەيبىر قورعانشاق باسشىلارىمىز بۇل سوزدەن ازا بويى قازا بولىپ, ءالى كۇنگە ۇركىپ تۇرادى. ەلدىك سانانىڭ ۇتۋى ءۇشىن ناقتى قازاق اتاۋىن عانا ءجيى ايتقان وتىمدىرەك بولار ما ەدى دەپ ويلايمىز.
قاناتى قاتايماعان مەملەكەتىمىزگە ۇلتتىق يدەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ بەلسەندى جانە ءوتىمدى بولعانى كەرەك. ءبىز تۇگىلى جۇزدەگەن جىلدىق تاريحى بار, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى بويىنا ابدەن سىڭىرگەن انگليا, فرانتسيا سياقتى مەملەكەتتەر دە ونىڭ تىزگىنىن بوساتپايدى. ال يدەولوگيانىڭ باستى باعدارى – حالقىمىزدىڭ ساناسىنا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ۇستانىمىن تەرەڭ ءسىڭىرۋ. بارلىق مادەني شارالاردىڭ, تولىپ جاتاتىن كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمداردىڭ دىڭگەگى, تۇپكى ماقساتى وسى بولۋى كەرەك. قازاقتىڭ ۇلى مەملەكەتىن بەرىك ورناتۋ بارلىق دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەردىڭ, قىزمەتكەرلەردىڭ ەسىنەن ەشقاشان شىقپاعانى ءجون. بۇل ۇلتشىلدىق ەمەس, ۇلتىمىزدى وسىرۋگە, ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان نىسانا.
ال ونى قازاق تىلىنەن قاشىپ تۇرعان, قازاقى بولمىستان ۇركىپ تۇرعان جاس كادرىمىز, باسشىلىقتىڭ جۇمساق تاعىنا وتىرعىزعان شالا پىسكەن جىگىتتەرىمىز جاساي الار ما؟ ويسىز ىستەر, ماعىناسىز شارالار, كوبىنەسە فورمالدى تۇردە جاسالاتىن جۇمىستار پرەزيدەنت سوزىندە اتاپ ايتقان «مەملەكەتتىلىكتەن ايرىلۋعا اكەلىپ سوعۋى» مۇمكىن ەكەنىن ولار سەزە الار ما؟
قازىر ەل ىشىندە جۇرگەن سوڭ جەرگىلىكتى جەردىڭ تىنىسىنا, ءىس-قيمىلىنا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. كوبىنەسە بولماشى, پايداسى از دۇنيەگە ۇلكەن نازار اۋدارىلىپ, ال ۇلت مۇددەسى ءۇشىن جاسالۋعا ءتيىستى دۇنيەلەر كوزگە ىلىنبەي قالاتىنىنا قارنىڭ اشادى. يدەولوگيانى جۇرگىزۋگە ءتيىستى باسشىلار ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدىڭ ۇستانىمىن ورىستەتۋگە ورەسى جەتە بەرمەيدى, ويتكەنى تاجىريبەسى جوق, تىم جاس.
دانا قازاقتىڭ بىلمەيتىنى جوق قوي. اتالارىمىز ەڭ جامان قارعىس رەتىندە ء«وزىڭ بىلمە, بىلگەننىڭ ءتىلىن الما» دەگەندى قالاي ءدوپ ايتقان. كەيدە قازىرگى جاس باسشىلار سونداي قارعىسقا ۇشىراعاندار ما دەپ قالاسىڭ. جوعارىدان تۇسەتىن تاپسىرمالاردى نەمەسە ءوزى باستاماشى بولعىسى كەلەتىن ىستە ولار ەشكىممەن اقىلداسپايدى. بۇرىن ونداي جۇمىستاردىڭ تالايىن ىستەگەن, قازىر زەينەتتە جۇرگەن اعالار مەن اپالاردىڭ بىرنەشەۋىن شاقىرىپ, الدا تۇرعان مىندەتتى قالاي ورىنداۋ كەرەك ەكەنىن اقىلداسسا عوي. سوندا تاجىريبەسى زور ماماندار جەرگىلىكتى احۋالعا بايلانىستى وزدەرىنىڭ ۇسىنىستارى مەن پىكىرلەرىن بىلدىرەر ەدى. ءسويتىپ ءىس ناتيجەلى دە بولار ەدى. ساباقتاستىق دەگەن سول ەمەس پە؟ پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ جولداۋدا اتاپ وتكەن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» دەگەن تۇجىرىمداماسى دا وسىنى مەڭزەپ تۇر ەمەس پە؟ سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت: «بيلىك پەن قوعام اراسىندا تۇراقتى ديالوگ ورناتۋ ارقىلى عانا قازىرگى گەوساياسي احۋالعا بەيىمدەلگەن ۇيلەسىمدى مەملەكەت قالىپتاستىرۋعا بولادى» دەدى. جاس باسشىلار وسىنى نەگە ەسكەرمەيدى؟
بىزدىڭشە, ولار بۇرىنعى اعالارى مەن اپالارىنا تۇك بىلمەيدى دەپ جوعارىدان قارايدى. وزدەرىنىڭ شەتەلدە وقىعانىن, اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنگەنىن, كومپيۋتەردى بىلەتىنىن ارتىقشىلىق سانايدى. سوندىقتان ىستەن ەش تاجىريبەسى جوق, جەرگىلىكتى جەردىڭ ەرەكشەلىگىن بىلمەيتىن جاس ازاماتتاردى وڭىرلەرگە باسشىلىققا جىبەرگەندە ولار باسقاراتىن مەكەمەنىڭ جانىنان قوعامدىق نەگىزدە اقىلداستار كەڭەسىن قۇرۋدى مىندەتتەۋ كەرەك. بۇل كەمىندە ءۇش نەمەسە بەس ادامنان تۇرعانى دۇرىس. زەينەت جاسىنداعىلار وعان ەشقانداي اقى, پۇل تالاپ ەتپەيدى. مىنە, ساباقتاستىقتى وسىلاي جالعاستىرۋعا بولاتىن سياقتى. ايتپەسە جاس باسشىلار ء«وزىم بىلەم» دەۋشىلىكتەن ارىلاتىن ەمەس. وزىمشىلدىك سانالارىن ۋلاپ العان. «جاڭانىڭ ءبارى ۇمىتىلعان ەسكى» دەگەن دانالىق تەگىن ايتىلماعان. بۇگىنگى ىستەر دە باياعىدا بولعان, تەك سىرتقى فورماسىندا عانا وزگەرىستەر بار, ال ىشكى مازمۇنى سول قالپى ەكەنىنەن وزىمشىلدەردىڭ حابارى بولا بەرمەيتىنى وكىنىشتى.
