قازاق – ءاردايىم ۇيىنە كەلگەن قوناعىن تورىنە شىعارىپ, قۇدايىنداي سىيلاعان كەڭ حالىق. كوشى-قون قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, بۇگىندە قازاقستاندا 140 مىڭنان استام شەتەل ازاماتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. «سىرت كوز – سىنشى» دەمەكشى, قازاق ءوزى قانداي حالىق ەكەنىن جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن بىتە قايناسىپ ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان بىرنەشە كەيىپكەردەن سۇرادىق.
قازاق حالقى تۋرالى ويىمەن بريتاندىق كەڭەستە اعىلشىن ءتىلىنىڭ مۇعالىمى بولىپ قىزمەت ەتكەن, قازاقستاندا بىرنەشە جىل ءومىر سۇرگەن ۇلىبريتانيا ازاماتى كريستينا پالمەر, قازاق جىگىتىنە تۇرمىسقا شىققان تۇرىك قىزى زەينەپ جۇمادولدا جانە تاراز قالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىندا ساباق بەرەتىن نيگەريادان كەلگەن رۋف چابا مەن وكۋناۋي رەيچەل ءبولىستى. كەيىپكەرلەردىڭ ايتۋىنشا, ولار سيپاتتاعان قاسيەتتەر بارشا قازاق حالقىنا ءتان بولماۋى مۇمكىن, جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن جانە ارىپتەستەرىمەن ارالاسا كەلە جيناعان تاجىريبەلەرىنىڭ نەگىزىندە تۋىنداعان ويلار ەكەنىن بىرنەشە قايتارا ەسكەرتتى. اڭگىمەنى العاشقى اسەرلەرىنەن باستاعان ولاردى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ءتۇرلى نارسەلەر تاڭعالدىرعانىن ايتادى.
العاشقى اسەر الداۋى مۇمكىن
قازاقستانعا العاش رەت كەلگەن كريستينا الماتىنى كوسموپوليتتىك قالا بولادى دەپ مۇلدەم كۇتپەگەن. بەس جىل بويى ماسكەۋدە تۇرىپ ورىس ءتىلىن مەڭگەرگەندىكتەن كۇندەلىكتى ومىردە تۇرعىندارمەن سويلەسۋ وعان قيىن بولماعان. الايدا ورتالىق ازيانى ءداستۇرلى بولار دەپ ەلەستەتكەن ول ء«ارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ كوپتىگىنە تاڭعالدىم», دەيدى. شىندىعىندا قازاقستان كوپۇلتتى مەملەكەت ەكەنىن ماقتان تۇتاتىن ەل بولعانىمەن, شەتەلدىكتەر ەلىمىز تۋرالى وسىنداي اقپاراتتى ەستىگەندە تاڭىرقاپ جاتادى. وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستان حالقىن ەلىمىزدىڭ ناعىز برەندىنە اينالدىرۋعا بولار-اق ەدى.
قازاق حالقى قازاقستاندا تۇراتىن باسقا ۇلت وكىلدەرىنە جىلى قاباق تانىتقانىمەن, ەلىمىزگە كەلگەن وزگە ءناسىل يەلەرىنە, اسىرەسە قارا ناسىلدىلەرگە «ەرەكشە» نازار اۋدارادى ەكەن. بۇل تۋرالى تاراز قالاسىندا تۇرىپ جاتقان نيگەريالىق قوس ازامات ايتتى. ءتىپتى تەرىسىنىڭ ءتۇسى باسقا شەتەلدىكتەرگە قولىن شوشايتىپ كۇلگەندەر دە كەزدەسەدى. ارينە بۇل جاعداي بارشا قازاق حالقىنىڭ وزگە ءناسىلدى شەتەلدىكتەرگە دەگەن كوزقاراسىن كورسەتپەيتىنى ءسوزسىز. بۇل مەگاپوليستەردەن گورى شەتەل ازاماتتارى كوپ كەلە بەرمەيتىن كىشى قالالاردا ءجيى ورىن الاتىن جاعدايلار بولۋى مۇمكىن. عاسىرلار بويى تاريحي وقيعالارعا بايلانىستى قارا ناسىلدىلەر تۋرالى قالىپتاسىپ قالعان تەرىس قاعيدالار باتىستىڭ كينو يندۋسترياسى, ءانى ارقىلى بۇكىل الەمگە تارادى, بۇل سول تۋىندىلاردىڭ ءىزى بولۋى دا عاجاپ ەمەس.
