ەرمۇرات جاراتىلىسىنان قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋدى سۋقانى سۇيمەيتىن قاعىلەز جان. قارايعان پەندە كورسە ۇدايى وبەكتەپ, يمەنشەكتەپ, ءيىلىپ تۇرادى. قىرىقتىڭ بەلورتاسىنان اسقان عۇمىرىندا ول سۇيەككە بىتكەن بۇل مىنەزىنەن بىردە العا وزىپ, بىردە جارعا جىعىلىپ, يكەمىنە كونە بەرمەيتىن يتجىعىس تىرلىككە بوي ۇسىنىپ كەلەدى. بىراق ەرمۇراتتىڭ بۇل مىنەزى ەسەيە كەلە ەل-جۇرتپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ەتەنە ارالاسۋىنا جاراپ-اق تۇر.
توقسانىنشى جىلدارى ءوزى قۇرىپتاس اۋىل بالالارى تاپقان-تايانعانىنا قىتايدىڭ ءسپيرتى مەن قۇدىق سۋىنىڭ قوسىندىسىنان شىققان ساسىعان اراق ءىشىپ, ءتۇن بالاسى كوشە كەزىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ قاباعىن جارىپ, مۇرىنىن بۇزىپ, ساندالباي تىرلىك كەشىپ جۇرگەندە ەرمۇرات جىلىستاپ قالاعا جەتىپ الدى. بازار جاعالاپ, تاشكى يتەرىپ ءجۇرىپ ءبىرشاما تيىن-تەبەننىڭ باسىن قۇرادى. سوڭىندا ساۋدا-ساتتىققا اينالدى. الماتىنىڭ كوتەرمە ساۋدا بازارىنان الا دوربامەن تارازعا يتشىلەپ ساعىز, تەمەكى تاسىعان كەزى ءالى ەسىندە. سول ساعىز بەن تەمەكىدەن تىرنەكتەپ قۇرالعان تيىنى بۇگىندە قورالى قوي, تابىندى سيىر, ءۇيىرلى جىلقىعا اينالدى. الدى-ارتىن تانىپ, مال ەكەش مال دا باققانعا بىتەتىنىن بىلەتىن ول ءوز عۇمىرىنا جەتەتىن داۋلەتىنىڭ قۇرالعانىن اۋەلى قۇدايدىڭ نەسىبەسى دەسە, قالعانىن ءوزىنىڭ سارامجالدىعى مەن ساراڭدىعىنىڭ ارقاسى ەكەنىن ءىشى سەزەدى.
ەل ەتەك-جەڭىن جيناپ, مال ۇستاعاننىڭ ىرىسى ارتا باستاعان بەرتىندە بازاردى ءبىرجولاتا قويىپ, اۋىلعا ورالدى. اتا-كاسىپكە قۇنىعا كىرىسىپ, اۋدان باسشىلارىنىڭ الدى-ارتىنا شىعىپ, سىلاپ-سيپاپ ءجۇرىپ ءبىراز جايىلىمدىق جەردى جەكەشەلەپ الدى. ول جەردەگى ءبىراز ۋاق مالى مەن قامبار اتا ت ۇلىگىنىڭ تۇگى جاڭارىپ, قورا-قوپسىسى ءبىراز كەڭەيىپ قالدى.
دۇنيە-اي دەسەڭشى, ەرمۇرات استىنداعى س ۇلىكتەي قارا دجيپپەن وزىنە مەنشىكتى جايلاۋدى ارالاعان كەزدە سۇيەكسىڭدى جالتاق مىنەزىنەن تەز ارىلىپ, جونى كۇجىرەيىپ, ءوزىن ادام مەن اڭ-قۇسقا بيلىگىن قاتار جۇرگىزگەن سۇلەيمەن پاتشاداي سەزىنىپ قالۋشى ەدى. جايىلعان مالدى, جالباقتاعان مالشىنى, جايىلا اققان ماڭايداعى وزەندى كورگەندە تومەنشىك مىنەزى توبەگە ورلەپ, ماڭعازدانىپ, پاڭدانا قالادى. ءبىر جولى قاسىنا قويشى كەرىمبەكتى ەرتىپ, شابىندىقتىڭ جاي-كۇيىن قاراپ, مال تۇگەندەپ جۇرگەندە جازىق دالادا دومبىرانىڭ توڭكەرىلگەن شاناعىنداي جەكە دارا تۇرعان توبەنىڭ جانىنان وتكەنى بار. بۇعان بۇرىن-سوڭدى كوز سالماعانىنا تاڭعالدى. كەرىمبەك قوجايىنىنا جاققىسى كەلدى مە, جول بويى جاعى تالماي توبەنىڭ تاريحى جايلى ەسكى كوزدەردەن ەستىگەنىن تاپتىشتەۋگە كوشتى.
