قۇرىلىسى بيىلعى ناۋرىز ايىندا باستالعان «سارىارقا» گاز قۇبىرى ماگيسترالدى جەلىسى ەلورداعا دا جەتتى. قالا ىرگەسىندەگى گاز تاراتۋ ستانساسىندا قۇبىردىڭ «التىن تورابىن» دانەكەرلەۋ ءراسىمى بولىپ ءوتتى. وعان «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق باسقارما توراعاسى احمەتجان ەسىموۆ, نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن «بايتەرەك» ۇبح» اق, «قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى» اق مەن «ەۋرازيالىق دامۋ بانكى» وكىلدەرى قاتىستى.
اۋقىمدى جوبانى قارجىلاندىرۋعا «سامۇرىق-قازىنا» قورى بەلسەنە اتسالىستى. قۇرىلىس مەردىگەرى – «قازقۇرىلىسسەرۆيس» مگقك» اق, وپەراتورى – «استانا گاز قمگ».
سالتاناتتى ءراسىم بارىسىندا ا.ەسىموۆ ەلوردادان تارتىلعان قۇبىر مەن جەزقازعان جاقتان كەلگەن قۇبىردى دانەكەرلەۋ جۇمىسىنا دايىندىق بارىسىمەن تانىستى. سودان كەيىن ءبىر-بىرىنە بەتتەسىپ تۇرعان ەكى قۇبىردى دانەكەرلەۋگە نۇسقاۋ بەردى. بارلىق قۇرال-جابدىقتارىن سايلاپ, تەك قانا نۇسقاۋ كۇتىپ ءازىر تۇرعان ەكى دانەكەرلەۋشى ىسكە كىرىسىپ كەتتى. بۇدان كەيىن ا.ەسىموۆ پەن ا.كولگىنوۆ, وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسقان باسقا دا ۇيىمدار باسشىلارى دانەكەرلەنگەن قۇبىرعا ەسكەرتكىش قولتاڭبالارىن قالدىردى.
ا.ەسىموۆ قۇرىلىسقا وڭ باعا بەرىپ, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەرىن تابيعي گازبەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋدىڭ, جىلۋ بەرۋ نىساندارىن كومىردەن گازعا كوشىرۋدىڭ, سونداي-اق گاز قۇبىرى وتەتىن وبلىستاردىڭ ەكولوگياسىن جاقسارتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى اياسىندا سالىنعان گاز قۇبىرى ورتالىق قازاقستان مەن ەل استاناسىن ورتاق گاز تاسىمالداۋ جەلىسىمەن بايلانىستىردى. بۇل ءبىر جىلدان از ۋاقىت ىشىندە سالىنعان, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەڭ ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبا», دەدى ا.ەسىموۆ.
ول جۋرناليستەرگە بەرگەن شاعىن سۇحباتىندا «سارىارقا» قۇبىرى ارقىلى جەتكىزىلەتىن گازدىڭ تۇتىنۋشىلار ءۇشىن باعاسى ءالى تولىق ايقىندالماعانىن, ءتاريفتىڭ جان-جاقتى ءتيىمدى بولۋى قاراستىرىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.
وسى ماسەلەگە قاتىستى بەرىلگەن مالىمەتتەر بويىنشا, گاز قۇبىرى پايدالانۋعا تاپسىرىلعاننان كەيىن «ينتەرگاز ورتالىق ازيا» اق-نا جالعا بەرىلەدى. اتالعان كومپانيا گاز تاسىمالداۋدى ىسكە اسىرادى. بۇل رەتتە گاز ءتاريفىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە «ينتەرگاز ورتالىق ازيا» اق-تىڭ قۇبىر جولىن پايدالانۋ شىعىندارى جانە جالدىق تولەمدەرى ەسكەرىلەتىن بولادى. ءوز كەزەگىندە تاريفتەردى بەكىتۋ ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ, باسەكەلەستىكتى جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى. ال ىشكى نارىقتا تاۋار گازىنىڭ كوتەرمە ساۋداداعى شەكتى باعاسىن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بەكىتەدى.
