ءحىح عاسىردىڭ بەل ورتاسىندا ءومىر سۇرگەن اتاقتى اقىن شورتانباي قاناي ۇلى ءوزىنىڭ زاپىرانعا تولى «زار زامان» جىرىندا:
مىنا زامان قاي زامان؟
ازۋلىعا بار زامان.
ازۋسىزعا تار زامان,
مۇنىڭ ءوزى – زار زامان, – دەپ كۇڭىرەنۋشى ەدى عوي. راسىندا سول زاماندا قازاقتىڭ باسىنا وتارلىق قامىتى كيگىزىلىپ, اباي اتامىز ايتقانداي «باستاعى ميى مەن قولداعى مالىنا تالاس قىلعان» قيىن كەزەڭ-ءتىن.
وسىنداعى وتارلاۋ دەگەنىمىز – براۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) پروفەسسورى الاكا حوللان ايتقانداي, جىلاننىڭ تەرىسى سياقتى تۇلەپ ءتۇسىپ قالاتىن دۇنيە ەمەس. ونىڭ سالدارى مەن زاردابى ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلادى.
مىسالى, ۇزاق جىل ەۋروپا وتارىندا بولعان ماروككو ەلىنىڭ تاريحشىسى ابدۋللا لاۋري ءوزىنىڭ 1967 جىلى پاريجدە اعىلشىن تىلىندە جارىق كورگەن «ارابتاردىڭ قازىرگى يدەولوگياسى» اتتى ەڭبەگىندە: «وتارلاۋشىلار ءتىپتى مەنىڭ ىشكى جان دۇنيەمدى تونادى. مەن باسقاشا ويلاي المايمىن. ءوزىمدى ازات, تاۋەلسىزبىن دەپ ويلاعاننىڭ وزىندە بىرەۋ جان-جاعىمنان انتالاپ, قاۋمالاپ, ەڭسەمدى باسىپ تۇرعانداي سەزىمدە ءومىر سۇرەمىن» دەپ جازىپتى. سول سياقتى, ۇزاق جىل ەۋروپالىقتاردىڭ وتارىندا بولىپ, 1942 جىلى ازاتتىق العان يندونەزيا ەلىنىڭ كوسەمى سۋحارتو: «قولايلى, جاقسى اۋرۋ-دەرت بولمايتىنى سياقتى, جاعىمدى وتارشىلىق تا بولمايدى» دەگەن تۇجىرىمدى العا تارتادى.
وسى ورايدا, ءبىز جوعارىداعى «وتارلاۋ ءھام وتارشىلىق» تاقىرىبىن تەرەڭ زەرتتەگەن عالىم-تەورەتيكتەردىڭ پىكىرىن كولدەنەڭ ۇستاي وتىرىپ, «وتارلانۋ ويرانى» نەمەسە «قۇلدىق ۇرۋدىڭ» قۇپياسى جايلى وي بولىسپەكپىز. قۇلدىق ۇرعىزۋدىڭ ەڭ كۇردەلىسى پسيحولوگيالىق باعىنىشتىلىق دەيدى عالىمدار.
مىسالى, قازاق حالقىن الايىق. باسقاسىن ايتپاعاندا زەڭگىر كوكتە ەمىن-ەركىن ۇشىپ جۇرەتىن اسپان سەرىسى بۇركىتتى قولعا ۇيرەتىپ, ونى قۇلدىق ۇرعىزاتىن بىردەن-ءبىر جۇرت. وسى قازاقتا «قۇستى ىرعاققا وتىرعىزۋ» دەگەن ءتاسىل بار. ونى قۇسبەگىلەر ءتۇز بۇركىتىن قۇلدىق ۇرعىزۋ ءۇشىن جاسايدى. ياعني, ادامعا باعىنىپ كورمەگەن اساۋ قۇستى, ەكى دىڭگەكتىڭ باسىن شالىپ بايلانعان ارقاننىڭ ورتاسىنداعى بەلاعاشقا وتىرعىزادى دا باسىنا توماعا كيگىزىپ ۇيىقتاتپاي تەربەتەدى. ەكى-ءۇش كۇن ۇيقىسى قاشىپ شارشاعان بۇركىت بەلاعاشتى شەڭگەلدەپ قىسا-قىسا اقىرى ءالى قۇرىپ ەسىنەن تانىپ قۇلاپ, ىشتەگى شەرىن (اقىل-ەسىن) قۇسىپ تاستايدى. سول ساتتە قۇسبەگى ونى ءوزىنىڭ شاپانىنا وراپ ۇيىقتاتادى. ابدەن ۇيقىسى قانىپ ويانعان قىران قايتا تۋعانداي بولادى. ول ءوزىنىڭ وتكەن ءومىرىن قۇسىقپەن بىرگە ۇمىتادى دا شاپان يەسىنىڭ يىسىنە باعىنىپ قالادى.