– بۇل توبە باياعى زاماندا حان كەڭەس وتكىزەتىن كيەلى ورىن بولىپتى. بۇرىن بۇدان الدەقايدا بيىك بولعان دەسەدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن كەرىمبەك.
ەرمۇراتتى ەرتەگى سارىنداس ۇزاق-سونار اڭگىمە جالىقتىرا باستاسا دا باسقا ەرمەك تابىلماعاندىقتان لاجسىز تىڭداپ وتىر.
اڭگىمەنىڭ باس-اياعى بىلاي ورىلەدى. قاراۋىل توبەنى حان ارنايى تۇرعىزدىرىپ, ۇشار باسىنا ورناتىلعان التىن سۇرگىمەن سۇرگىلەگەن تاعىندا وتىرىپ, قول استىنداعى حالىقپەن ءماسليحات وتكىزەدى ەكەن. ەل ءىشىن الا تايداي بۇلدىرگەن قىلمىسكەر مەن ۇرى-قارىعا سول جەردە ۇكىم كەسىلىپ, جازالىلار توبەنىڭ قاق ورتاسىنان قازىلعان زىندانعا تاستالىپتى-مىس. كەيىننەن جاۋگەرشىلىك زاماندا حان ءوزىنىڭ بارشا قازىناسىن وسى توبەنىڭ استىنا تىقتىرعان دەسەدى. الاساپىران كەزەڭدە حان جاۋ قولىنان قازا تاۋىپ, ەل-جۇرتى پاتشاسىن ارۋلاپ وسى بيىككە قويىپتى-مىس.
قازىنا جايلى ەستىگەندە ەرمۇرات ەلەڭ ەتە قالدى.
– سوندا بۇل توبەنىڭ استىندا التىن بار ما؟
ەرمۇراتتىڭ توتەننەن قويعان سۇراعىنا قويشى بەيشارا قاپەلىمدە نە جاۋاپ بەرەرىن بىلمەي داعدارىپ قالدى.
– قازىپ كورسە شىعاتىن شىعار, – دەدى كۇمىلجىپ. قويشىنىڭ ەكىۇشتى جاۋابىنا ونشا قاناعاتتانا قويمادى.
التىن كومبە تۋرالى اڭگىمە كەشكىسىن ۇيىنە كەلگەندە دە ويىنان شىقپاي قويدى. ءتاتتى ەلەسكە ەرىك بەردى. ءبىر ءسات ءوزىنىڭ قۇرتتاعان مالدىڭ شارۋاسىمەن ابىگەر بوپ جۇرگەن پاكەنە تىرلىگىنەن جەرىپ كەتتى. قايتكەندە دە قازىنانى تاۋىپ, استا-توك بايلىققا قارىق بولسام دەپ ارماندادى. قيالى ودان ءارى شارىقتاپ, لوندوننىڭ ەڭ قىمبات اۋدانىنان ۆيللا ساتىپ العانى, ءپاريجدىڭ كوشەسىندە «Bugatti» كولىگىمەن سەرۋەندەپ جۇرگەنى كوز الدىنا كەلدى. ءتۇنى بويى دوڭبەكشىپ, دۇرىستاپ ۇيىقتاي المادى. ەرتەڭىندە تاڭ بوزىندا ەرتە تۇرىپ, اۋىلدىڭ شەتىندە تۇراتىن ىشكىش تەمىرحاننىڭ ۇيىنە تارتتى.
كوشەنىڭ ەڭ شەتىندەگى اينالاسىنا شەڭگەل ءوسىپ كەتكەن قورجىن تامىنىڭ تەپكىشەگىندە تەمىرحان تاڭ ازاننان تەمەكى تارتىپ وتىر ەكەن. انشەيىندە اراققا اقشا سۇراماسىن دەپ ۇسىنعان قولىن الا قويماي, بۇرىلا قاشاتىن ەرمۇراتتىڭ قۇلقىن سارىدە ۇيىنە ءوز اياعىمەن كەلىپ تۇرعانىنا تاڭعالا قارادى.