ال قازاق وتباسىنىڭ كەلىنى اتانىپ, العاشقى كۇننەن باستاپ تۇرمىسى قازاقتارمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن زەينەپتىڭ العاشقى اسەرى ەرەكشە. «العاش قازاقستانعا كەلگەندە تۇرعىندارى وتە پىسىق دەپ ويلادىم. بارلىعى جۇمىسقا نەمەسە باسقا جەرگە اسىعىپ بارا جاتاتىن سياقتى بولدى. ال تۇركيادا ادامدار اسىقپاي باياۋ قوزعالادى. سونداي-اق سىرت كەلبەتتەرىنە قاتىستى وتە ءساندى كورىندى, كيگەن كيىمدەرى مەن وزدەرىن كۇتكەنى تاماشا», دەدى ز.جۇمادولدا. سونداي-اق ونى قاتتى تاڭعالدىرعان جايت جول جيەگىنەن كولىك توقتاتۋ بولىپتى. سەبەبى تۇركيادا كەلەڭسىز وقيعالار كوپ بولعاندىقتان ءتىپتى جالعىز ءجۇرۋ قورقىنىشتى دەيدى. ال مۇندا تانىمايتىن بىرەۋدىڭ كولىگىنە وتىرۋ قالىپتى جاعداي ەكەن. كەيىنىرەك بىرنەشە ايدان كەيىن زەينەپ ءوزى دە قولىن سوزىپ, كەتىپ بارا جاتقان كولىكتى توقتاتىپ الۋعا ۇيرەنىپ كەتكەنىن ايتادى. شىندىعىندا وسى جاعداي كوپ شەتەلدىكتى تاڭداندىرعانىمەن ءبىز ءوزىمىز مىناۋ قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن-اۋ دەپ ويلانبايتىن سەكىلدىمىز. بالكىم, بۇل قازاقتىڭ وزگەگە ءوزىنىڭ ءومىرىن سەنىپ تاپسىرا الاتىن كوڭىلشەكتىگى بولار.
قوناقجايلىلىق – باستى قاسيەتى
قازاقتارعا ءتان ەڭ جاقسى قاسيەت رەتىندە كەيىپكەرلەرىمىزدىڭ بارلىعى ءبىراۋىزدان قوناقجايلىلىعىن اتادى. ەلىمىزدە 1 جىلدام استام ۋاقىت قىزمەت ەتكەن كريستينا بريتاندىق كەڭەس قۇرامىندا «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتكەن. العاشىندا الماتىدا بولعان ول قازاقتاردىڭ اشىق-جارقىن جانە تەز ءتىل تابىسىپ كەتەتىن قاسيەتتەرىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. سونداي-اق كەز كەلگەن ساتتە قول ۇشىن سوزۋعا دايىن ەكەندىگىن, ۇيىنە شاقىرىپ قوناقتى ءدامدى تاعامعا تويدىرىپ جىبەرەتىنى تاعى بار دەيدى ول.