سول سياقتى تسيرك جولبارىسىن دا وسىلاي جۋاسىتادى. بۇل ءتاسىلدى العاش ويلاپ تاپقان فرانتسۋز ا.مارتەن دەگەن ادام. بۇل امالدى كەيىن ورىس اڭۇيرەتۋشىسى ۆ.ل.دۋروۆ جەتىلدىرسە كەرەك. ول بىلاي: جاڭا تۋعان جولبارىستىڭ شونجىگىن شاراناسى كەپپەي تۇرىپ, اڭۇيرەتۋشى ايەلدىڭ جىپ-جىلى قوينىنا سالىپ جىبەرەدى. ءبىر اپتا سارى قارىن, سالقار توستە جاتىپ ۇيىقتايدى. وسىلاي كۇشىك كۇنىندە مۇرنىنا سىڭگەن ءيىس الگى بەيباقتى ءومىر بويى قۇل ەتۋگە جەتىپ جاتىر.
وسىلاي ۇيرەتىلگەن جولبارىس قاشان قارتايىپ ولگەنگە دەيىن ءسۇيىر ساپتى قامشىدان زارەسى ۇشىپ, تسيركتىڭ الاڭىندا اتتاي شاپقىلايدى. ودان تۋعان كۇشىك تە سول باياعى تاز كەيىپتى كيەدى.
بۇدان دا سوراقىسى وسىنداي ءتالىم-تاربيەمەن ەر جەتكەن جولبارىستى بيولوگ-عالىمدار تاجىريبە جاساپ كورۋ ءۇشىن ورمانعا جىبەرىپتى. وزدىگىنەن ءومىر سۇرە الار ما ەكەن دەپ...
تسيرك جولبارىسى وزدىگىنەن ءومىر سۇرە الماپتى. تابيعي بەيىمدىلىگىنەن اجىراعان. كەڭ جازيرادا الشاڭ-الشاڭ باسىپ جۇرەتىن تۇيسىكتەن ءتۇيىر دە قالماعان. تىكەن باسىپ كورمەگەن تابانى بولبىراپ, ءتورت اياعىمەن تىك ءجۇرۋ مۇڭ بولىپتى. بارىنەن دە قىزىعى, ء«ۇي كۇشىك» تارعىل شەرى تالدىڭ تۇبىنەن ورعىپ شىققان ور قوياننان قورقىپ, اينالا قاشقانىن قايتەرسىز…
اقىرى وزدىگىنەن ءومىر سۇرە الماي ولەتىن بولعاندىقتان ونى عالىمدار تسيرككە قايتا الىپ كەلگەن كورىنەدى.
ياعني, اسپان سەرمەندەسى, قۇس پاتشاسى بۇركىت پەن جەردەگى قاھارلى جانۋار جولبارىستى قۇلدىق ۇرعىزۋعا جەتكىزگەن مۇنداي ءتاسىل ۇزاق جىل وتارلانعان حالىقتىڭ ءومىر-تىرشىلىگىنەن دە كورىنىس بەرەدى ەكەن. وسى ماسەلەنى ۇزاق جىل زەرتتەگەن امەريكالىق عالىم ەۆا تومسون: «وتارشىلدىق ازاتتىق العان ەلدىڭ تىرشىلىگىنىڭ بارلىق سالاسىندا توبە كورسەتىپ تۇرادى. ساياسي جۇيە وزگەرسە دە, ويراندالعان ۇلتتىق سانا وزگەرىسسىز قالادى. بۇل ەڭ الدىمەن تىلدە بايقالادى. وتارلاعان ەل مەن وتارلانعان ەلدىڭ مادەنيەتتەرىنەن شىققان مادەنيەتتىڭ جاڭا ءتۇرى – قوسپا مادەنيەت توبە كورسەتەدى» دەپتى.