– اسسالاۋماعالەيكۋم, تەماعا, وزىڭىزدە ءبىر شارۋام بار ەدى, – دەدى ول ءوزىنىڭ جاس كەزىندەگى بيازى قالپىنا قايتا ەنىپ. جانىنداعى تاسقا وتىرا كەتىپ جايلاۋىنداعى جالعىز توبەنىڭ ءمان-جايىن بۇكپەسىز ايتىپ شىقتى. سول توبەنى جان بالاسىنا بىلدىرمەي ەكەۋمىز قازىپ كورسەك دەگەن بۇيىمتايىن بيپازداپ جەتكىزدى. ەگەر قۇندى زاتتار تابىلىپ, ەلەۋلى پۇلعا اينالدىرسا اۋىلدىڭ باسىنان ەڭسەلى ءبىر ءۇي سالىپ بەرەتىنىن جانە استىنا ماشينا مىنگىزەتىنىن ايتىپ ەمەكسىتتى.
ەرمۇراتتىڭ تەمىرحاندى ىزدەۋىنىڭ ءمانى بار. جۇرتتىڭ ايتۋىنشا ول ەرتەرەكتە ارحەولوگيامەن كاسىبي اينالىسقان كانىگى مامان. الماتىدا ارنايى وقۋىن تامامداعان. بىراق ايدالادا جەر قازۋدان جالىققان كەزدە جاستىقتىڭ بۋىمەن اندا-ساندا اششى سۋمەن كوڭىلىن دەمدەپ ءجۇرىپ, ءازازىلدى بويىنا ابدەن ءسىڭىرىپ العانىن بايقاماي قالعان. سودان قاڭعالاقتاپ ءجۇرىپ وسى اۋىلدا قالىپ قويعان. بۇگىندە اۋىلداستارى تەمىرحاننىڭ بۇل اۋىلعا قاشان, قانداي جاعدايمەن كەلگەنىن ەسىنە دە المايدى. انەبىر جىلدارى بەس بالامەن جەسىر قالعان كۇلبيعاشقا ۇيلەنىپ, اۋىلدىڭ سيىرىن باعىپ, ەل قاتارلى ءومىر سۇرە باستاعان. كەيىننەن جامان ادەتىنە قايتا باسىپ, ىزدەپ ءجۇرىپ ىشۋگە كوشكەندە كۇلبيعاش ارتىنان ءبىر تەۋىپ قۋىپ شىقتى. ەندى مىنە, قوجايىندارى بۇرىنىراقتا قالاعا كوشىپ كەتىپ, اۋىلدىڭ شەتىندە قاراۋسىز قالعان وسى ءۇيدى پانالاپ جۇرگەنىنە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى.
تەمىرحان ەرمۇراتتىڭ قويشىدان ەستىگەندەرىن توكپە جىرداي تەرمەلەپ وتىرعان توبەنى ىشتەي ءبىلىپ وتىر. كوز الدىنا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن سول توبەگە قاتىستى بولعان وقيعالار تىزبەگى زىرعىپ وتكەندەي بولدى. اڭگىمە تىزگىنىن ءوز قولىنا الۋ ءۇشىن ءتۇسىندىم دەگەندەي قولىن ءبىر سىلتەدى.
– بىلەمىن ول توبەنى. تاريحشىلار VIII عاسىردا مەكەن ەتكەن تۇرىك-سوعدىلاردىڭ ەجەلگى قالاسىنىڭ ورنى ەكەنىن انىقتاعان. توبە سول قالانىڭ تسيتادەلى بولعان. بىرنەشە قۇندى ارتەفاكتىلەر تابىلعان دەسەدى.
تەمىرحان ايتۋىن ايتسا دا ارتەفاكتىگە قاتىستى ءسوزىنىڭ اياعىن جۇتىپ قويدى.
– ال قازىنانىڭ بارى راس پا؟
– قويشىنىڭ ەستىگەن اڭگىمەسىنىڭ جانى بار. توبەدە ەرتە داۋىردە وسى ايماققا بيلىك قۇرعان وتە ءبىر اۋليە كىسىنىڭ سۇيەگى جاتىر. ەل اۋزىنداعى اڭىزداردا سول جەردەگى قازىنانىڭ يەسى دەپ سانالادى. سوندىقتان ارحەولوگتار ىرىمداپ ول جەرگە كوپ جولاي قويمايدى.
