ايەلدەرگە «اق كۆوتا» كومەكتەسە مە؟

الماتىدا «قازاقستان ايەل­­­­دەرى كۇشتەرىنىڭ اليانسى» جو­باسىنىڭ باستالعانى جونىن­دە ءباسپاسوز ءماجىلىسى ءوتىپ, قا­زاق­ستان ايەلدەرىنىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى قوردالانعان ما­سەلەلەر توڭىرەگىندە ۇستا­نىم­دارىمەن ءبولىستى. ەلىمىزدە حالىق­تىڭ 9,7 ميلليونى – نازىك جاندىلار (52%). ولار ەلدىڭ ءىجو-ءنى وسىرۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ, ء(ىجو-ءنىڭ شامامەن 40%-ى), حا­لىق­تىڭ رەپرودۋكتيۆتى دامۋىن, سونداي-اق ۇلتتىڭ ءال-اۋقاتىن قام­تاماسىز ەتىپ وتىر.

جالپى ەلدەگى گەندەرلىك ساياسات جاعدايى ءماز ەمەس. گەندەرلىك دامۋ­دىڭ جاھاندىق يندەكسى (دەف) رەيتينگىسىندە قازاقستان 2018 جىلى «ايەل ادامداردىڭ ساياسات­قا قاتىسۋى» يندەكسى بو­يىنشا 94-ورىندى يەلەندى. وب­لىس جانە قالا اكىمدەرى اراسىن­دا بىردە-ءبىر ايەل ادام جوق, ۇكى­مەت­تە 1 مينيستر بار.

 ارۋلاردىڭ 15%-ى ەر ادام جۇبايىنا قول كوتەرۋگە قۇقىلى دەپ ساناسا, اۋىلدىق جەردە ءاربىر بەسىنشى ايەل ادام تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلدايدى. ءالى كۇنگە دەيىن ايەل ادامداردىڭ جالا­قىسى ەر ادامداردىڭ جا­لا­­قى­سىنان ورتاشا ەسەپپەن 30%-عا تومەن, 57%-ى تۇراقتى جۇ­­مىس ىستەمەيدى جانە ءوزىن ءوزى جۇ­­مىسپەن قامتىعاندار نەمەسە جۇ­­مىسسىزدار ساناتىنا جاتا­دى. كوبىنەسە بۇل اۋىلدىق جەرلەر­دە­گى ايەل ادامدار.

اقيقاتتىڭ بەتىنە تۋرا قا­راي­تىن بولساق, «گەندەرلىك تەڭ­سىزدىك» ۇعىمى كوپتەگەن حا­لىق­تاردىڭ قۇلاعىنا تۇرپىدەي تيە­دى. بۇل ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان سالت-داستۇرىمىزگە دە قايشى سياقتى كورىنەدى. دەگەنمەن وركەنيەتتىڭ كوشى­نە ىلەسكەن ەندىگى قوعامدا تىرشى­لىگىمىز بەن تۇسىنىگىمىزدىڭ تۇبە­گەي­لى وزگەرگەنىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. قازىر ايەل ادام ارا­لاس­پاعان سالا قالمادى دەسەك تە بولادى. وعان قوسا, كەز كەلگەن مەم­لەكەتتە زايىرلىلىقتىڭ بەلگى­سى – قىز-كەلىنشەكتەردىڭ وتبا­سىندا قامسىز, قوعامدا قاۋىپ­سىز, قىزمەتتە ەڭبەگىنىڭ ءادىل باعا­لانۋى بولماق.

– ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە وركە­نيەت­­تى, قاۋىپسىز ەلدە ءومىر سۇرگى­مىز كەلەدى. باقىتتى مەملەكەت – باقىتتى وتباسى, ال شاڭىراقتىڭ شاتتىعى ءبىرىنشى كەزەكتە ايەل باقى­تىنا بايلانىستى. ايەل وركە­نيەتتى ەلدە ءومىر سۇرگەندە, قۇ­قىعى تاپتالماعاندا جانە ما­مان, تۇلعا رەتىندە قوعامدا ءوز ورنىن تاۋىپ, ىلگەرىلەۋىنە مۇم­كىندىك بولعاندا عانا باقىت­تى. ءبىلىمدى ايەل دەگەنىمىز – ءبىلىمدى بالالار. قازىر ءبىز قوعام­دا دەگراداتسيا بار ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ءبىلىمى, ناقتى كاسى­بى جوق انالاردىڭ, ساۋاتسىز بالا­لاردىڭ, جۇمىسسىز ەر-ازاماتتاردىڭ ماسىلدىققا, وتباسىنان وڭاي باس تارتۋعا بەيىم ەكەنىن بايقاپ ءجۇرمىز.

