ءسۇت ەمەس, پالما مايىن تۇتىنىپ ءجۇرمىز

«وندا تاماق گيگيەناسى, تا­عامدىق قوسپالار, ۆەتەري­ناريالىق دارىلىك زاتتاردىڭ پەستيتسيد قالدىقتارى, ونىمدەردى تاڭبالاۋ, تالداۋ جانە سىنامالاردى ىرىكتەۋ ادىستەرى قامتىلعان. ەۋروپا مەن باسقا دا ەلدەر ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك يمپورتى مەن ەكسپورتىن سەرتيفيكاتتاۋدى باقىلاۋ تۋرالى ەرەجەلەر بار», دەدى دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ل.اقتاەۆا.

قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق سايا­ساتىندا بەلسەندىلىك باسىم ەكەنى بەل­گىلى. جالپى دۇنيە جۇزىندە حالىق­ارا­لىق ستاندارت­تارعا ساي ازىق-ت ۇلىك تۇر­لەرىنە عانا باسىمدىق بەرىلەدى. «Codex Alimentarius» ستاندارتتارى دۇ­نيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى شەڭ­­بەرىندە مويىندالعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى حالىقارالىق ساۋدا مۇددەسى مەن حا­لىقتىڭ دەن­ساۋلىعى اراسىندا تەپە-تەڭ­دىكتى تابۋ وتە ماڭىزدى فاك­­تور ەكەنىنە توقتالدى. «مۇن­داي حا­لىق­ارالىق فورۋمدار ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىن, جاھاندىق دەڭگەيدە ادال ساۋدانى قامتاماسىز ەتۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارى مەن نۇسقاۋلىقتارىن ازىرلەۋ ءۇشىن ءتيىمدى شەشىم تابۋعا كومەكتەسەدى» دەدى ل.اقتاەۆا.

قازاقستانداعى ءسۇت ونىمدەرى يم­پور­تى­نىڭ باسىم بولىگى ىرىم­شىك, قويى­تىلعان ءسۇت, قۇرعاق ءسۇت, سارى مايدان تۇرادى. ساراپ­شىلاردىڭ وتاندىق ءسۇت ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ تومەندەۋىنە قۇرعاق ءسۇتتى تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ارتۋى اسەر ەتىپ وتىر دەگەن پىكىرىمەن ۇكى­مەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى دا كەلى­سەدى. بىراق ۇكىمەت الداعى ۋاقىتتا بۇل ما­سە­لەلەردى وڭ باعىتتا شەشۋىمىز قاجەت دەگەن جالپىلاما جوسپاردى 20 جىل­دان بەرى ايتىپ كەلە جاتىر.

31-سەسسيادا باستى تاقىرىپ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى بولدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى تاۋارلار مەن قىز­مەتتەردىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن باقى­لاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ليۋد­ميلا بيۋرابەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءتيىستى ستاندارتتارعا ساي كەلمەيتىن ءسۇت پەن ماي ونىمدەرى ءجيى كەزدەسەدى. «تابيعي ونىمدەر دەپ كورسەتىپ, قۇرامىندا وسىم­دىك مايى بار تاعامداردى ساتا بە­رە­تىندەر كوپ» دەيدى ل.بيۋرابەكوۆا.

ەۋروپا ەلدەرىنىڭ وسىنداي ءونىمنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا اسا زياندى ەكەنىن ايتىپ, دابىل قاعا باستاعانىنا ءبىراز ۋاقىت بولدى. نورۆەگيا, شۆەتسيا, دانيا سەكىلدى سكانديناۆيا ەلدەرى پالما مايىن تۇتىنۋعا زاڭ بويىنشا تىيىم سالدى. رەس­مي دەرەككە سۇيەنسەك, بۇگىن­دە ەۋروپالىق وداققا مۇشە 8 مەملەكەت پالما مايىن ىشكى نارىققا كىرگىزبەۋ تۋرا­لى شەشىم قابىلداعان. الەم­دە پالما مايىن ۇلكەن كولەم­دە يمپورتتايتىن ەكى ەل بار. ولار – يندونەزيا مەن ما­لايزيا. «وتاندىق تاۋار وندىرۋ­شىلەر­دىڭ قولدانىپ جۇرگەنى – مالاي­زيانىڭ مايى» دەگەن مالىمەتتى قازاقستاننىڭ ساۋدا ساياساتىن دامىتۋ ورتالىعىنىڭ جاريا­لاعان دەرەكتەرىنەن بىل­دىك. Worldstopexports.com سايتى­نىڭ مالىمەتىنشە, الەمنىڭ 203 مەملەكەتى پالما مايىن تۇ­تىنا­دى ەكەن. بۇل ءونىمدى تۇتى­نۋ كولەمى جاعى­نان قازاقستان 60-ورىندا تۇر. ەل ۇكىمەتى 2018 جىلى 53 ملن اقش دوللارى­نا پالما مايىن ساتىپ العان.