ەلوردا اكىمى ا.كولگىنوۆ گاز قۇبىرىن تارتۋعا قاتىستى ۇلكەن جۇمىستىڭ اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ مىندەتى – گازدى قالا ىشىندە تاراتۋ. اكىمدىكتىڭ اقپاراتى بويىنشا ەلوردادا گازدى ءبولىپ تاراتۋ جەلىلەردىڭ قۇرىلىسى ءۇش كەزەڭگە بولىنگەن. جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەگىندە 9 ىسكە قوسۋ كەشەنى قامتىلادى: ولار – ءبىرىنشى, ەكىنشى ىسكە قوسۋ كەشەندەرى بويىنشا ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى جەو-لاردىڭ سۋ جىلىتۋ قازاندىقتارىنا گاز بەرۋ; ءۇشىنشى, ءتورتىنشى, بەسىنشى, التىنشى ىسكە قوسۋ كەشەندەرى بويىنشا «كوكتال-1, 2» تۇرعىن ءۇي القاپتارىنا دەيىنگى گازدى ءبولىپ تاراتۋ جەلىلەرىن سالىپ, ىسكە قوسۋ; جەتىنشى, سەگىزىنشى, توعىزىنشى ىسكە قوسۋ كەشەندەرى بويىنشا «تەمىر جول», «وڭتۇستىك-شىعىس» تۇرعىن ءۇي الاپتارىنا دەيىنگى گازدى ءبولىپ تاراتۋ جەلىلەرىن سالىپ, ىسكە قوسۋ.
جوبانىڭ ەكىنشى كەزەگىندە 4 ىسكە قوسۋ كەشەنى قامتىلادى: ولار – ءبىرىنشى ىسكە قوسۋ كەشەنى بويىنشا گازدى «شىعىس» باستى گازدى ءبولىپ تاراتۋ پۋنكتىنە (بگتپ) جانە «وڭتۇستىك-شىعىس» بگتپ-گە بەرۋ; ەكىنشى ىسكە قوسۋ كەشەنى بويىنشا گاز «شىعىس» بگتپ-دان ينتەرناتسيونالنىي, ميچۋرين, كۇيگەنجار تۇرعىن اۋداندارىنا جانە قازاندىقتارعا بەرىلەدى; ءۇشىنشى ىسكە قوسۋ كەشەنى بويىنشا كوگىلدىر وتىن «وڭتۇستىك-شىعىس» بگتپ اۋدانىنان «تەلمان» شاعىن اۋدانىنا تارتىلادى; ءتورتىنشى ىسكە قوسۋ كەشەنى بويىنشا گاز «وڭتۇستىك» بگتپ مەن «پريگورودنىي» بگتپ-دان پريگورودنىي, «Family Village», «Garden village» شاعىن اۋداندارىنا, حالىقارالىق اۋەجايدىڭ جانە باسقا دا نىسانداردىڭ قازاندىقتارىنا جىبەرىلەدى.
جوبانىڭ ءۇشىنشى كەزەگىندە 4 ىسكە قوسۋ كەشەنى قامتىلادى: ولار – ءبىرىنشى, ەكىنشى ىسكە قوسۋ كەشەندەرى بويىنشا گاز «كوكتال» بگتپ-دان يلينكا شاعىن اۋدانى مەن قازاندىقتارىنا بەرىلەدى; ءۇشىنشى ىسكە قوسۋ كەشەنى بويىنشا گاز «قاراوتكەل» بگتپ-دان «شۇبار» شاعىن اۋدانى مەن قازاندىقتارعا جىبەرىلەدى; ءتورتىنشى ىسكە قوسۋ كەشەنى بويىنشا كوگىلدىر وتىن ء«وندىرىس», «كىرپىش زاۋىتى» شاعىن اۋداندارىنا, «جەو-2» كەنتىنە جانە قازاندىقتارعا جىبەرىلەدى.
بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمدىگى 9 ىسكە قوسۋ كەشەنى قامتىلاتىن ءبىرىنشى كەزەكتىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىنا مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسىن الدى.
ءبىرىنشى كەزەكتىڭ 1-6 ىسكە قوسۋ كەشەندەرى بويىنشا مەردىگەرلىك ۇيىم انىقتالىپ, قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. 7-9 ىسكە قوسۋ كەشەندەرى بويىنشا قازىر كونكۋرستىق راسىمدەر ءجۇرىپ جاتىر. كونكۋرس ناتيجەسى 2019 جىلدىڭ 15 قازانىنا قاراي بەلگىلى بولادى دەپ كۇتىلۋدە. جالپى, اكىمدىكتىڭ اقپاراتى بويىنشا قۇرىلىستىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى 2020 جىلدىڭ سوڭىندا تولىق اياقتالادى.
