كراۋدفاندينگ سەگمەنتى ىشكى نارىقتا كەنجەلەپ بولسا دا دامۋعا ىڭعاي تانىتىپ كەلە جاتىر. قايىرىمدىلىق الەمىنىڭ ىسكەر ادامدارى مۇنى ۇلكەن بيزنەسكە ستارت الاتىن الاڭ دەپ تانيدى ەكەن.
«تابيعاتى ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايتىن ەكى تەندەنتسيانىڭ جولى قاي جەردە تۇيىسەدى جانە قاي جەردە بولىنەدى؟» دەگەن ماسەلە الەمدە الدەقاشان-اق وزەكتىلىگىن جويعان سياقتى. دامىعان ەلدەر بۇل ماسەلەنى الدەقاشان جۇيەلەپ, زاڭعا باعىندىرىپ قويعان. اقش-تا 3 مىڭ, قىتايدا 4-5 مىڭ شاماسىندا كراۋدفاندينگ پلاتفورمالارى جۇمىس ىستەيدى. باتىستىڭ بىرقاتار مەملەكەتى اكتسيونەرلىك كراۋدفاندينگكە قاتىستى زاڭنامالىق اكتىلەردى 2010 جىلدان باستاپ قابىلدادى. 2012 جىلدىڭ ساۋىرىندە اقش-تىڭ ەكس-پرەزيدەنتى باراك وباما JOBS دەپ اتالاتىن (The Jumpstart Our Business Startups) كراۋدفاندينگ تۋرالى زاڭعا قول قويدى. باراك وباما زاڭعا قول قويىپ جاتقان تۇستا ەۋروپانىڭ ءبىراز ەلدەرى كراۋدفاندينگتىڭ قايىرىمدىلىق جانە اكتسيونەرلىك تۇرلەرىن قولدانىسقا ەنگىزىپ ۇلگەرگەن ەدى. 2013 جىلى يتاليا اكتسيونەرلىك كراۋدفاندينگتى جان-جاقتى باقىلاۋعا الىپ, بالامالى ينۆەستيتسيا نارىعى وپەراتورلارىنىڭ ۇلتتىق تىزبەسىن قۇردى.
قازاقستانداعى جالعىز كراۋفاندينگ پلاتفورماسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, «StartTime» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ءازيزا وتەگەنوۆا وسى تۇستا ءبىزدىڭ ەلدە كراۋدفاندينگ يدەياسىن كوشىرمە-شابلون دەپ قابىلدايتىنداردىڭ كوپ ەكەنىن ايتادى. بيلىك تاراپىنان سالماقتى كوزقاراستىڭ قالىپتاسپاۋىنا وسى فاكتور كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىرعان كورىنەدى. «بىزگە «Kickstarter» نەمەسە «Boomstarter» دەڭگەيىنە كوتەرىلۋگە ءالى ەرتە. بىراق ومىردەگى بارلىق جەتىستىك باستاپ كورۋدەن باستالادى. بيزنەس-يدەياسىنا قارجى تاپپاي جۇرگەندەر دە, قارجىسىن قانداي جوباعا سالارىن بىلمەي جۇرگەندەر دە كوپ. ءتىپتى قازىر ادام كاپيتالىنا ينۆەستيتسيا سالۋ ترەندكە اينالدى.
جاقىندا الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى بوكستى جاقسى مەڭگەرگەن بالانىڭ جازباسىن وقىدىم. كاسىبي تۇردە مەڭگەرۋگە قارجىسى جوق. ارالاسۋعا تۋرا كەلدى. ارادا اي وتكەندە بالاعا قارجى سالعىسى كەلەتىن ينۆەستور تابىلدى. بالانىڭ الماتىداعى جاتتىعۋى, جاتتىقتىرۋشىسىنىڭ قارجىسىن دا موينىنا الدى. «ەكولوگيالىق اپات. اتىراۋ قالاسىنداعى بالىقتىڭ جاپپاي قىرىلۋى بويىنشا زەرتتەۋ» جوباسى ءبىر تاۋلىكتە قوماقتى قاراجات جيناپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن تابىستى اياقتادى» دەيدى ءا.وتەگەنوۆا.
اقش-تا, گەرمانيادا اتاعى الەمگە جايىلعان كەيبىر كومپانيالار كراۋدفاندينگ پلاتفورمالارى ارقىلى قارجىلاندىرىلعان. ءازيزا وتەگەنوۆانىڭ تۇسىندىرۋىنشە, قوعامنىڭ كراۋدفاندينگ پلاتفورمالارىنا دەگەن قاجەتتىلىگى – الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ تومەندىگىن بىلدىرمەيدى. بۇل – مادەنيەتتىڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيى. «مەن جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن سايىن يدەيامىز اقشا تابۋعا ەمەس, ادامداردىڭ جاڭا جوبانى باستاۋىنا مۇمكىندىك بەرۋدى ماقسات ەتەتىنىن ايتامىن. ونىڭ كوممەرتسيالىق سيپاتىن ۋاقىت شەشەدى. ءبىز تەك اياعىنا تىك تۇرىپ كەتۋىن عانا باقىلايمىز. ەكى جىلدىڭ ىشىندە بىزگە 400 يدەيا كەلىپ ءتۇستى. ونىڭ ىشىنەن ىرىكتەپ, 50 يدەيانى سايتقا جاريالادىق. سول ەلۋدىڭ 35-ءى ينۆەستورلارىن تاپتى» دەيدى ءا. وتەگەنوۆا.
ول سونداي-اق وزدەرى قولعا العان جوبانىڭ تاۋەكەلى جوعارى بولاتىنىن دا ايتىپ ءوتتى. «ەڭ العاش الماتىداعى جوو-دا وقيتىن ەكى جىگىت قابىلداۋىما كەلىپ, جوباسى تۋرالى ايتتى. قارجىلىق قۇنى 14 ملن تەڭگە ەكەن. قاجەت قارجىنى تابۋعا 1 جىل ۋاقىت كەرەك دەپ ويلاعانمىن. جارتى جىلدىڭ ىشىندە جينادىق. قازىر الگى جىگىتتەر ءوز ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋعا دايىندالىپ ءجۇر. بۇگىندە قايىرىمدىلىق ءۇشىن كەز كەلگەن ادام تيىن-تەبەنىن سۋىرىپ بەرە سالمايدى. مۇنداي ىزگى نيەت بارىنشا اشىق تۇردە جاسالسا, كوزدەگەن نۇكتەگە ءدوپ تيسە, قوعامنىڭ قۇندىلىقتارىنا اينالار ەدى. بۇل ءۇشىن مەملەكەت كراۋدفاندينگ پلاتفورماسى تۋرالى زاڭ قابىلداۋ كەرەك. سول كەزدە بار ماسەلەنى شەشۋگە بولادى. ءاربىر كاسىپكەر قاتەلىكتىڭ ورنىن تولتىرعىسى كەلەدى. بۇل ءۇشىن ءار كاسىپكەر قايىرىمدىلىق ءىلىمىن جەتىلدىرىپ, ارنايى جوبا جاساۋدى داعدىعا اينالدىرسا, نارىق العا جىلجيدى» دەيدى ءا.وتەگەنوۆا.
قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ءبارى كراۋدفاندينگ پلاتفورماسىن قابىلدادى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. سول سەبەپتى «StartTime» وكىلدەرى الەۋمەتتىك جەلىدە جازىلۋشىلارى كوپ بلوگەرلەرمەن بايلانىس ورناتۋعا باسىمدىق بەرەدى ەكەن. تانىمال پروديۋسەر بايان ەسەنتاەۆا الماتىنىڭ شەتكى اۋدانىنىڭ ۇيدەن شىعا المايتىن قاريالارىنا تەگىن ەم-دوم كورسەتۋدى قولعا العان ەرلى-زايىپتى وتباسىلارعا قۇنى 2 ملن تەڭگە تۇراتىن شاعىن ۋزي اپپاراتى ءۇشىن قارجى جيۋدى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الىپتى. ال بەلگىلى سانگەر قۇرالاي نۇرقادىلوۆا بولسا سكريپكادا وينايتىن سىمبات التىنبەكوۆانىڭ ۆەنادا وتەتىن كونكۋرسقا قاتىسۋىنا سەبەپكەر بولعان. «العاشىندا ۇسىنىس تۇسكەندە «مەن نە ىستەي الامىن؟» دەگەن وي كەلدى. ماسەلە ونىڭ ساحناعا كيەتىن كيىمىن تىگىپ بەرۋمەن شەكتەلمەيدى. سىمبات ۆەنادا كەم دەگەندە 1 اي تۇرۋى كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاما سىمبات تۋرالى جازدىم. سوڭىندا ءبارى وڭ شەشىلدى. قارجى دا تابىلدى» دەيدى قۇرالاي نۇرقادىلوۆا.
ق.نۇرقادىلوۆا وسى رەتتە «بۇل جوبادان ءسىز قانداي پايدا كورەسىز؟» دەگەن ساۋالدىڭ ءجيى قويىلاتىنىن ايتىپ ءوتتى. «ينۆەستورلاردىڭ قاتارىندا مەنىڭ اتى-ءجونىمنىڭ اتالۋى بيزنەسىمە دەگەن سەنىمدى كۇشەيتەدى. بۇدان ارتىق ديۆيدەندتىڭ كەرەگى جوق» دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ق. نۇرقادىلوۆا.
پسيحولوگتار وسى رەتتە مۇنداي ىزگى ماقساتتاعى جوبالاردىڭ ءوزىن «اقىلدى» جانە «اقىلسىز» دەپ ءبولۋدىڭ قاجەت ەكەنىن ايتىپ ءجۇر. كاسىپكەردىڭ بالالار ۇيىنە تەلەديداردى سىيعا تارتقانى نەمەسە دەمالىس ۇيلەرىنە جولداما الىپ بەرگەنى ونىڭ سوڭعى تۇرىنە جاتادى.
«قارىم-قاتىناستى وزگەرتەتىن, ستەرەوتيپتەر مەن ميفتەردى جوياتىن جوبالار «اقىلدى» قايىرىمدىلىققا جاتادى. قازاق بيزنەسىندەگى قايىرىمدىلىق جاساۋ مادەنيەتى وسىنداي دەڭگەيگە كوتەرىلسە, ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز دا جارقىن. قايىرىمدىلىق ءىلىمىن سىزىپ, جوباسىن جاساقتاۋ ەلدە قايىرىمدىلىق جاساۋ مادەنيەتىن كوتەرەدى. سوندىقتان كراۋدفاندينگ پلاتفورماسىن قايىرىمدىلىق شارالارىمەن بولۋگە بولمايدى» دەيدى ءا.وتەگەنوۆا.
«اقش ازاماتتارىنىڭ 90 پايىزى قايىرىمدىلىقپەن اينالىسسا, بىزدە 10 پايىزى عانا» دەگەن دەرەك رەيتينگ قۋعاندار ءۇشىن اسا جاعىمدى حابار ەمەس. بريتاندىق «Charities Aild Formation» اتتى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ «قايىرىمدىلىق» يندەكسى بويىنشا» قازاقستان بىلتىر 139 ەلدىڭ ىشىندە 87 ورىنعا تۇراقتاعان ەكەن. رەسمي ساراپشىلاردىڭ ەسەبى بويىنشا قازاقستاننىڭ قايىرىمدىلىق نارىعىنىڭ جىلدىق اينالىمى – 300-500 ملن تەڭگەنىڭ اراسى.
قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى پاۆەل كازانتسەۆ بيزنەستىڭ تابيعاتى قايىرىمدىلىققا جاقىن ەكەنىن ايتادى. بىراق ەكەۋىنىڭ ءتىل تابىسىپ كەتۋىنە سالىقتىڭ اۋىرتپالىعى كوپ كەدەرگى كەلتىرەدى ەكەن. بۇل جەردە كاسىپكەرلەر سالىقتىڭ بارلىق تۇرىنەن 100 پايىز بوساتۋدى سۇراپ وتىرعان جوق. «شەتەلدىك تاجىريبەدە بيزنەستىڭ قايىرىمدىلىق شارالارىنا جۇمساعان قارجىسى سالىق ەسەبىنە جاتقىزىلادى. بۇل بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جوبالارعا كوبىرەك ارالاسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ال بىزدە ءتىپتى شاعىن بيزنەس يدەيالارعا قارجى سالعان كاسىپكەر تاسادا قالعىسى كەلەدى. سپورتتى, مادەنيەتتى دامىتۋ, ارداگەرلەرگە كومەك كورسەتۋ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قايىرىمدىلىق قورلارىنىڭ دەمەۋ بولۋى ۇمىت قالعان. كراۋدفاندينگتىك پلاتفورمالاردىڭ جۇمىسى مەن باعىتىن ءارتاراپتاندىراتىن كەز كەلدى» دەيدى پاۆەل كازانتسەۆ.
سوڭعى جىلدارى كراۋدفاندينگتىڭ كومەگىمەن بيزنەسىن دوڭگەلەتىپ جۇرگەندەردىڭ كوبەيگەنىن كورىپ ءجۇرمىز. ولاردىڭ قاتارىندا ونەرتاپقىشتارمەن قوسا, ساۋلەتشىلەر مەن ءوز ءفيلمىن قارجىلاندىرعىسى كەلەتىن رەجيسسەرلەر بار. ساراپشىلار ءتىپتى انشىلەر مەن ارتىستەردى باپتاپ, قارجى قۇيىپ, ۇلكەن ساحناعا الىپ شىعاتىن پروديۋسەرلەردى دە نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىنە جاتقىزىپ ءجۇر. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن اقش-تا ءبىلىم العان, سانفرانتسيسكوداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ تۇلەگى مۇرات ەسجان جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە كينوسىن كراۋدفاندينگتىڭ كومەگىمەن تۇسىرگىسى كەلگەنىن ايتقان. ءتىپتى ونىڭ Kickstarter-گە سالعان ۆيدەوسىنان كەيىن «پاريجگە كەتەم ءبىر كۇنى» (I’m going to Paris) دەگەن جوباسىنا وسكار سىيلىعىن العان جاننا سيۋل مەمەلدىڭ ءوزى جەتەكشىلىك جاساعىسى كەلگەن ەكەن.
قىسقاسى, كراۋدفاندينگ ۇعىمى الەمدە كەڭ تاراعالى ءبىراز بولدى. رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى دە بۇل نارىقتى باقىلاۋعا العىسى كەلەتىن ىڭعاي تانىتىپ ءجۇر. رەسەيدەگى ەڭ ءىرى كراۋدفاندينگ پلاتفورماسىنىڭ يەسى اننا تادجيمۋراتوۆا الماتىعا كەلگەن كەزدە ورتالىق بانكى پلاتفورمالار تۋرالى ساۋالداما جۇرگىزىپ, ولاردىڭ جۇمىسىن زەرتتەپ جاتقانىن ايتقان. «كراۋدفاندينگتەن بولەك كراۋدلەندينگ (crowdlending) جانە كراۋدينۆەستينگ (crowdinvesting) دەگەن قۇرالدار بار. مۇمكىن ولار وسىنداي الاڭداردى باقىلاۋعا الاتىن شىعار» دەگەن-ءدى ول. 2019 جىلى 24 ماۋسىمدا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قارجىلىق قىزمەتتەردى رەتتەۋ كوميتەتى (احقو) ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ قولداۋىمەن وڭىردەگى تۇڭعىش ينۆەستيتسيالىق جانە نەسيەلىك قاراجات جيناقتاۋ (كراۋدفاندينگ) بويىنشا ەرەجەنى ازىرلەدى. احقو قارجىلىق تەحنولوگيالار جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى اسىلبەك داۆلەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, كراۋدفاندينگ ستارتاپتاردى, كىشى جانە ورتا بيزنەستى قولداۋدا جانە قارجىلاندىرۋدا پايدالى بالاما بولىپ, وركەندەۋ, ەكونوميكالىق ءوسىم جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
قازاقستاندا نارىقتىڭ كەڭىستىگى تار ەكەنى, مۇنداي ورتادا ءىرى كولەمدە قارجى جيۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى بەلگىلى. سول سەبەپتى ءىرى جوبا يەلەرى رەسەي ارقىلى باتىس ەلدەرىنە كەتىپ جاتىر. كوش جۇرە تۇزەلەدى.
سەبەبى بۇل قازاققا جات ۇعىم ەمەس, كادىمگى ءوزىمىزدىڭ اسار سياقتى عوي. اسارلاتىپ ءجۇرىپ نارىقتىڭ بۇل سەگمەنتىن دە باعىندىرارمىز. تەك ىقىلاس پەن پەيىل ءتۇزۋ بولسىن دەپ تىلەيىك.
الماتى