ال كوپ بالالى انالاردىڭ كوپشىلىگى اجىراسقان, جاۋاپكەر­شى­لىكتى موينىنا جۇكتەگىسى كەل­مەيدى, وعان مىسال كوپ. وسى ماسە­لەلەردى شەشۋ كەرەك, – دەيدى قازاق­ستاننىڭ ىسكەر ايەلدەر قاۋىم­داستىعىنىڭ ءتورايىمى راۋشان سارسەمباەۆا.

ەسەسىنە, قازىر جاس قىزداردىڭ ءبىر بولىگى وزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك باسپالداقپەن ورلەۋىن ەلەستەتە الماعاندىقتان شەتەلگە كەتۋگە, اكە-شەشەسىنە سىرتتان كۇيەۋ بالا تاۋىپ بەرۋگە, تىم بولما­عاندا وتباسى بار قالتالى ەر-ازاماتقا «جاقىنداۋعا» بەيىم تۇراتىنىن دا جوققا شى­عا­را المايمىز. اقپاراتتىق تەحنولوگيالار دامىپ, قوعام العا قانشا قارىشتاسا دا توقال الۋ تاقىرىبى توقتاعان جوق.

«قازاقستان ايەلدەرى كۇشتەرى­نىڭ اليانسى» ءوز كەزەگىندە قوردا­لان­عان ماسەلەلەرمەن ءبىلىم ارقى­لى كۇرەسۋدى ءجون دەپ بىلەدى.

– ءبىز زاڭنامالىق تۇرعىدا بيلىكتىڭ مەملەكەتتىك جانە اتقا­رۋ­شى قۇرىلىمدارىندا شەشىم قابىلداۋدا ايەلدەردىڭ دا­ۋىسىن 30%-عا دەيىن جەتكىزۋدى, پارتيا­لىق تىزىمدەرگە ايەلدەردى كىرگىزىپ, ەر-ازاماتتارمەن تەڭ جاعدايدا «زەبرا» قاعيداسى بو­يىنشا جۇمىس ىستەۋدى ۇسىنامىز. وب­لىستىق ءماسليحاتتاردى جا­ساق­­تاعان كەزدە دە تەڭقۇقىلى (50% ايەل جانە 50% ەرلەر ءپرينتسيپى) بولۋى كەرەك. سونى­مەن قاتار «اق كۆوتا», ياعني اكتسيو­نەرلىك قوعامدار تۋرالى زاڭ­نا­ما قاراستىرىلىپ, بارلىق كور­پو­راتسيالاردىڭ ديرەكتورلار كە­ڭە­سىندە ايەلدەرگە 20% كۆو­تا بەرۋدى بەكىتۋ كەرەك, – دەيدى رەپۋتاتسيالىق مەنەدج­مەنت اگەنتتىگىنىڭ وكىلى ازيزا شوجەەۆا.

بۇدان دا بولەك, اليانس الەۋ­مەت­تىك كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا, اسىرەسە 45 جاستان اسقان ايەلدەر ءۇشىن ەڭبەك بارىسىنداعى الا­لاۋ­شىلىقتى جويۋ تۋرالى مەم­لە­كەتتىك باعدارلامالاردىڭ قابىل­دا­نۋىنا ىقپال ەتىپ, «كوپ بالالى جانە جالعىزباستى اتا-انالار» مارتەبەسىن بەكىتۋگە كۇش سالاتىن بولادى.

– قازاقستاننىڭ ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعى بۇرىننان بار­لىق ايماق­تاردا, بارلىق ساياسي پارتيا­­­لاردا, بيلىكتىڭ اتقا­رۋ­شى ور­گان­دارىندا باسقا دا قوعامدىق ۇيىمداردا كادرلىق رەزەرۆ جاساقتاۋ ءۇشىن ايەل-ساياساتكەرلەر كلۋبىن قۇرىپ, جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قىز-كە­لىن­شەكتەر ءتۇرلى ترەنينگ, سەمي­نارلارعا قاتىسىپ, ءوز مۇد­دەلەرىن جىلجىتۋ ءۇشىن ءتۇرلى شيەلەنىستەردى شەشۋ, تۇر­عىن­دار­مەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ءادىس-تا­سىلدەرىن ۇيرەنەدى. قازىر نە­گى­زىنەن ايەلدەردى كاسىپ­كەر­لىك­كە باۋلىپ جاتىرمىز. ەگەر ول بيزنەسىن جولعا قويىپ, جۇ­مىس ورنىن قۇرا السا, العا جىل­جيدى, داميدى. مۇنداي ايەل لاۋازىمدى قىزمەتكە تا­عاي­ىن­دالسا, اينالاسىنا قاراي­دى, تارتىپسىزدىكتەر مەن كەلەڭ­سىز­دىك­تەر­دى كورە دە, شەشە دە الادى. ءوز كەزەگىندە بۇۇ مەملەكەتتىك تۇرعىدا شەشىمدەر قابىلداۋدا ايەلدەردىڭ ۇلەسى 30-50% بولۋ كەرەكتىگىن ۇسىنادى, – دەيدى قازاقستاننىڭ ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعىنىڭ ءتورايىمى ر.سارسەمباەۆا.

قازىرگى تاڭدا ەرلەر مەن ايەل­­­­دەردىڭ قۇقىعى ەۋروپانىڭ دا­­مى­­­عان مەملەكەتتەرىنىڭ بار­­لى­­عىندا تەڭ ساقتالادى. ال «اق كۆوتا» سكانديناۆيا ەلدەرىندە ارناۋلى زاڭدارمەن بەكى­تىلگەن. بۇل ەلدىڭ قىز-كە­لىن­­شەكتەرى وتباسى الدىندا, بالا تاربيەسى, مانساپ جولىندا ورلەۋ مەن مەملەكەتتىڭ دامۋىن­دا ەر-ازا­مات­تارمەن بىر­دەي جاۋاپ­كەر­شى­لىككە يە.

سونىمەن بۇگىنگى جاعداي­دى ەسكەرە وتىرىپ, اليانس قازاق­ستان­داعى نازىك جاندى­لار­دىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتۋدى كوزدەپ وتىر. ۇيىم ۇسىنىپ وتىرعان باع­دارلامادا ايەلدەردىڭ قۇ­قىق­­تارى مەن ەكونوميكالىق مۇم­كىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە باعىت­تال­عان ناقتى شارالار بار. ول:

– ايەل ادامداردىڭ شەشىم قابىلداۋ دەڭگەيىن بيلىكتىڭ اتقارۋشى جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارىندا 30%-عا دەيىن ارتتىرۋ; – ولاردى پارتيالىق تىزىمگە ەر ادامدارمەن تەڭ قۇ­قى­لى جاعدايدا «زەبرا» قاعيداتى بويىنشا ۇسىنۋ; – وبلىستىق ءماسليحاتتاردى تەڭ قۇقىلى جاعدايدا قۇرۋ (50% – ەر ادام, 50% – ايەل ادام); – «اق كۆوتا» قابىلداۋ – اكتسيونەرلىك قوعامدار تۋرالى زاڭدا كور­پو­راتيۆتىك سەكتوردىڭ ديرەك­تور­لار كەڭەسىندە ايەلدەر ءۇشىن 20%-عا دەيىن كۆوتا تاعايىنداۋ; – الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىكتى دا­مى­­تۋدىڭ مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسىن قابىلداۋ; – ەڭبەك كەمسىتۋشىلىگىن جويۋ, اسىرەسە 45 جاستان اسقان ايەلدەر ءۇشىن; – تۇرمىستىق زورلىق-زومبى­لىق­پەن كۇرەستى كۇشەيتۋ; – «كوپ بالالى جانە جالعىزباستى اتا-انالار» مارتەبەسىن زاڭ­نامالىق تۇرعىدا بەكىتۋ جانە ولاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن كە­ڭەي­تۋ; – جىنىستىق سيپاتتاعى قۋدا­لاۋ مەن الىمساقتىقتى جويۋ («حاراس­مەنتپەن» كۇرەس) جانە تۇر­مىستىق زورلىق-زوم­بى­لىق­پەن كۇرەس. – ۇكىمەت قۇرامىندا ايەل ادامدار, بالالار جانە وتباسى ماسەلەلەرى بويىنشا اگەنتتىك قۇرۋ.

قالاي دەسەك تە, قازاقستاندىق قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ەكو­نو­­ميكالىق مارتەبەسى ەر ادامدارعا قاراعاندا تومەن­دەۋ. جۇمىسباستى نازىك جان­دى­لاردىڭ باسىم بولىگى (72%) قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. قارجىلىق رەسۋرس پەن تەحنولوگيانىڭ جەت­پە­ۋىنە بايلانىستى ايەل ادامدار مۇمكىندىگىن كەڭەيتە الماي, الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك اياسىنان شىعا الماي وتىر.

«تسيفرلى قازاقستان» باع­دارلاماسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقان مەملەكەتتە XXI عاسىردا «توقال» يدەولوگياسى ور­كەن­دەۋ­دە. «قازاقستان ايەلدەرى كۇش­تەرىنىڭ اليانسى» وسى ماسە­لە­لەر­دى شەشۋگە قۇلشىنىپ وتىر.

الماتى