ەرمۇراتتى بۇرىن-سوڭدى ەستىپ-بىلمەگەن تەرميندەرمەن ساباقتالعان تاريحي دەرەكتەر ونشا قىزىقتىرا قويمادى. «قويشىنىڭ ساندىراعىن قايتالاپ, بۇل دا وتتاي بەردى عوي» دەپ ويلادى ىشىنەن. كوكەيىن تەسىپ بارا جاتقان قازىناعا تەزىرەك جەتسەم دەپ تىپىرشىپ وتىر. بىراق تەمىرحان اسىعار ەمەس. وزىنە جاقىن سالانىڭ وي-قىرىن سارى قىمىزدى ساپىرعانداي باپپەن بايانداۋدا. جاي-جاپساردى دەستەلەپ جەتكىزسە دە اڭگىمە سوڭىندا ول جەردى قازۋعا تىپتەن قۇلقى جوق ەكەنىن اشىق ايتتى.
* * *
وقيعا بىلاي بولعان ەدى. توقسان بەسىنشى جىلى تەمىرحان الماتى ماڭىنداعى كونە قورىمداردى زەرتتەۋ جوباسى بويىنشا شىققان توپپەن بىرگە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان. ءبىر كۇنى شاڭقاي تۇستە شاتىرلارىنىڭ جانىنا قارا مەرسەدەس ماشيناسى كەلىپ توقتادى. كولىكتەن مىعىم كەلگەن ءۇش جىگىت ءتۇسىپ, بۇرىننان تانىس ادامدارداي جايدارى امانداسىپ, جۇمىستىڭ جاي-جاپسارىن سۇراستىردى. ۇلكەندەۋى ءسوز باستادى.
– ءبىز ءسىزدى جاقسى بىلەمىز. ءسىز تەمىرحان ورىنقۇلوۆ دەگەن ارحەولوگسىز عوي. ءبىز الماتىدا انتيكۆاريات ساۋداسىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەرمىز,– دەپ تانىستىردى وزدەرىن.
تەمىرحاننىڭ ءىشى قىلپ ەتە قالدى. تاياۋدا قورىمدى قازۋ كەزىندە تابىلعان ايەلدەردىڭ كونە اشەكەيلەرىن جانىنداعى جولداستارىنان جاسىرىپ قالىپ, قالاداعى تانىستارى ارقىلى وتكىزىپ, ازىن-اۋلاق اقشا تاپقانى بار. ءداۋ دە بولسا سولاردىڭ جول سىلتەۋىمەن كەلىپ تۇرعانىن اڭعاردى. مۇمكىن كاسىپكەر اتىن جامىلىپ قولعا تۇسىرۋگە كەلگەن پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى شىعار دەگەن دە وي كەلدى. سۇراقتارى كۇماندىلەۋ كورىنگەندىكتەن سۇراقتى توتەسىنەن قويدى.
– ءيا, ماعان قانداي شارۋامەن كەلىپ تۇرسىزدار؟
– ءبىزدىڭ سىزگە ءبىر ۇسىنىسىمىز بار. اتىن ايتپاي-اق قويايىق, ءسىزدىڭ ءبىر ارىپتەسىڭىز تاراز ماڭىنداعى ەجەلگى قالا ورىندارىن قازعاندا ءبىراز باعالى التىن زاتتار, كونە مونەتالار تاپقان ەكەن. جاسىرماي-اق قويايىق, ونى ءبىز «قارا بازار» ارقىلى جاقسى اقشاعا شەتەلگە وتكىزدىك. ارحەولوگ اعامىز اقىسىنا مىناداي ءبىر مەرسەدەس ءمىندى.
– ونىڭ ماعان قانداي قاتىسى بار؟
– ءسىز كاسىبي ارحەولوگسىز جانە اندا-ساندا «قارا ارحەولوگيامەن» دە اينالىساتىنىڭىزدى جاقسى بىلەمىز. بىزگە سول توڭىرەكتى قۇپيا تۇردە تاعى دا قازىپ كورۋ كەرەك بوپ تۇر. بىلەتىن ادامدار ءبىز وتكىزگەن التىن مونەتالاردىڭ ءالى ءبىرازى تابىلۋى كەرەك دەپ وتىر.
– قالعان مونەتالاردى سول تانىستارىڭىز ارقىلى ارشىپ الا بەرمەيسىزدەر مە؟
– ءوزىمىز دە سولاي ويلاعانبىز. بىراق ول كىسى ءۇش ايعا فرانتسياعا تاعىلىمدامادان وتۋگە كەتكەن ەكەن. ءبىز كۇتە المايمىز, ۋاقىت تاپشى, ار جاعىندا قىس كەلە جاتىر دەگەندەي.
تەمىرحان ارىپتەس تۋرالى اڭگىمەنىڭ ءبارى وتىرىك ەكەنىن سەزىپ تۇر. قارا ارحەولوگيامەن اينالىساتىندار وزدەرىنىڭ سەنىمدى ادامىنان ەشقاشان ايىرىلمايدى. بۇلاردىڭ تاڭداۋى تەك وزىنە تۇسكەنىن اڭعاردى. ءبىر ۋاق جىلداپ ءجۇرىپ تاباتىن قىرۋار اقشانى ەكى-ءۇش كۇندە ۋىستاپ قولىنا ۇستاعالى تۇرعانىن ويلاپ, التىن كۇرەككە كوبەسى سوگىلگەن قاسات قارداي ازداپ ءجىبي باستادى.
– ارحەولوگيالىق ورىندى ءتيىستى ورگانداردىڭ رۇقساتىنسىز قازعانىمدى بىلسە ەرتەڭ مەنى قۋدالايدى عوي.
– ول جاعىنان قام جەمەڭىز. ءبارى قۇپيا جاسالادى. قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبارى قاراستىرىلعان جانە ءسىزدىڭ كولىك جۇرگىزبەيتىنىڭىزدى ءبىلىپ ەڭبەگىڭىزگە ءبىر مەرسەدەستىڭ قۇنىن اقشالاي تولەسەك دەپ وتىرمىز.
ول ودان كەيىنگى جاعدايدى ەسكە تۇسىرگىسى كەلمەدى. ميستيكاعا بەرگىسىز شىنجىر قاتار شىم-شىتىرىق وقيعالار ونىڭ ومىرىنە قارا داق تۇسىرگەن ەدى. قازىرگى سورماڭداي جۇرىسىنە سول تۇنگى وقيعا سەبەپ بولدى دەپ دولبارلايدى.
تەمىرحان ستۋدەنت كەزىندە قاتارلاستارىنىڭ اراسىندا زەرەكتىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن. قولى قالت ەتسە كىتاپحانادان تابىلىپ, شاڭ باسقان سيرەك قولجازبالاردى اقتارىپ, تاريحتىڭ قاتپار-قاتپار قىرتىستارىن ۇڭگىپ, وزىنشە گيپوتەزالار جاساۋعا قۇمار ەدى. ءبىراز ۋاقىت تالاستىڭ ەجەلگى تاريحىنا بوي سۇڭگىتتى. تالاس عازاۋاتىنا قاتىستى ول دەرەكتەر جادىندا ءالى دە ساقتاۋلى. VIII عاسىردا ەجەلدەن اتاقونىسىنا اينالعان تالاس ايماعىن مەكەندەيتىن تۇرىك تايپالارىنىڭ اراسىندا تۇتانعان الاۋىزدىق قىتايدىڭ تاڭ پاتشالىعىنىڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ باتىس شەكارانى كەڭەيتسەك دەگەن زىميان جوسپارلارىنا ءدوپ كەلگەن تۇس بولاتىن. ىشكى قىرقىستاردى ەدەل-جەدەل پايدالانعان قىتايلار جەتىسۋ وڭىرىنەن شاش قالاسىنا دەيىنگى الىپ ايماققا قول سۇعا باستادى. يسلامدى جاڭا قابىلداپ جاتقان تۇرىك تايپالارى ارا-تۇرا تالاس, شۋ وزەندەرىنىڭ بويىندا كىشى قاقتىعىستارعا بارعانىمەن عازاۋات سوعىسىن جاريالاپ, شەشۋشى اشىق مايدانعا شىعۋعا ءالى دە دايىن ەمەس ەدى. وڭمەڭدەپ وكپە تۇسقا جەتىپ قالعان جاۋعا تويتارىس بەرۋ ءۇشىن قول استىنداعى حالقىنا يماندىلىعىمەن, ادىلدىگىمەن تانىلعان تالاس بيلەۋشىسى تارحان قاعان مۇسىلمان ارابتاردان كومەك سۇراۋىنا تۋرا كەلدى. ماۋرەنناھرداعى ۇلى ورتالىقتاردىڭ ءبىرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جۇزدەگەن مىڭ اسكەر جورىققا جينالدى. قىتايلاردىڭ دا اسكەرى وسىعان جەتەعابىل-تىن. تالاس وزەنى بويىندا بەس كۇنگە سوزىلعان ۇلى شايقاستا تۇرىك-اراب اسكەرى قىتايلارعا جويقىن سوققى بەرىپ, اتامەكەندى قورعاپ قالدى. تارحان قاعان قيان-كەسكى ۇرىستا شاھيد بولعان مىڭداعان باۋىرلارىنىڭ يمانىن ءوزى ءۇيىرىپ, كوكىرەگى قارس ايىرىلىپ, كوزىنە جاس كەلدى. ءبىر كەزدە قىزىلجالقىندانىپ باتىپ بارا جاتقان كۇنگە شاعىلىسقان تالاس وزەنىنە كوز تىكتى. كۇننىڭ رەڭىنە قاراي سۋ دا قىزارىپ كەتكەندەي. وزەننىڭ جاعاسىنا بارىپ, ء«بىسمىللا» دەپ قولىن شايۋعا الاقانىنا سۋ تولتىرعاندا عانا بايقادى. شاھيدتەردىڭ سۋشا اققان قانى ارالاسقان تالاستىڭ سۋى دا قىپ-قىزىل قان تۇستەس بولىپ كەتكەن ەكەن. تارحان قاعان سول ساتتە بۇل دۇنيەنى تارك ەتىپ, اللا تاعالا جولىندا جانىن قۇربان ەتكەن شاھيدتەردەن جانىم ارتىق ەمەس دەپ, ءوزى وتىرعان جەردەن قىلۋەت قازدىرىپ, ءدام-تۇزى تاۋسىلعانشا جەر استىندا دۇعا جاساپ وتكەن.
تەمىرحان توبەنى قازاردا ويىنا ورالعان وسى وقيعا دەنەسىن تىتىركەندىرىپ جىبەردى. تاريحي كارتوگرافيا بويىنشا قورىم كونە قالانىڭ ورنى ءارى شايقاس وتكەن جەرمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ تۇر. مانا كۇزدىڭ قارا سۋىعىنا بويى توڭازي باستاعان سوڭ ريۋكزاگىندەگى جارتى شولمەكتى قىلقىلداتىپ جۇتىپ العان. مەتالل ىزدەيتىن دەتەكتورىن ىسكە قوسىپ, توڭىرەكتى ءبىراز ارالاپ كوردى. ءبىر كەزدە قۇرالىنىڭ جارىعى جىلپىلداپ, دىبىس بەرە باستادى. كاسىبي سەزىمتالدىعى نە دە بولسا ءبىر قۇپيا دۇنيەگە تاپ كەلگەنىن اڭعاردى. ول بۇل ورىندى ءۇش كۇندەي قازدى. ارا-تۇرا قىش قۇمىرالاردىڭ سىنىعى كەزدەسەدى. قارايىپ كەتكەن ۇساق-تۇيەك تيىندار تابىلادى. ازىرگە اسا قۇندى دانەڭە قولىنا ىلىكپەدى. ءۇشىنشى كۇنگى جەر قازۋدا ءبىر جارتىلىقتى ۇرتتاپ ءجۇرىپ, قاس قارايعانىن دا بايقاماي قالىپتى. شاتىرىنىڭ جانىنداعى وشاققا وت تۇتاتىپ, كۇنى بويعى بەرەكەسىز قوزعالىستان ءبىر ءسات تىنىستاپ وتىرعان. ءبىر مەزەتتە جانىنداعى توبەدەن وشاقتاعى وتتىڭ جالقىنى تارىزدەس تاعى ءبىر جارىق پايدا بولدى. كوزىن ۋقالاپ, ورنىنان تۇرىپ انىقتاپ تاعى ءبىر قارادى. توبە ۇستىندەگى جارىق ەندى ادام بەينەسىنە ەنىپ, قۇبىلاعا قاراپ ناماز وقىپ وتىرعان اقساقالدى كوردى. ءتۇس كورگەندەي ءمىز باقپاي تۇرىپ قالعان ەكەن. اقساقال نامازىن وقىپ بولىپ بەتىن سيپادى دا, ورنىنان تىك تۇرىپ, تەمىرحانعا تەسىلە قارادى. اشۋلى جۇزبەن قولىنداعى اسا تاياعىن تەمىرحان جاققا ءبىر نۇسقادى دا, تەرىس باتا جاساپ, كەرى بۇرىلىپ باتىس جاققا اياڭداپ كەتىپ بارا جاتتى.
* * *
– كوكە, اراققا اقشا تابۋ ءۇشىن كور دە قازىپ ءجۇرسىز عوي. ونىڭ قاسىندا مىناۋ ءوزىڭىزدىڭ سۇيىكتى كاسىبىڭىز عوي. ونىڭ ۇستىنە, باسىڭىزعا ءۇي, استىڭىزعا ماشينا مىنگىزگەلى تۇرمىن.
