ەندىگى داۋ بەنزيننەن شىقپاسىن...

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىندەگى بولشەك ساۋدا باعاسىنىڭ رە­سەي­دەگىدەن ايىرماشىلىعى شامامەن 100 تەڭگەنى قۇرايدى, ال قىر­عىزستاندا ءبىر ليتر بەنزين  70-80 تەڭگە. بەنزينگە جانە ديزەل وتى­نىنا اكتسيزدى ارتتىرۋ تۋرالى قاۋلى جوباسى Open NPA پورتالىندا قوعامدىق تالقىلاۋعا شىعارىلعان ەدى. «زاۋىت ءۇشىن اكتسيزدەردىڭ قوسىمشا ءوسۋى مۇناي ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋشىلار مەن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ءۇشىن ايتارلىقتاي قارجىلىق اۋىرتپالىق بولادى», دەلىنگەن قۇجاتتا. 

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيس­تر­لىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, شەكارا­لاس ايماقتاردا رەسەيلىكتەر قا­زاق­ستاندا ارزان بەنزيندى ارزان باعامەن قۇيادى, بۇل رەسەي ەكونو­ميكاسىن سۋبسيديالاۋدىڭ ءبىر ءتۇرى بولىپ تابىلادى. «ونىڭ ورنىنا رەسەي  بىزگە نە بەرەدى؟»  دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابى ءبىزدىڭ ۇكىمەتتى شىنداپ ويلاندىراتىن كەز ەندى كەلدى. سەبەبى ساراپشىلار «ەاەو-داعى ەلىمىزدىڭ ۇپايىن ءبىر تۇگەندەسەك, بەنزين ارقىلى تۇ­گەندەي الامىز» دەگەن ءسۇيىنشى حاباردى ەل-جۇرتقا تاراتىپ جىبە­رۋگە اسىعىپ وتىر.   

الدا ەاەو نارىعىندا جا­نار-جاعارماي سەكتورىنىڭ ورتاق نارىعىن كوتەرۋ ماسەلەسى كۇن تار­تى­بىنە شىعاتىن ۋاقىت كەلە جاتىر.

«باعانى كوتەرۋ ارقىلى ىشكى نارىقتى بەنزينمەن, ءوز كۇشىمىزبەن قامتا­ماسىز ەتە الامىز با؟»  دەگەن ساۋال ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنىڭ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ جۇرگەنى بايقالادى. سە­بەبى ساراپشىلار قازاقستان قاي باعىتقا باسىمدىق بەرۋى كە­رەك­تىگىن قازىردىڭ وزىندە اشىق ايتا باستادى: ءبىرىنشىسى – ەاەو ارقىلى رەسەيلىك نارىقتى جاۋلاۋ; ەكىنشىسى – ەۋروپا ەل­دەرىنىڭ نارىعىن بەتكە الۋ.   

ساراپشى اندرەي چەبو­تارەۆ بىزگە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆتىڭ ايتقاندارىنا قاتىستى كوزقا­راسىن بىلدىرگەن ەدى. ونىڭ اي­تۋىن­شا, بەنزين باعاسىن رە­سەيدەگى كورسەتكىشپەن تەڭەستىرۋ بەن­زين كونترابانداسى نەمەسە باسقا دا ءبىز بىلمەيتىن كولەڭ­كەلى قۇبىلىستاردىڭ الدىن الۋ نەعايبىل. باعانى 10 تەڭگەگە كو­تە­­رۋ دە­گەنىمىز 6,5 پايىزعا قىم­­­بات­تا­­تۋمەن بىردەي. ءبىز وسى نۇس­قا­­نى تاڭداپ العان كۇننىڭ وزىندە بەن­زي­نى­مىزدىڭ رەسەي اۋىپ كەتۋى­نىڭ الدىن الا المايدى ەكەن­بىز. سە­بەبى رەسەيدە 92 ماركالى بەنزين 41,6 رۋبل, بۇل ءبىز­دىڭ تەڭگەمەن ەسەپتەگەندە 254 تەڭگە.