وڭىرگە تاعايىندالاتىن باسشىلاردىڭ كوبى سىرتتان كەلەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ولارعا جەرگىلىكتى مامانداردان كەڭەسشىلەر كەرەك-اق. ويتكەنى ءاربىر ءوڭىردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولادى.
ۇكىمەت ءتورت جىل بۇرىن «سەرپىن» باعدارلاماسىن قابىلدادى. ونىڭ تۇپكى ماقساتى – حالقى تىعىز قونىستانعان وڭتۇستىك جاستارىن سولتۇستىكتە وقىتىپ, قالدىرۋدى كوزدەگەن ەدى. ويتكەنى سولتۇستىكتىڭ حالقى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارا جاتقانى بەلگىلى. جاستار قالسا, مۇنداعى حالىقتىڭ سانى دا, ساپاسى دا ارتار ەدى. سول ءۇشىن مەملەكەت اۋقىمدى قاراجات ءبولىپ, ولاردى تەگىن وقىتىپ, ستيپەنديا دا تولەپ, جاتاقحانا دا بەرىپ وتىر. ەندىگى مىندەت – جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قولىندا. وبلىس اكىمدىگى جاستاردى وسىندا قالدىرۋدىڭ بارلىق امالىن جاساۋى كەرەك. الايدا, بيىل وقۋ بىتىرگەن 300-دەن ارتىق العاشقى تۇلەكتىڭ 8 پايىزى عانا سولتۇستىك قازاقستان وڭىرىندە قالدى. ولاردىڭ ىشىندە ماگيستراتۋراعا قالدىرىلعاندار دا بار. بۇل جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان جۇرگىزىلگەن اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ كەمشىلىگىنەن بە دەپ ويلايمىز. وزگە وڭىرلەردەن كەلگەن جاستاردى باۋىرعا تارتىپ, ولاردى جەرگىلىكتى جاستارمەن قىزۋ ارالاستىراتىن ءتۇرلى مادەني شارالار, ساۋىق كەشتەرى, سپورتتىق جارىستار جۇيەلى ەمەس, اندا-ساندا ءبىر بولادى. وندا دا باسىم بولىگى ورىس تىلىندە جۇرگىزىلەتىن كورىنەدى. سوندىقتان سىرتتان كەلگەن جاستار تەك ءوز قازانىندا ءوزى قايناپ جاتادى. وڭتۇستىك جاستارىنىڭ بولمىس-ءبىتىمى وزگەشەلەۋ. ولار ۇلكەندەردى سىيلايدى. سوندىقتان اقساقالدار القاسى, ارداگەرلەر ۇيىمى, اجەلەر كلۋبى وكىلدەرىمەن دە كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, اڭگىمەلەرىن تىڭداپ, ءجيى ارالاسىپ تۇرۋعا ىقپال ەتۋگە بولار ەدى عوي. اعا بۋىننىڭ اڭگىمەلەرىنەن جاستار ەل تاريحىن, جەر تاريحىن تەرەڭىرەك تاني تۇسەر ەدى. ارينە ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى مۇنداي ءىس-شارالاردى اتقارۋعا تىرىسادى. بىراق كۇندەلىكتى قاربالاستان قارىمدارى جەتە بەرمەيتىن سياقتى. جەرگىلىكتى باسشىلىق وسى تاراپتا قىزمەت ەتەتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى قۇرۋعا, قولداۋعا ىقپال ەتۋگە بولار ەدى. بىراق بۇل شارۋانى ەسكەرىپ جاتقان باسشىلار جوق. وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ناتيجەسىندە سولتۇستىككە كەلگەن سەرپىندىكتەردىڭ سەگىز پايىزى عانا قالدى.
سوندىقتان تەرىسكەي وڭىرلەرگە باسشىلىق قىزمەتكە جىبەرگەندە ولاردىڭ يدەولوگيانى جۇرگىزە الۋداعى ىسكەرلىگىنە كوپ كوڭىل اۋدارىلۋى كەرەك. شەكارالىق وبلىستىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى – حالىق سانىن تۇراقتاندىرىپ, كوشىپ كەتۋدى ازايتۋ, كەلۋشىلەردى جەرسىندىرۋ ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ال وندايدى ەلدىك كوزقاراسى تەرەڭ, ءتىلدى جەتىك بىلەتىن, مەملەكەتشىلدىگى جوعارى جاستار عانا اتقارا الادى. پرەزيدەنت تە ءوزىنىڭ جولداۋىندا «نەعۇرلىم پايدالى قىزمەتكەرلەر» كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى ەمەس پە؟ ء«بارىن كادرلار شەشەدى» دەسەك, ءبىز ۇلتتىق كادرلارمەن عانا ۇتا الامىز.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى