«سارايشىق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسى جاقىندا التىن وردا استانالارىن اۆتوكولىكپەن ارالاپ شىقتى. سارايشىقتان باستالعان ساپار بۇگىندە رەسەي فەدەراتسياسى اۋماعىندا جاتقان ورتاعاسىرلىق كونە شاھارلار ورنىمەن ءجۇرىپ ءوتتى.
«جوشى ۇلىسى استانالارى سارايشىق – ساراي-باتۋ – ساراي بەركە قالالارى ىزىمەن» دەپ اتالعان حالىقارالىق ەكسپەديتسيا جوباسىنىڭ اۆتورى – «سارايشىق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابىلسەيىت مۇقتار ەكەن. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى» باستاماسىمەن ۇندەس كەلگەن جوبانى اتىراۋ وبلىسى كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسى قولداپ, ءبىر توپ عالىم, ولكەتانۋشى جانە جۋرناليستەر 2 مىڭ شاقىرىمعا تاياۋ جول ءجۇرىپ قايتتى.
سارايشىق
سارايشىق تۋرالى بىزگە جەتكەن العاشقى جازبا دەرەكتى قالدىرعان – ارابتىڭ بەلگىلى گەوگراف-عالىمى, ساياحاتشىسى يبن-باتۋتا. ول ءوز ساياحاتتارىنىڭ بىرىندە 1334 جىلى التىن وردانىڭ باس قالاسى «ۇلكەن سارايدان» (ساراي-بەركە) شىعىپ, سارايشىق قالاسى ارقىلى ازياعا وتكەن. بۇل جونىندە: ء«بىز ساراي قالاسىنان ات جەككەن اربامەن ون كۇن جول ءجۇرىپ, ساراي-جۋك قالاسىنا جەتتىك. بۇل ۇلىسۋ دەپ اتالعان ۇلكەن, تەرەڭ, اعىسى قاتتى وزەننىڭ جاعاسىنداعى گۇلدەنگەن اسەم قالا ەكەن جانە دۇنيە جۇزىندەگى باعداتتان كەيىن ەكىنشى جۇزبەلى كوپىر وسىندا ەكەن» دەپ جازعان.
سارايشىق التىن وردا ىدىراعاننان كەيىنگى نوعاي ورداسىنىڭ, كەيىن قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولدى. 1999 جىلى 3 قىركۇيەكتە «سارايشىق» مۋزەي-قورىعىنىڭ اشىلۋىنا قاتىسقان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ: «بۇل قالا قاسىم حان بيلىك قۇرعان تۇستا قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولدى. سارايشىق توپىراعى قاسيەتتى, ويتكەنى ءيىسى بۇكىل تۇركى الەمىنە ورتاق التىن وردا حاندارى – توقتا, جانىبەك, بەردىبەك, نوعايلىنىڭ بيلەۋشىسى – وقاس, ودان بەرگى قاسىم حان سياقتى اتاقتى حاندارىمىز بەن باتىرلارىمىزدىڭ جانى وسىندا ماڭگىلىك جاي تاپقان جەر, ونى ەلىمىزدىڭ العاشقى پانتەونى دەسەك تە بولادى» دەگەن ەدى.
بيىل سارايشىق مۋزەيىنىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولدى. ال 2018 جىلى 4 ساۋىردە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ №162 قاۋلىسىنا سايكەس وسىعان دەيىن اتىراۋ وبلىستىق «حان وردالى – سارايشىق» مۇراجاي قورىعى رەسپۋبليكالىق ستاتۋس الىپ, «سارايشىق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى» اتاندى.
سوڭعى وزگەرىس ورتاعاسىرلىق سارايشىق شاھارىنىڭ تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى جاڭا بەلەسى دەۋگە بولادى. مۋزەي-قورىقتى سوڭعى ءبىر جىلدان بەرى باسقارىپ كەلە جاتقان بەلگىلى تاريحشى, قازاق حاندىعى تاريحى بويىنشا تانىمال مامان, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابىلسەيىت مۇقتار كونە قالانى تۇلەتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن جاساعان. جوشى ۇلىسى استانالارىنىڭ باسىن قوسقان بۇگىنگى عىلىمي ەكسپەديتسيا دا وسى جوسپاردىڭ ءبىر پاراسى دەسە بولعانداي.
ايتا كەتەيىك, بۇعان دەيىن التىن وردا استانالارىن ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرا زەرتتەگەن مۇنداي ەكسپەديتسيا بولماعان ەكەن.
استراحان – لاپاس – ساراي باتۋ
اتالارىمىز قاجى تارحان اتاعان استراحان قالاسى اتىراۋدان الىس ەمەس. كەدەندەگى كەدەرگى جانە ەڭ باستىسى قازاقستاندىق جول بولىگىنىڭ وتە ساپاسىزدىعى بولماسا, 370 كيلومەتر دەگەنىڭىز 3-4 ساعاتتا زىر ەتىپ وتە شىعاتىن قاشىقتىق قوي. امال نە, ازىرگە تاڭنان كەشكە دەيىنگى ۋاقىتتى الاتىن ساندىبادتىڭ سەگىزىنشى ساپارى بولىپ تۇر...
ساراي باتۋ – ءوز زامانىندا الەمنىڭ كىندىگى, التىن وردانىڭ استاناسى بولعان شۋلى شاھار. بۇگىندە رەسەي فەدەراتسياسىنداعى استراحان وبلىسى اۋماعىندا جۇرتى جاتىر.
اتىراۋدان الا تاڭمەن شىققان دەلەگاتسيا كوز بايلانا استراحان وبلىسى ۆولودار اۋدانى التىنجار اۋىلىنا باس تىرەدى. مۇندا ۇلى كۇيشى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ كەسەنەسى تۇر. قازاقستاننىڭ باتىس ولكەسىندەگى بىرنەشە وبلىستىڭ كۇشىمەن سالىنعان «قۇرمانعازى» وڭىرلىك مادەني ورتالىعى رەسەي جەرىندەگى قازاقى ارال دەسە بولعانداي. التىنجار اۋىلىندا تۇگەلگە جۋىق قازاقتار تۇرادى ەكەن. ءتىپتى ۆولودار اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگى دە ءوز قانداستارىمىز. ورتالىق باسشىسى امانگەلدى ابىلعازيەۆ, ورىنباسارى سۆەتلانا الىبەكوۆا قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى قۇرمەتپەن قارسى الدى.
رەسەيدەگى ساپار استراحان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنەن باستالدى. مۇنداعى «كوشپەندىلەر التىنى» اتتى ەكسپوزيتسيا مۋزەي عيماراتىنىڭ جەرتولەسىندە ورنالاسقان ەكەن. قالىڭدىعى ءبىر قارىس تەمىر ەسىكتەر, اسكەري كۇزەت, ءار بۇرىشتا قادالعان بەينەكامەرا, «سۋرەتكە تۇسىرۋگە بولمايدى!» دەگەن قاتاڭ تالاپ مۇنداعى جادىگەرلەردىڭ قۇندىلىعىن ەسەلەي تۇسكەندەي. قالىڭ اينەكتىڭ ار جاعىنا قويىلعان جادىگەر سانى كوپ ەمەس, بىراق قايتالانبايتىن ەرەكشە باعالى زاتتار ەكەن. نەگىزىنەن ساق-سارمات زامانىنا تيەسىلى بۇل بۇيىمدار بىزگە جاقسى تانىس. استراحان مۋزەيىنەن التىن وردا كەزەڭىنە قاتىستى تولىمدى دۇنيە كورە الماي اتتاندىق.
ساپارىمىزدىڭ كەلەسى نۇكتەسى – لاپاس دەپ اتالاتىن سەلو ماڭىنداعى ورتاعاسىرلىق كونە قورىم بولاتىن. ىزدەگەنىمىزدى كارتامەن ىزدەپ, مال باققان قويشىدان سۇراپ, ارەڭ تاپتىق.
ۇلكەن-ۇلكەن توبەلەردە ەرتەرەكتە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى جۇرگىزىلگەنى بايقالادى. كۇيدىرىلگەن جانە شيكى كىرپىش سىنىقتارى, كەراميكا, ءتۇرلى-ءتۇستى موزايكا سىنىقتارى شاشىلىپ جاتىر. لاپاس كەسەنەلەر كەشەنى رەسەي مەملەكەتىنىڭ قورعاۋىنا الىنعاندىعى تۋرالى ەسكەرتۋ بەلگى عانا بۇل جەردە تاريحى قۇندى عيماراتتار بولعانىن ايگىلەپ تۇر.
– كەڭەستىك تاريحشى ب.ل.ەگوروۆتىڭ بولجاۋىنشا, بەركە, وزبەك, جانىبەك جانە بەردىبەك حاندار وسى جەردە جەرلەنگەن. دەگەنمەن, قادىرعالي بي «توقتى مەن ءاز-جانىبەك حان سارايشىقتا جەرلەنگەن» دەپ ناقتى كورسەتكەن. سوندىقتان التىن وردا حاندارىنىڭ قايسىسى قاي جەردە جەرلەنگەنى تۋرالى عالىمدار ءالى تولىق تۇجىرىم جاساعان جوق. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – تاريحي ورىندى كوزىمىزبەن كورىپ, وزگە دە ورىندارمەن سالىستىرۋ بولاتىن. ارينە كونە دەرەكتەردە بۇل جەردى «بيلەۋشىلەر القابى», «اقساراي» دەپ اتاعانى بەلگىلى. سوندىقتان بۇل ورىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ كۇن تارتىبىندە تۇر. مەنىڭ بىلۋىمشە بۇل جەردە 1950 جىلداردىڭ سوڭىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى بولعان, 5 كەسەنە انىقتالعان, – دەيدى ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابىلسەيىت مۇقتار.
– لاپاستاعى حان كەسەنەلەرىن ءبىز دە ءبىرازدان بەرى زەرتتەپ ءجۇرمىز. بۇل – الەمدىك ماڭىزى بار عاجايىپ ەسكەرتكىشتەر. زيرات اۋماعى وتە ۇلكەن, قابىرلەر وتە كوپ, ماگنيتتى تۇسىرىلىمدەر مۇندا كولەمدى كەسەنە قۇرىلىسىنىڭ قيراندىسى جاتقانىن كورسەتىپ تۇر. ازىرگە عارىشتان ديستانتسيالى زوندتاۋ ادىسىمەن زەرتتەپ جاتىرمىز. ۇلكەن زيراتتار – اۋلەت قورىمى بولۋى مۇمكىن. قاي حاندار جەرلەنگەنى ناقتى بەلگىسىز. ول جەردە ازىرگە قازبا جۇمىسى جۇرگىزىلگەن جوق. مەنىڭ ويىمشا بىردەن مۋزەيگە اينالدىرىپ, قالپىنا كەلتىرىلمەسە, قازۋ قاجەت تە ەمەس. جاي عىلىمي قىزىعۋشىلىقپەن قابىردى قازىپ تاستاۋ دۇرىس ەمەس دەپ ەسەپتەيمىن. ادامزات تاريحىندا ورنى بار ۇلى ادامداردىڭ ماڭگىلىك تۇراعىنىڭ تىنىشىن الماۋ كەرەك قوي, – دەيدى بىزگە كەيىن ساراي باتۋ قالاسىنىڭ ورنىندا كەزدەسكەن رەسەيلىك بەلگىلى ارحەولوگ, ماري مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ارحەولوگيالىق-ەتنولوگيالىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى ەۆگەني پيگارەۆ.
حارابالي اۋدانىنداعى سەليترەننىي اۋىلى تۇسىنداعى توبە باسىندا جولىققان ەۆگەني ميحايلوۆيچ بۇگىندە ساراي باتۋ اتالىپ كەتكەن كونە شاھاردىڭ ورنىن كوپ جىلدان بەرى قازىپ, زەرتتەپ جۇرگەن مامان ەكەن. التىن وردا استاناسىنىڭ تاريحى تۋرالى وتە قىزىقتى دەرەكتەر ايتتى.
– بىردەن ايتايىن, قازىر قولدانىلىپ جۇرگەن ساراي باتۋ, ساراي بەركە اتاۋلارى ءحىح عاسىردا, حح عاسىردىڭ باسىندا شىققان, حالىقتىق اتاۋ دەسە دە بولادى. سىزدەر كەلىپ تۇرعان بۇل شاھاردىڭ عىلىمداعى اتى – ساراي نەمەسە ساراي ءال-ءجاديد. مۇنىڭ ءبارى ارحەولوگيالىق قازبا كەزىندە تابىلعان مونەتالاردىڭ جازبالارىمەن ناقتى دالەلدەنەدى. مەنىڭ ويىمشا جوشى ۇلىسىنىڭ العاشقى استاناسى ساراي ءال-ماحرۋس نەمەسە اقساراي ءسال تومەنىرەكتە. ول شاعىنداۋ شاھار بولعان, – دەيدى عالىم.
ە.پيگارەۆتىڭ پىكىرىنشە, ساراي ءال-ءجاديد نەمەسە جاڭا ساراي وزبەك حاننىڭ رەفورماسىنان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن. مۇندا اۋەلى حان ورداسى تۇرعان, بىرتە-بىرتە وسە بەرگەن. بۇل جەر قازىر الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ارحەولوگيالىق كەشەننىڭ ءبىرى, 2061 گەكتار اۋماق مەملەكەت قورعاۋىندا. قالا وزەن بويىمەن 7 شاقىرىمعا, جازىققا قاراي 2 شاقىرىمعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر. عارىشتان قاراعاندا ۇلكەن عيماراتتار, ورتالىق كەرۋەن ساراي, كوشە ىزدەرى انىق بايقالادى. مۇندا يمپورت بۇيىمدار كوپ تابىلادى, بۇل الەمنىڭ ءار تاراپىمەن جالعاسقان ساۋدا بايلانىستارىنىڭ بەلگىسى. وزەن جاعاسىنا جاقىن قىش شەبەرحانالارى كوپ كەزدەسەدى. ە.پيگارەۆ ونى ۇلكەن ءوندىرىس, الىپ فابريكا بولعان دەپ ەسەپتەيدى.
– بۇل جەردە 1965 جىلدان بەرى قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. ءبىز قازىر جاڭا تاسىلگە كوشتىك: جەردى قازبايمىز, عارىشتان زەرتتەيمىز. مۇنداعى ءار توبە – قوعامدىق مەكەمەلەر – مەشىت, مەدرەسە, كەرۋەن ساراي, اقسۇيەكتەردىڭ سارايلارى بولعان ورىندار. قالا تۇگەل بۇزىلعان. ەل اۋزىندا توقتامىس پەن ءامىر تەمىردىڭ شايقاسىندا قيراعان دەپ ايتىلادى. بىراق 50 جىلدان اسا قازىپ كەلەمىز, مۇنداعى بىردە-ءبىر عيماراتتان اسكەري ءىس-قيمىلدىڭ, سوعىستىڭ ءىزى كەزدەسپەدى. جازبا دەرەكتەرگە قاراعاندا شاھار ءحVى عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن تۇرعان. قالانىڭ بۇزىلۋىنا جالعىز سەبەپ – استراحان حاندىعى قۇلاپ, ورىس جەرىنە وتۋىنە بايلانىستى يۆان گروزنىي استراحاندا كىرپىش بەكىنىس تۇرعىزۋعا جارلىق بەرگەن. ءسويتىپ بۇل قالاداعى عيماراتتار بۇزىلىپ, كىرپىشى الىنىپ, وزەن ارقىلى سالمەن تومەن قاراي جىبەرىلگەن. ءسويتىپ استراحانداعى ورىس كرەملى تۇرعىزىلعان. ساراي شاھارىنىڭ جەر بەتىنەن جويىلۋىنىڭ جالعىز سەبەبى وسى. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن شاھار ورنىنداعى كەيبىر عيماراتتاردىڭ ءىزى ساقتالعانىن اۋەرباح, ت.ب. ساياحاتشىلار جازىپ قالدىرعان, – دەيدى ورىس ارحەولوگى.
التىن وردا تاريحى بويىنشا تانىمال عالىممەن قازاقستاندىق دەلەگاتسيا جەتەكشىسى ابىلسەيىت مۇقتار بىرنەشە ماسەلە بويىنشا سۇحبات قۇرىپ, پىكىر الماستى.
– ءبىز سارايشىقتى التىن وردانىڭ رۋحاني استاناسى بولعان دەپ سانايمىز. ويتكەنى التىن وردانىڭ مەملەكەتتىك ءدىنى – يسلام ءدال سول سارايشىقتا جاريالاندى. سارايشىقتا التىن وردا حاندارىنىڭ, نوعاي بيلەرىنىڭ جانە قازاق حاندارىنىڭ پانتەونى بولدى. ءسىز بۇل تۇجىرىمعا قالاي قارايسىز؟ – دەدى ابىلسەيىت قاپيز ۇلى.
– ارينە, ول دۇرىس. ساراي ءال-ءجاديد – مەملەكەتتىڭ ءوندىرىستى استاناسى دەۋگە بولادى. ۇلكەن ءوندىرىس, فابريكالار, ساۋدا ورتالىعى وسىندا بولدى. التىن وردانىڭ ءار قالاسى وزىنشە ءبىر مىندەت ارقالاعان, وزىندىك ەرەكشەلىگى بولعان. سارايشىق – ۇلىستىڭ شىعىسىنداعى كەدەن قالا. حان ۇلىسىنا كىرەر اۋىزداعى قاقپا دەسەك بولادى. قازىرگى ساراتوۆ تۇبىندەگى ۇكەك قالاسىن – ۇلىستىڭ سولتۇستىك استاناسى, سولتۇستىك كاۆكازداعى مادجار شاھارىن – مەملەكەتتىڭ باتىستاعى ورتالىعى دەسەك جاراسادى, – دەيدى ەۆگەني پيگارەۆ.
كونە شاھار ورنىنداعى كەزدەسۋ بىزگە وتە پايدالى بولدى. ناقتى قازبا ورىندارىن دا ارالاپ كوردىك. بۇل جەردەگى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردى تارتۋ ماسەلەسى دە تالقىلاندى. ابىلسەيىت مۇقتار رەسەي ارحەولوگىن سارايشىققا شاقىردى. التىن وردا تاريحىن قازاقستان مەن رەسەي عالىمدارى بىرلەسە زەرتتەگەندە عانا كوپ ناتيجە, دۇرىس تۇجىرىم بولادى دەگەنگە ەكى تاراپ تا كەلىسىپ وتىر.
ايتپاقشى, وسى كۇنى ءبىز رەجيسسەر اندرەي پروشكيننىڭ «وردا» ءفيلمى تۇسىرىلگەن ماكەت قالانى دا ارالاپ كوردىك. فيلم وقيعاسى ورتاعاسىرلىق ساراي باتۋ قالاسىندا وتكەن, سوندىقتان تۇسىرۋشىلەر ءۇش ايدان اسا ۋاقىت وسى قالاشىقتى ارنايى سالىپ شىعىپتى. ءبىر قىزىعى, كينو ءتۇسىرىلىمى اياقتالعان سوڭ ماكەت قالا تۋريستىك نىسانعا ارنالعان. الىس-جاقىننان كەلگەن تۋريستەر ورتاعاسىرلىق عيماراتتار فونىندا سۋرەتكە ءتۇسىپ, قارىق بولىپ قالادى ەكەن. تاريحي ورىنداردىڭ تۋريستىك تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن وسىنداي قۇرىلىستار قاجەتتىگىن كوڭىلگە تۇيدىك. ابىلسەيىت قاپيز ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, سارايشىقتا دا بولاشاقتا مۇنداي قۇرىلىستار قولعا الىنباق. قازىردىڭ وزىندە ارنايى جەر بولىنگەن.
ۆولگوگراد – ماماي قورعانى – ساراي بەركە
ءبىز تۇنەپ شىققان حارابالي اۋىلى مەن ۆولگوگراد قالاسىنىڭ اراسى 300 شاقىرىمعا جۋىق. جولى دا جاقسى.
ءبىز الدىمەن باس تىرەگەن ۆولگوگراد وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيى قازاقستاندىق ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىن وتە جىلى قارسى الدى. مۋزەي ديرەكتورى اناتولي مالچەنكو ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىپ, ۆولگوگراد قالاسى, وبلىس تاريحى جونىندە تاعىلىمدى اڭگىمە ايتىپ بەردى. سارايشىق مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى ابىلسەيىت مۇقتار ارنايى اكەلگەن سىيكادەسىن تاپسىرىپ, مۋزەيلەر اراسىندا بايلانىس, ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس ورنادى.
ايتا كەتەيىك, ۆولگوگراد ولكەتانۋ مۋزەيى ۇلى دالا تاريحىنا ات شاپتىرىم ەكى زالىن ارناعان ەكەن. سونىڭ ءبىرى – التىن وردا زالى. ورتاعاسىرلىق جوشى ۇلىسى تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسى, سالت-ءداستۇرى, كيىمى مەن قارۋ-جاراعى, ءتىپتى ءداستۇرلى ويىندارى تۋرالى كوپ مالىمەت الدىق.
– سىزدەرگە, قازاقتارعا مۇنىڭ ءبارى تاڭسىق ەمەس قوي, – دەپ ازىلدەپ قويادى مۋزەي ەكسپوزيتسياسىن تانىستىرىپ جۇرگەن قىزمەتكەر.
اشىلعانىنا ءبىر عاسىردان اسقان ۆولگوگراد مۋزەيىنىڭ تاجىريبەسى سارايشىق مۋزەي-قورىعى ءۇشىن دە وتە پايدالى بولاتىنىن ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى ابىلسەيىت مۇقتار ءجيى ايتادى. شىنىندا دا قۇداي قوسقان كورشىمىز رەسەي فەدەراتسياسى مەن قازاقستان اراسىنداعى ءتۇيىسۋ نۇكتەسىن, ورتاق تاريحتى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلىق ەزگىسىنەن, كەڭەستىك كەزەڭنەن, ۇلى وتان سوعىسىنان ەمەس, سوناۋ التىن وردا كەزەڭىنەن باستاۋ قاجەت سياقتى. بىراق وكىنىشكە قاراي رەسەي مەملەكەتتىك ساياساتىندا التىن وردا تاريحىنا سامارقاۋلىق, سالعىرتتىق باسىم ەكەندىگىن ورىس عالىم-ارحەولوگتارىنىڭ وزدەرى مويىندايدى.
ۆولگوگراد مۋزەيىنەن شىققان سوڭ ءبىز ماماي قورعانىنا تارتتىق. بۇگىندە ۇلى وتان سوعىسى, ستالينگراد شايقاسىنا ارنالعان الىپ كەشەن ورنالاسقان توبەنىڭ اتاۋى – التىن وردانىڭ ايگىلى بەكلەربەگى ماماي حاننىڭ ەسىمىنەن شىققان. كەيبىر دەرەكتەردە بۇل جەردە مامايدىڭ بەكىنىسى, قاراۋىل توبەسى تۇرعان دەسە, كەي دەرەكتە 1380 جىلى ماماي حان وسىندا جەرلەنگەن دەلىنەدى. بىراق ول جايىندا قازىر ەش بەلگى تاپپادىق. «وتان انانىڭ» سەمسەرىن كوككە سوزعان الىپ ءمۇسىنى رەستاۆراتسيادان ءوتىپ جاتىر ەكەن. رەسەي كەلەر جىلى كەلەتىن جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىنا قاۋىرت دايىندىقتى باستاپ كەتكەن.
«جوشى ۇلىسى استانالارى سارايشىق – ساراي-باتۋ – ساراي بەركە قالالارى ىزىمەن» دەپ اتالعان حالىقارالىق ەكسپەديتسيا بۇدان كەيىن ۆولگوگراد وبلىسى لەنين اۋدانىنا قاراستى تسارەۆ سەلوسى ماڭىنداعى ورتاعاسىرلىق ساراي بەركە قالاسىنىڭ ورنىنا تارتتى. اركىمنەن سۇراپ, جابىلا ىزدەپ ءجۇرىپ كونە شاھاردىڭ ورنىن ارەڭ تاپتىق. وتە كۇتىمسىز قالعان, كوڭىل قۇلازىتاتىن كورىنىس ەكەن. «فەدەرالدىق دەڭگەيدە قورعاۋعا الىنعان مادەني مۇرا نىسانى» دەگەن بەلگىنى دە بىرەۋلەر قيراتىپ كەتىپتى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا سەنبى-جەكسەنبى كۇندەرى مۇندا الىس-جاقىننان مەتالل ىزدەگىش اسپاپتارى بار «تۋريستەر» قاپتاپ كەلىپ, تاپقان زاتتارىن الىپ كەتە بەرەدى ەكەن. قالا ورنىندا كۇرەك ىزدەرى, قيراعان كىرپىش سىنىقتارى وسىنى دالەلدەپ تۇرعانداي...
بەس كۇندىك ساپاردىڭ جەمىسى
– ەكسپەديتسيا ماقساتى – جوشى ۇلىسى – التىن وردا تاريحىنداعى استانالاردىڭ ورنىندا عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ. وسى ساپاردا استراحان, ۆولگوگراد مۋزەيلەرىمەن بىرلەسىپ جۇمىستار اتقارۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزەمىز. اتىراۋ وبلىسى بويىنشا ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن تۋر كومپانيالارىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرامىز, – دەگەن ەدى ابىلسەيىت قاپيز ۇلى. بەس كۇندىك ساپار وسى ماقساتىنا تولىق جەتتى.