«بۇل باعا قازىرگى قولدا­نىستاعى باعامەن سالىستىرعاندا 67 پايىزعا كوپ اقشا. ءدال وسى فورمۋلادا تەڭەستىرۋ ءۇشىن ءبىز اكتسيز باعاسىن 2,5 پايىزعا ەمەس, 13 ەسە كوتەرۋىمىز كەرەك» دەيدى ا.چەبوتارەۆ.

ساراپشىلار وسى رەتتە بەنزين اكتسيا­سى باعاسىنا قاتىستى ماسەلە ۇكىمەتتى تىعىرىققا تىرەپ وتىرعانىن اشىق ايتىپ وتىر. باسقاشا ايتساق, رەسەيگە بۇرساق – اربا سىنادى, ەۋروپاعا تارتساق – وگىز ولەدى.

سالىستىرا كەتۋ ءۇشىن ايتساق, گەرمانيادا اي-95 ماركىلى 1 ليتر بەنزين – 1,3 ەۋرو, ال يسپانيادا – 1, 59 ەۋرو. تەڭگەمەن ەسەپتەگەندەگى ورتاشا باعا 617-700 تەڭگەنىڭ اينالاسى. «الەمدىك نارىقتا 95 ماركىلى بەنزيننىڭ ورتاشا باعاسى 429 تەڭگە. دەمەك, قازاقستاندىق بەنزيننىڭ ەڭ ارزان باعاعا ساتىلىپ جاتقانىنا ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق. سول سەبەپتى باعانى رەسەيمەن نەمەسە ەۋروپامەن تەڭەستىرۋگە ەمەس, ونىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە باسىمدىق بەرگەن دۇرىس», دەيدى اندرەي چەبوتارەۆ.

ساراپشىلار ءبىزدىڭ ەلدەگى بەنزين باعاسى شەكارالار مەن كەدەن بەكەتتەرىندە الىپساتارلىقتى ورشىتەدى دەپ سانايدى. بەنزين تاپشىلىعىن باستان وتكەرگەن وتكەن جىلى وسىنداي قۇبىلىس بايقالعان-دى. بەنزين ءوندىرىۋ كولەمى قازىر 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 12,9 پايىزعا, جاعارماي شىعارۋ 8,8 پايىزعا ارتىپتى. قازاقستاندا وندىرىلگەن بەن­زيننىڭ 40 پايىزعا جۋىعى پاۆلودار زاۋىتىنان شىعادى. 2020 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي باتىس قازاقستان وبلىسىندا مۇنايدى تەرەڭدەتىپ وڭدەيتىن شاعىن زاۋىت ىسكە قوسىلادى. تۇركىستان وبلىسىندا دا سونداي زاۋىت قۇرىلىسىنىڭ 30 پا­يىزى اياقتالىپ قالدى. مۇنداي جاعدايدا بەنزين اكتسياسى باعاسىن 2,5 ەسە كوتەرۋ تاۋەكەلى جوعارى شەشىم ەكەن.

باعانى 10 تەڭگەگە, ياعني 6,5 پايىزعا قىمباتتاتۋ ەلىمىزدەگى بارلىق پوزيتسيا­دا باعانى 6,5 پايىزعا قىمباتتاتىپ جىبەرەدى دەپ سانايدى ساراپشى ا.چەبوتارەۆ. «6,5 پايىز ينفلياتسيا باعاعا اسەر ەتەدى. مينيسترلىك بەنزين باعاسىن بىردەن ەمەس, باياۋ وسىرۋگە باسىمدىق بەرگەنى دۇرىس شىعار. سونىمەن بىرگە كولىككە سالىناتىن سالىق كولەمىن بەلگىلەگەن كەزدە بەنزين باعاسىن دا بىرگە قاراستىرعان دۇرىس. بىزگە قازىر ەڭ دۇرىسى جانە وڭتايلىسى رەسەي باعىتىنا باسىمدىق بەرۋ. سەبەبى ەۋروپالىق ستاندارتتارعا قاراپ بوي تۇزەي­تىن دەڭگەيگە جەتكەن جوقپىز» دەيدى ول.

مۇنداي پىكىردى ەكىنشى ساراپشى سەرگەي تيحونوۆ تا دا قولدايدى. سەبەبى قازاقستان بيۋدجەتىنىڭ قالتاسى ەۋروپالىق باعانى كوتەرمەيدى. ەگەر بۇل شەشىم باسىم داۋىسپەن قابىلدانىپ كەتسە, كۇنى ەرتەڭ بەنزين يندۋسترياسى مەملەكەتكە الاقان جايىپ, سۋبسيديا سۇراپ شىعا كەلەدى. ءبىز مۇناي-گاز سالاسى وكىلدەرىنىڭ تابەتىن قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسىن قاعۋ ارقىلى قاناعاتتاندىرۋعا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. «مەن بەنزين اكتسيزى باعاسىن 6-10 پايىزعا كوتەرۋدەن وزگە جول كورىپ تۇرعان جوقپىن. مۇنىڭ ءوزى وسى سالانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دىلىعىنا وڭ اسەر ەتە الادى. ىشتەگى باعا رەسەيگە جا­قىن­داسا, قازاق بەنزينى سىرت ەلگە اۋىپ كەتپەيدى» دەيدى س.تيحونوۆ.

وسى تۇستا ساراپشىلار ىشكى نارىقتا بەنزين اكتسيزىنىڭ باعاسىن كوتەرۋدەن باسقا جولداردى قاراستىرۋ كەرەك ەكەنىن كوپتەن ايتىپ ءجۇر. قازىر كورشى ەلدەرمەن باعا ايىرماشىلىعى 100 تەڭگەنىڭ اينالىسىندا. 2025 جىلعا قاراي ەاەو-دا مۇناي ونىمدەرىنە قاتىستى ورتاق باعا قالىپتاسقان كەزدە جاعداي مۇلدەم ۋشىعىپ كەتۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا كەدەندىك شەكارالار بەنزيندى ارى-بەرى وتكىزۋگە ەشقانداي كەدەرگى كەلتىرە المايدى.

«ۇكىمەت بەنزين باعاسىنا قاتىستى شەشىمدى قاي ۋاقىتتا قابىلدايتىنى بەلگىسىز. بىراق بيىلعى 1 جەلتوقساندا قابىلدامايتىنى انىق. جاڭا ايتىپ كەتكەنىمدەي, ەڭ دۇرىسى – بىرتىندەپ ءوسىرۋ. سول كەزدە حالىق جاڭا باعاعا پسيحولوگيالىق جاعىنان دا دايىن بولادى. سول سەبەپتى باعانى وسىرۋگە قاتىستى شەشىم قابىلداعان كەزدە حالىقتى اشۋلاندىرىپ المايتىن مۇمكىندىكتەردىڭ ءبارىن قاراستىرعان دۇرىس» دەيدى س.تيحونوۆ.

ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ەاەو نارىعىنداعى مۇناي ونىمدەرىنىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ كۇشىنە ەنۋىنە 5 جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىت قالدى. 2025 جىلدان باستاپ بەنزين ماسەلەسىندە ورتاق زاڭمەن ءومىر سۇرەتىن بولامىز. وعان دەيىن ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى وگىزدى دە ولتىرمەيتىن, اربانى دا سىندىرمايتىن وڭتايلى شەشىم قابىلداعانى دۇرىس. ايتپەسە ەاەو-نىڭ مۇناي ونىمدەرى نارىعىندا قازاننىڭ ءتۇبىن جالاپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن.

الماتى