نۇر-سۇلتان قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتى ۇجىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «التىن وردا: تاريح پەن تاعىلىم» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى.
شارانىڭ ماقساتى – ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 24-تامىزىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلت كىندىگى ۇلىتاۋدا وتكەن حالىقارالىق تۋريستىك فورۋمدا ءسوز سويلەپ, قازاق دالاسىندا حاندىق قۇرعان كوشپەلى يمپەريا التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ جايلى ايتقان تۇجىرىمىن جاڭعىرتۋ.
جيىندى اشقان مودەراتور راديك تەميرعاليەۆتىڭ پايىمىنشا, وتاندىق تاريحتىڭ ولقى تۇستارى كوپ, سونىڭ ءبىرى – ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى. ياعني الەمگە ايگىلى جوشى ۇلىسىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى – التىن وردا يمپەرياسىنىڭ تاريحىن جاڭعىرتۋ ارقىلى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسى ويانادى.
جوعارىداعى باسقوسۋعا ەلىمىز تاريحشىلارىمەن قاتار اتالعان تاقىرىپ بويىنشا كولەمدى ەڭبەكتەر جازعان عالىمدار دا شاقىرىلىپتى. سونىڭ ءبىرى – تاتار وقىمىستىسى, تاريحشى-ەتنوگراف دامير يسحاكوۆ. بۇل كىسى ءوز بايانداماسىندا «التىن وردا – تۇركىلەر يمپەرياسى. ونىڭ مادەنيەتى مەن تاريحى – بارىمىزگە ورتاق. ويتكەنى التىن وردا ءداۋىرى – تۇركىلەردىڭ جۇلدىزدى ءساتى. مۇنداي الىپ يمپەريانى باسقالار قۇرا العان جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل ۇلىس – كوشپەلى شارۋاشىلىق پەن وتىرىقشىلىقتى قاتار ۇيلەستىرگەن كلاسسيكالىق قوعام» دەپ دەرەك-دايەكتەرمەن ايتىپ بەردى. سونىمەن قاتار دامير ماۋليا ۇلى التىن وردا كۇللى ەۋروپانى استىقپەن قامتىپ, سول داۋىردەگى ۇلكەن مەملەكەتتەر يۋان يمپەرياسى جانە پارسى ەلىمەن قارىم-قاتىناستا بولعانى جايلى دا تىڭ دەرەكتەر كەلتىردى.
كەلەسى بايانداماشى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, بەلگىلى عالىم بۇركىتباي اياعان ءوز سوزىندە: «كەڭەس كەزىندە تۇركى قاعاناتى, التىن وردا سياقتى اۋزىن ايعا بىلەگەن ايگىلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار تاريحى پارتيا تاراپىنان قىسىمعا ءتۇستى. ويتكەنى ۇلى دالا بيلەۋشىلەرى ەۋروپا مەن ازيانىڭ جەرلەرىن ۋىسىندا ۇستادى, سونداي-اق ەۋرازيانىڭ كوپتەگەن حالىقتارى كەيىننەن ولاردىڭ مەملەكەت باسقارۋ تاجىريبەسىن, سالىق سالۋ جۇيەسىن, اسكەري ونەرىن, ءتىپتى پوشتا قىزمەتىنە دەيىن پايدالاندى» دەسە, تۇركى اكادەمياسىنىڭ ساراپشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى تيمۋر كوزىرەۆ: «التىن وردا ۇلىسى كوممۋنيكاتسياسى مەن لوگيستيكاسى جولعا قويىلعان, ءارى سول تۇستا تولىققاندى اتريبۋتتارى بار مەملەكەت بولدى. قازىرگى ەلوردا يەن دالاعا بوي كوتەرە سالعان جوق. بۇل قالا ۇلى دالاداعى قالالىق وركەنيەتتىڭ جالعاسى. التىن وردا تۇسىندا جازبا ادەبيەت تە بار ەدى. دامىعان مەملەكەتتىك اپپارات تا جۇمىس ىستەپ تۇردى» دەدى.
سونىمەن جيىنعا قاتىسۋشىلار نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, التىن وردا تاريحىنىڭ بىلگىرى يۋلاي شاميلوگلۋ, وتاندىق تاريحشىلار ايبولات كۇشكىمباەۆ مەن گۇلميرا يلەۋوۆانىڭ ءماندى باياندامالارىن تىڭدادى.
شارا بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتى ەلىمىزدىڭ 14 وبلىسى جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالادان تاڭداپ الىنعان 2500 ادامنىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋدىڭ قورىتىندىسىن جاريالادى. مۇنداعى تۇجىرىمعا سەنسەك, تاريحي تاقىرىپ قازاقستاندىقتاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن قىزىقتىرادى ەكەن. اسىرەسە قازاق تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق قاتىسۋشىلاردىڭ 40 پايىزىن قۇراسا, ولاردىڭ 68 پايىزى تاريحي ءبىلىمدى مەكتەپ جانە جوو باعدارلاماسىنان, 37 پايىزى كوركەم شىعارمالاردان, 31 پايىزى دەرەكتى فيلم, تەلەباعدارلامالاردان الاتىنى انىقتالىپتى.
ساۋالداماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 29,6 پايىزى قازاق حاندىعى كەزەڭىن, 25 پايىزى التىن وردا ءداۋىرىن, 21,8 پايىزى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىن تاريح جىلناماسىنداعى ەڭ قىزىقتى كەزەڭ دەپ ەسەپتەپتى. قاتىسۋشىلاردىڭ تورتتەن ءبىرى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ باستاۋى تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلدان باستالادى دەسە, از بولىگى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىمەن بايلانىستىرعان. ال بۇگىنگى تالقىلاۋعا ءتۇسىپ وتىرعان التىن وردا تاقىرىبىنا قاتىسۋشىلاردىڭ 44,8 پايىزى وڭ كوزىمەن قاراسا, 28,9 پايىز ادام بەيتاراپ كۇيدە قالعان.
جيىن سوڭىندا دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ قاجەت دەگەن توقتامعا كەلىپ, سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا وتاندىق تاريحقا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل اۋدارىپ, ودان ءارى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىم ارتتى.