رەسەي جەرىندەگى كەزدەسۋلەر ناتيجەسىندە سارايشىق مۋزەي-قورىعى التىنجارداعى قۇرمانعازى مادەنيەت ورتالىعىمەن, استراحان جانە ۆولگوگراد وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيلەرىمەن ارىپتەستىك تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدى. عالىمدار اراسىندا بايلانىس ورنادى. جوعارىدا ايتىلعانداي, سارايشىق مۋزەي-قورىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, كونە سارايشىق ورنىندا كوپ جىلدان بەرى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ايبەك تۇرار ۇلى رەسەيلىك ارحەولوگتاردىڭ تاجىريبەسىمەن تىكەلەي تانىستى. مۇنىڭ ءبارى الداعى ۋاقىتتا جەمىسىن بەرەرى ءسوزسىز.
قازاقستاندىق ەكسپەديتسيا قۇرامىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, گەولوگيا-مينەرولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ناسىپقالي سەيىتوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سايفوللا ساپانوۆ پەن اققالي احمەت, حالەل دوسمۇحامەد ۇلى اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, سۋرەتشى وتارباي كەندىر, ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگراف عالىمى اقان تۇرعانباەۆ جانە باسقالارى بولعان ەدى. عالىمدار وسى ساپار ناتيجەسىندە جوشى ۇلىسىنىڭ استانالارى سارايشىق, ساراي باتۋ جانە ساراي بەركە قالالارى ورنالاسقان ايماقتىڭ گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرى مەن ۇقساستىعى تۋرالى تۇجىرىم جاساماق.
وسى ساپاردىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن جەمىسى – سارايشىق مۋزەي-قورىعى مەن رەسەي تۋريستىك كومپانيالارى اراسىندا جاسالعان ارىپتەستىك تۋرالى مەموراندۋمدار دەر ەدىك. ەلىمىزدىڭ تۋريستىك الەۋەتىن دامىتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇرعان وسىناۋ شاقتا مۇنداي ارەكەت اۋاداي قاجەت.
ايتا كەتەيىك, وسى كۇندەرى «سارايشىق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىن تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ ماقساتىندا استراحان وبلىسىندا ورنالاسقان «داريا-تۋر», «اكتيۆ-تۋر» اتتى تۋريستىك اگەنتتىكتەرىمەن ءوزارا ىنتىماقتاستىق جونىندە كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى.
– بۇل حالىقارالىق ەكسپەديتسيانىڭ ءبىر ماقساتى – قازاقستاننىڭ كيەلى ورىندارىن, تۋريستىك نىساندارىن ناسيحاتتاۋ, شەتەلدىك تۋريستەردى ەلگە تارتۋ بولاتىن. كەلىسىمشارتقا سايكەس, بولاشاقتا سارايشىق مۋزەيى مەن «رەسەيلىك تۋر-كومپانيالار ەكى ەل اۋماعىندا ەكسكۋرسيا, ەكسپەديتسيا جانە عىلىمي كونفەرەنتسيالاردى بىرىگىپ ۇيىمداستىراتىن بولادى, – دەيدى سارايشىق مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى ابىلسەيىت مۇقتار.
سارايشىق – ساراي باتۋ – ساراي بەركە
P.S. تاريحي شاھارلاردىڭ توپىراعىنا تابان تيگىزگەن بەس كۇندىك ساپارىمىز وسىلاي اياقتالدى. توبىمىزدىڭ اقساقالى, جاسى 75-تەن اسقان ناسىپقالي اعامىز اقجۇرەك اقىن دا ەكەن. جول بويى كورگەن-بىلگەن جايتتاردان اسەرلەنىپ, بىرنەشە ولەڭ جازدى. سونىڭ بىرىندە:
كەسەنەلەر كومىلگەن توپىراققا,
اتالاردىڭ, الايدا, اتى – حاتتا...
...بۇل توبەشىك استىندا حاندار
جاتىر –
داڭقى كەتكەن جارتى الەم –
اتىراپقا!
...التىن وردا – تەگىمىز.
ماقتانامىز.
سان الۋان تاريحى – جاتقان اڭىز.
ءبىز – بەركە مەن وزبەكتىڭ ۇرپاقتارى,
بابا ەسىمىن ەرتەڭگە اپ بارامىز!
– دەپ جىرلاعان ەكەن.
بۇعان الىپ-قوسارىمىز جوق.