«قوناقتارعا كورسەتكەن قۇرمەتى – قازاقتاردىڭ مەن كورگەن ەڭ جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى. تۇركيا مەن قازاقستاننىڭ ءداستۇرى مەن ءدىنى ۇقساس بولعاندىقتان تۋعان جەرىمدە دە قوناقتى اسا قۇرمەتتەيدى. سوندىقتان بولار بۇل ماعان جات قاسيەت ەمەس. تاعى دا ۇلكەندەرگە دەگەن ەرەكشە قۇرمەتتى اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل وتە ماڭىزدى دەپ ويلايمىن. بايقاعانىم, اۆتوبۋستا وتىرعاندا كارى كىسى بولماسا دا, وزىنەن ۇلكەن ادامعا ورىن بەرەدى. ال بەرمەسە ۇلكەندەر بالاسىنا ۇرىسقانداي تالاپ ەتە الادى. تۇركيادا جاستار كارىلەرگە نە اياعى اۋىر جولاۋشىلارعا ورىن بەرە قويمايدى», دەيدى قازاققا كەلىن اتانعان ز.جۇمادولدا. سونداي-اق زەينەپتىڭ ايتۋىنشا, قازاقتار وتە بەلسەندى. بوس ۋاقىتتارىندا ولار حوككەي, فۋتبول سەكىلدى سپورت جارىستارىنا, تەاترعا, وپەراعا بارادى. بالالارىن ءتۇرلى ۇيىرمەلەرگە بەرىپ, جان-جاقتى دامىتادى. ءوز ەلىنىڭ حالقىمەن سالىستىرعاندا قازاقتار الدەقايدا بەلسەندى دەيدى ول. ادەتتە ءبىزدىڭ حالىق ءوز اراسىندا انالار پىسىق, مىنالار ەڭبەكقور دەپ ەڭ جاقسى قاسيەتتەردى باسقا ۇلتتارعا جيىپ بەرەدى دە, ءبىز جالقاۋمىز, وزگەنى كورە المايمىز دەپ ءوز ۇلتىنىڭ كەمشىلىكتەرىن تىزە باستايدى. بۇگىن ءبىز قوناقتارىمىزدىڭ سوزىنەن ءار ادامنىڭ ءوز حالقىنا سىني كوزقاراسپەن قاراۋىنىڭ قالىپتى نارسە ەكەنىن بايقاعاندايمىز. مۇنى كەمشىلىكتەرىمىزدى تۇزەپ, جاقسى قاسيەتتەرىمىزدى ارتتىرساق دەگەن جاناشىرلىق سەزىمى دەپ تۇسىندىرۋگە بولار.
وزگەلەردى قابىلداۋى وتە قيىن
جازىلماعان ەرەجەلەردىڭ ءبىرى – قوناقتا وتىرىپ شاڭىراق يەسى تۋرالى جاعىمسىز نارسەلەردى اعىڭنان جارىلىپ ايتا المايتىنىڭ سەكىلدى ءبىزدىڭ دە اڭگىمە قازاق حالقىنىڭ بارلىق قاسيەتىن تولىقتاي اشادى دەسەك, شىندىققا جاناسپاس. دەگەنمەن مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, قازاق قوعامىندا ءومىر سۇرەتىن شەتەلدىك ازامات كۇندەلىكتى قانداي تۇسىنىسپەۋشىلىكپەن بەتپە-بەت كەلەتىنىن سۇراۋدى ءجون كوردىك. جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, نيگەريادان كەلگەن 40 جاستاعى رۋف چابا مەن 28-دەگى وكۋناۋي رەيچەل ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىككە ءجيى تاپ بولاتىندارىن ايتادى. ارينە ولاردىڭ جانىنان قول شوشايتىپ, تاڭدانىسىن جاسىرا الماي وتكەندەردىڭ بارلىعىنىڭ نيەتى تەرىس دەگەن ءسوز ەمەس. تەك ولار الەمدە ناسىلگە, ۇلتقا, جىنىسقا, جاسقا قاتىستى كەمسىتۋشىلىك وزەكتى تاقىرىپ ەكەنىن بىلمەسە كەرەك. بۇل ەكى ءتۇرلى الەم تۇرعىندارىنىڭ مادەنيەت ايىرماشىلىعى بولار. قازاق حالقى وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعانىمەن, ولاردى ءوز وتباسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە قابىلداۋى اسا قيىن ەكەنىن تۇرىك قىزى زەينەپ جۇمادولدا العا تارتتى. «ەگەر ەر ادام شەتەلدەن قىز السا ەشنارسە ايتىلمايدى, ال شەتەلگە قىز بەرسە, ۇلكەن داۋ تۋادى. مەنىڭ ويىمشا, اركىمنىڭ تاعدىرى بولەك. شەتەلگە شىققان قىزدىڭ ارتىنان جامان سوزدەر ايتۋدىڭ ورنىنا باقىت تىلەسە دەيمىن. سەبەبى ءوز حالقى قولداپ قورعاماسا, باسقالاردان نە كۇتۋگە بولادى. مەن ءوزىم دە قازاقستانعا كەلىن بولامىن دەپ ويلامادىم, اللا جازعان تاعدىرىم وسىلاي بولدى», دەدى زەينەپ جۇمادولدا. سونداي-اق زەينەپ اۋا رايىنىڭ اسەرىنەن بە قازاقتار سۋىق جانە قاتتى سەكىلدى كورىنگەنىن ايتادى. ارينە كەيىنىرەك تانىسىپ بىلىسكەننەن كەيىن اشىق-جارقىن ەكەنىنە كوزى جەتىپتى.