– اينالايىن, باۋىرىم. ەگەر سەن باسقا جەردى ايتساڭ اقىسىز ايلاپ جاتىپ قازۋعا دا دايىنمىن. بىراق شىنىمدى ايتامىن, ول توبەگە ەندى جولامايمىن. سەبەبىن دە سۇراما.
– ءبارىن ءبىلىپ تۇرساڭىز تىم بولماسا توبەنىڭ قاي بۇرىشىن قازۋ كەرەكتىگىن ايتىڭىزشى. ءوزىم-اق بىتىرەمىن بار شارۋانى.
– ايت دەسەڭ ايتايىن, بىراق ەرتەڭ ءوزىڭ وكىنىپ جۇرمە. توبەنىڭ قۇبىلا جاق تۇسىندا ۇلكەن قىزىل تاس جاتىر. سول تاستىڭ ماڭايىن باجايلاپ قاراساڭ بۇرىننان قازىلعان جەردىڭ ورنى بار. ول بەيىتتىڭ ورنى. سول بەيىتتىڭ اقىم تۇسىنا كەلگەندە وڭ جاققا قاراي تاعى ءبىر مەتردەي تەرەڭىرەك قازىپ كور. الدىندا مەتالل دەتەكتور سول ماڭدى كورسەتكەن. بەيىت ورنىن قازاردا مال شالىپ, قان شىعارعانىڭ دۇرىس شىعار. ول ءوزى وتە ءبىر اۋليەلى جەر.
– تەماعا, ءالى دە ويلانارسىز, مۇمكىن بىرگە بارارمىز؟
– جوق.
ەرمۇرات تەمىرحاننىڭ ۇيىنەن بۇلقان-تالقان بولىپ شىقتى. پىشاق كەسكەندەي ونىڭ ءۇزىلدى-كەسىلدى جاۋابى قاراداي جىنىن كەلتىردى. اۋەلگى ەسەبى دۇرىس شىقپاعاندىقتان با ءتۋابىتتى يىلگىشتىگىنەن ينەنىڭ جاسۋىنداي دا جۇرناق قالمادى. اقىر اياعىندا تەمىرحانمەن جازعىتۇرىمعى نايزاعايداي شارپىسىپ, اۋزىنا كەلگەنىن اياماي اقتاردى. جول-جونەكەي دە سىرتىنان سىباپ, «قاڭعىپ كەلگەن وسىنداي القاشتار اۋىلدى بۇزادى» دەپ جۇرتتىڭ اتىنان ءسوز سويلەپ كەتكەنىن ءوزى دە بايقاماي قالدى.
سول كۇنى ىمىرت ۇيىرىلە ەرمۇرات قۇرال-سايمانىن ماشيناسىنا سالىپ جالعىز توبەگە باردى. قىزىل تاس توبەنىڭ ەتەك جاعىندا تۇر. فوناريكتىڭ جارىعىمەن ماڭايىن باعدارلاپ كوردى. تەمىرحان الداماعان ەكەن. جاس توپىراقتىڭ شاشىلعان تۇسىنا جاقىنداپ بارعاندا قازىلعان جەردىڭ ورنى ۇڭىرەيىپ تۇر. شۇڭقىرعا ءتۇسىپ, ەدەل-جەدەل ىسكە كىرىسىپ, كۇرەگى باتقان جەردىڭ توپىراعىن سىرتقا لاقتىرا باستادى. بۇرىن بالا كەزىندە ءتۇن بالاسىندا تۇزگە شىققاننىڭ وزىندە ەلەگىزىپ تۇراتىن. بۇل جولى بويىندا ونداي قورقىنىش جوق. التىننىڭ بۋى قورقىنىشىنان باسىمىراق سياقتى سەزىندى. بەلۋاردان اسقاندا كۇرەگى قادالعان جەردەن جارق ەتىپ وت شىقتى. ادامنىڭ باس سۇيەگى ەكەن. ودان ءارى ەسىندە جوق.
كوزىن اشسا كيىز ۇيدەگى توسەكتە جاتقانىن اڭعاردى. سىرتتا مال قايىرعان ەركەكتىڭ ايقايلاعان داۋسى ەستىلدى. ارتىنشا ۇيگە كەرىمبەك باس سۇقتى.
– ءا, ەرەكە امانسىز با؟ قورقىپ كەتتىك قوي.