ايتا كەتۋ كەرەك, 8 قازان كۇنى ەل استاناسىن دامىتۋ جونىندەگى كەڭەستە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلوردا اكىمدىگىنىڭ ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمداردى گاز قۇبىرىنا قوسۋعا دايىنداۋ جونىندەگى سىلبىر جۇمىسىن سىنعا الىپ, وسىنىڭ سالدارىنان بيىلعا دەپ بولىنگەن 2,7 ملرد تەڭگە يگەرىلمەي قالعانىن ايتقان ەدى. پرەزيدەنت ەسكەرتۋىنەن كەيىن قالاعا گاز بەرۋ جۇمىستارى شيراي ءتۇسۋى ءتيىس.
ەندى وسىناۋ ايتۋلى جوبانىڭ قىسقاشا تاريحىنا توقتالا كەتەيىك. تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ 2018 جىلعى 5 ناۋرىزداعى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ ورتالىق جانە سولتۇستىك وڭىرلەرىن گازداندىرۋ ءۇشىن «سارىارقا» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىن سالۋدى تاپسىرعان ەدى. جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە قىزىلوردا – جەزقازعان – قاراعاندى – تەمىرتاۋ – نۇر-سۇلتان باعىتى بويىنشا گاز قۇبىرىنىڭ جەلىلىك بولىگى سالىندى.
«سارىارقا» گاز قۇبىرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى – 1061,3 شاقىرىم, قۇبىردىڭ ديامەترى – 820 مم. قازىر قۇبىردىڭ جەلىلىك بولىگىن سالۋ جۇمىستارى اياقتالدى. جوبانىڭ 1-ءشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ جۇمىستارىن 2019 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ماگيسترالدى سالۋعا 2 مىڭنان استام ادام اتسالىستى. بارلىق قۇرىلىس جۇمىستارى ەڭبەكتى قورعاۋ تالاپتارىنا ساي جۇرگىزىلدى. 8 ايدا بىردە-ءبىر وندىرىستىك جاراقات تىركەلگەن جوق. بۇگىنگى تاڭدا كەستەگە سايكەس, جەزقازعان, قاراعاندى, تەمىرتاۋ مەن نۇر-سۇلتان قالالارىندا گاز ولشەۋ ستانساسى مەن بەس گاز تاراتۋ ستانساسى سالىنىپ جاتىر.
دانەكەرلەۋ جۇمىستارىندا اقش-تا جاسالعان CRC Evans كەشەنى پايدالانىلدى. زاماناۋي تەحنولوگيالىق جابدىقتى قولدانۋ تاۋلىگىنە رەكوردتىق 6-8 شاقىرىم جىلدامدىقپەن قۇبىر سالۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇدان باسقا, قۇرىلىسقا 700 بىرلىك ارنايى تەحنيكا پايدالانىلدى. وسىنىڭ بارلىعى بىرىگە كەلە گاز قۇبىرىنىڭ جەلىلىك بولىگىن ىسكە اسىرۋدى رەكوردتى 8 ايدا (2019 جىلعى ناۋرىز-قازان) اياقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال الەمدىك تاجىريبەدە وسىنداي جوبالاردى ىسكە اسىرۋ مەرزىمى ورتاشا ەسەپپەن العاندا 36 ايعا سوزىلادى ەكەن.
«سارىارقا» گاز قۇبىرىن سالۋدىڭ ەلدىڭ ورتالىق بولىگىندەگى وڭىرلەردىڭ حالقى ءۇشىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەرى زور. بىرىنشىدەن, شامامەن ەكى ميلليونداي حالىقتى تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتۋگە, جىلىتۋ وبەكتىلەرىن كومىردەن گازعا كوشىرۋگە, گاز قۇبىرى وتەتىن وڭىرلەردىڭ ەكولوگياسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار بىرقاتار وبلىستا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا يگى اسەرى بولادى, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. «سارىارقا» گاز قۇبىرىنىڭ بويىنداعى وڭىرلەردەگى ءوندىرىستى دامىتۋعا, ينۆەستيتسيا تارتۋعا جاناما اسەرىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز.
گاز قۇبىرى 192 جەكە جانە 48 شاعىن كوممۋنالدىق قازاندىقتى, 22 مىڭ جەكەمەنشىك ءۇي مەن جەو-1, 2-ءنى, ال بولاشاقتا سالىنىپ جاتقان جەو-3 سۋ قازاندىقتارىن گازعا كوشىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, وسى شارالار استانانىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋى ءتيىس. گازداندىرۋ ناتيجەسىندە تاسكومىر تۇتىنۋ كولەمى ەل بويىنشا جىلىنا 650 مىڭ تونناعا تومەندەۋى ءتيىس. سونىڭ ىشىندە نۇر-سۇلتان قالاسىندا اتموسفەراعا تاستالاتىن زياندى زاتتار جىلىنا 35 مىڭ تونناعا ازايماق.