ال انگليادان كەلگەن كريستينا قازاقتاردىڭ ءوز كورشىلەرى جايلى كوپ قىزىقپايتىندىعىن ايتادى. قازاق حالقى قىرعىز, موڭعول باسقا دا ەلدەرمەن ءتىل, ءدىن, ءداستۇر جاعىنان قانداي دا ءبىر ۇقساستىقتارىن بايقاسا تاڭدانىپ قالادى دەيدى. دەگەنمەن كريستينا تۇرعىنداردىڭ ءوز ەلىمەن ماقتاناتىندىقتارىن كوپ بايقاعانىن ايتتى, ولاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمى جوعارى ەكەنىنە سەنىمدى.
تويعا كەلگەندە الدىنا جان سالمايدى
حالقىمىزدىڭ تويعا دەگەن ەرەكشە كوڭىلىن ەڭ ءبىرىنشى بولىپ قازاققا كەلىن اتانعان زەينەپتىڭ بايقاۋى تۇسىنىكتى جايت. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقتاردىڭ تويى مەن ونداعى داستارقان قاتتى تاڭعالدىرعان. «العاش رەت ءبىر تۋىستاردىڭ تويىنا بارىپ اۋزىم اشىلىپ وتىردى. تۇركيادا مۇنداي جوق. تاماقتاردىڭ الۋان تۇرلىلىگى مەن قوناقتارعا كورسەتىلگەن قىزمەت ەرەكشە. نە جەيمىن دەسەڭ, الدىڭا سونى الىپ كەلەدى. تويداعى بيلەر مەن اندەر دە قاتتى ۇنادى», دەيدى ول. كريستينا پالمەر دە ەل تۇرعىندارىنىڭ كەز كەلگەن قۋانىشتى ۇلكەن وتباسى بولىپ تويلايتىندىعى ۇناعانىن ايتادى. شىندىعىندا قازاقتار ءۇشىن كەشكى اس نەمەسە مەيرامحانادا, تويدا باسقوسۋ بىرگە تاماقتانۋ عانا ەمەس, ول قۋانىشىڭدى ءبولىسۋ, وزگەلەرگە دە جۇعىستى بولسىن دەپ ىرىمداۋ, الىس-جاقىننىڭ اماندىعىن ءبىلۋ, مەرەكەگە ورتاقتاسىپ, شىن نيەتپەن جاقىندارىڭنىڭ جاقسىلىعىن ءبولىسۋ. بۇل – سالت-ءداستۇردىڭ ءبىر بولىگى عانا ەمەس, قازاق حالقىنىڭ بولمىسى.
قازاقستانعا ءتۇرلى سەبەپپەن كەلىپ, بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن كەيىپكەرلەردىڭ قازاقتار تۋرالى ايتار ويى وسى بولدى. اعىلشىن ءتىلىنىڭ مۇعالىمى كريستينا قازاقستاننان كەتكەننەن كەيىن اقش-تىڭ ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىندە ورتالىق ەۋرازيا زەرتتەۋلەرى ماماندىعى بويىنشا جوعارى ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە شەشىم قابىلداعان. جازعى دەمالىسىندا ەلىمىزگە قايتا ورالىپ, قاراعاندىدا قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە ارنايى كەلىپ كەتىپتى. جەكەلەگەن ادامداردىڭ قازاقتار تۋرالى ءوز تاجىريبەلەرىنەن تۇيگەن ويلارى ءبىز ءۇشىن جاڭالىق بولماعانىمەن, ولاردىڭ قازاقستانعا ساپارى, جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن قارىم-قاتىناسى ءومىرى مەن دۇنيەتانىمىنا ۇلكەن وزگەرىستەر الىپ كەلەتىنى ءسوزسىز.