– مەن بۇل ۇيگە قاشان كەلدىم؟
– ەرەكە, تۇندە وتكەندەگى توبەنىڭ جانىنان اتپەن ءوتىپ بارا جاتىپ, ماشيناڭىزدىڭ جارىعىن كورىپ, كەرى بۇرىلعان ەدىم. توبەگە شىعىپ قاراسام توپىراقتىڭ ۇستىندە ءسىز ەس-ءتۇسسىز جاتىر ەكەنسىز. شوشىپ كەتىپ كەۋدە تۇسىڭىزدى تىڭداپ كورىپ ەم, قۇدايعا شۇكىر, جۇرەگىڭىز سوعىپ جاتىر. دەرەۋ اتتىڭ الدىنا وڭگەرىپ ۇيگە الىپ كەلدىم. ماشيناڭىزدى بالالار وسى جەرگە جەتكىزىپ قويدى.
– شىنىمدى ايتسام ەشتەڭە ەسىمدە جوق.
– تۇندە ەسىڭىزدى جينادىڭىز. بالالاردى اۋىلعا دارىگەردى الىپ كەلۋگە جىبەرەيىن دەپ ەدىم, قارسى بولدىڭىز. سودان كەيىن تاڭعا دەيىن تىزەرلەپ وتىرىپ الىپ بىرەۋدەن كەشىرىم سۇرادىڭىز.
كەشقۇرىم ۇيىنە قايتتى. تۇندە ءتۇس كورىپتى. اق شاپان كيگەن ادۋىندى اقساقال اسا تاياعىمەن باسىنان اياماي ۇرىپ جاتىر ەكەن. وڭىندەگىدەي وڭمەنىنەن وتەر سوزدەر ايتتى. «ارۋاق اتقىر, نەگە مازا بەرمەيسىڭ. قانشاما شەيىتتىڭ قانى توگىلگەن جەردى توناپ بولدىڭ با؟».
سول ءتۇن ەرمۇراتتىڭ تاعدىرىن تاس-تالقان ەتكەندەي ەدى. ەرتەسىنە جىن ۇرعانداي دەنەسى قالشىلداپ, دەمىگىپ, اۋزىنان اق كوبىگى بۇرقىراپ, استە-استە ەستەن تانىپ قالۋدى شىعاردى. بار جيعان-تەرگەنىن اياماي شاشىپ, مىقتى دەگەن دارىگەرلەرگە قانشا قارالسا دا سىرقاتىنىڭ سىرىن تاپ باسىپ ەشكىم ايتا المادى. ەڭ قيىنى تۇندە ۇيقىدان قالدى. توسەگىنە جانتايىپ, كوزى ىلىنە بەرسە تۇسىنە سالدەلى اقساقال كىرىپ, كەڭىردەككە قول سالىپ, قىلقىندىرۋدى باستايدى. ەندى بىردە ۇستىنە اق كەبىن كيىپ, كۇلپارشاسى شىققان باس سۇيەكتى جيناپ وتىرادى.
الاسۇرعان ايلار زىمىراپ ءوتتى. قۋراعان گۇلدەي قۇر سۇلدەرى قالعان ەرمۇرات كوزىن اشقاندا اۋرۋحانا توسەگىندە تاڭۋلى جاتىر ەكەن. جانىندا جۇرگەن اق حالاتتى ەڭگەزەردەي جىگىتتەردىڭ الپەتىنەن ەسى اۋىسقاندار جاتاتىن پالاتا ەكەنىن دولبارلادى. تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن الدىندا عانا كۇرەتامىرىنا سالعان ءدارىنىڭ كۇشىنەن تاعى كوزى ءىلىنىپ كەتىپتى. ءتۇس كورىپتى. باياعى يمەنشەكتەي بەرەتىن جاسىقتاۋ بالالىق شاعى ەكەن. قاباعى قاتۋلى مارقۇم اكەسىنىڭ جەكىرە سويلەگەن سوزدەرى ەمىس-ەمىس قۇلاعىنا كەلدى. «ارۋاقتى شوشىتىپ نەڭ بار ەدى؟ سەنىڭ مال-جانىڭنىڭ يەسى, داۋلەتىڭنىڭ بەرەكەسى سول توبەدە جاتىر ەدى عوي. نە ىستەدىڭ, بالام؟ ەندىگى تاعدىرىڭ نە بولادى؟».
ەرمۇرات توسەككە تاڭۋلى جاتقانىن ۇمىتىپ, ورنىنان اتىپ تۇرىپ, كەش تە بولسا ايعايلاپ كەشىرىم سۇراعىسى كەلدى. اتتەڭ, ءال-دارمەنى جەتپەدى.
قۋات بوراش