قازىرگى تاڭدا ءسۇت ونىم­دەرىن وندىرە­تىن وتاندىق كاسىپ­ورىنداردىڭ قۋاتى تومەن. وعان قوسا رەسەي, بەلارۋس, قىر­عىز­ستاننان كەلەتىن ونىم­دە­ردىڭ باعاسى ارزان. جيىندا ايتىلعانداي, ساراپشىلاردىڭ «پالما مايىن ازىق-ت ۇلىك ونەر­كاسىبىندە قولدانۋ كاسىپ­كەرلەر ءۇشىن عانا ءتيىمدى» دەگەن ۇسىنىسىن ۇكىمەت قاپەرگە الار ەمەس. پالما مايىنىڭ 1 تونناسى – 700 دوللار, ال قۇرعاتىلعان ءسۇت مايىنىڭ تونناسى 9 800 دوللار تۇرادى. كاسىپ­كەر­لەر پالما مايى تاۋار­­لاردىڭ ارزاندىعىنا جانە ءونىمنىڭ ساقتالۋ مەرزىمىن ۇزار­­تاتىندىعىنا باسىمدىق بە­رە­­دى. «دەنى ساۋ ۇرپاق دەنى ساۋ قو­­ع­امدى قالىپاستىرادى» دە­گەن سايا­سات وسىنداي فاكتورعا تو­تەپ بەرە ال­ماي وتىر. ۇكى­مەت­ت­ىڭ پالما ما­يىنا شەكتەۋ قويا ال­ماي وتىرعانى ءسۇت وندى­رۋ­شى­لەر­دىڭ شىعىنىن قىس­قارت­قانى­مەن, ودان تۇتىنۋ­شىلار زيان شەگىپ وتىر. ساراپ­شى­لار­دىڭ ايتۋىنشا, بالقىتىل­عان ىرىمشىك, سۇزبە, زاۋىتتا جاسال­عان سارى ماي, كونديتەر ونىمد­ەرى مەن قىتىرلاق كارتوپ­تىڭ قۇرامىنداعى پالما مايىنىڭ ۇلەسى 60 پايىزعا دەيىن جەتكەن.

جيىنعا قاتىسقان وتاندىق تاۋارلى ءسۇت فەرماسىنىڭ وكىل­دەرى قازاق­ستانعا ءسۇت ونىم­دەرى­نىڭ 40 پايىزى قى­تاي­­دان, رەسەيدەن جانە قىرعىز­ستان­نان تاسىمالداناتىنىن ايتتى. بۇل ەلدەر كورشىلەس ورنالاسقاندىقتان, يمپورتتىڭ ىشكى نارىقتاعى باعاسى دا ونشا قىمبات ەمەس. وتاندىق شا­عىن وندىرۋشىلەردىڭ ولارمەن باعا جاعى­نان باسەكەگە ءتۇسۋى قيىن ەكەن. كوكشەتاۋ وبلىسىنان كەلگەن تاۋارلى ءسۇت فەرماسىنىڭ ساراپشىسى سۆەت­لانا اۋتيەۆانىڭ ايتۋىن­شا, وتان­دىق ءسۇت وندىرۋشى­لەردىڭ اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگىنە ء«سۇت سۋسىنى» دەگەن تەرمين ەنگىزۋدى سۇراعان وتى­نىش­تەرى قازىر ءتۇرلى مي­نيستر­لىكتىڭ ارا­سىندا اداسىپ ءجۇر. وسى ءونىمدى دا­يىن­­داپ, قايتا وڭدەپ وتىرعان كاسىپ­كەر­لەر ءسۇت ونىمدەرىن سىرتكوز اۋىل شارۋا­شىلىعى مي­نيستر­لىگىنە تيەسىلى سالا دەپ قا­بىل­دايتىنىن ايتادى. ال شىن ما­نىن­دە باقىلاۋ جۇر­گىزۋ فۋنك­تسيا­لارى بىرنەشە ۆەدومستۆ­اعا بەكى­تىل­گەن. «تەح­ني­كالىق رەتتەۋ جانە مەت­رو­­­­لو­­گيا كوميتەتى ارنايى تەحني­كا­لىق رەگ­­لا­مەنت ازىرلەپ, بەكىتۋى ءتيىس. ءسۇت ونىم­دەرىنىڭ ساۋدا ورىندارى­نا جەت­كەنگە دەيىنگى جاعدايىن اۋىل شارۋا­شىلى­عى مينيسترلىگى, ال دۇكەن سورە­لەرىنە تۇسكەننەن كەيىن­گى جاعدا­يىن دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مينيستر­لىگى باقى­لايدى. ۇكىمەت وسى ارەكەتى ارقىلى تۇتىنۋ­شى­لار مەن بيزنەستىڭ مۇددەسىن ءبىر-بىرىنە قارسى قويىپ وتىر» دەيدى س.اۋتيەۆا.

اۋىل شارۋاشىلىعى مەم­لە­كەتتىك باعدارلامالاردان كەندە ەمەس. 2017 جىلى سول كەز­دەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى رۇستەم قۇر­ما­نوۆ اگرووندىرىس كاسىپورىن­دا­رىن وبلىستىق جانە اۋدان­دىق دەڭگەيدە ورنالاستىرۋ­دىڭ ناقتى كارتاسى ازىرلەنىپ, وڭ­­تۇستىك قازاقستان, ا­ل­ماتى, پاۆلودار, باتىس قا­زاق­­­ستان جانە اقتوبە وب­لىس­تارىن­دا سالىناتىنىن ايت­قان بولاتىن. «2021 جىلعا دەيىن جوسپارىمىزدى جۇزەگە اسىرساق, ىرىم­شىكتىڭ يمپورت­تىق ۇلەسى 70%-دان 51%-عا دەيىن تومەندەيدى, سونداي-اق سارى ماي مەن سۇز­بەگە قاتىس­تى يمپورتتىڭ دا تاسقى­نى ازا­يادى», دەگەن-ءدى. ال 2013 جىلى پارلامەنتتە «اگرو­بيز­نەس-2020» باع­دار­لاماسى­نىڭ تانىستىرىلىمىندا سول كەزدەگى اۋىل شارۋا­شىلى­عى ءمينيسترى اسىلجان مامىت­بەكوۆ قازاقستاندا 2020 جىلعا دەيىن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ يمپورتى 70%-دان 35%-عا دەيىن قىس­قاراتىنىن, 200-دەن استام ءسۇت وڭدەيتىن كاسىپورىن اشى­لاتىنىن, وعان بيۋدجەتتەن 44 ملرد تەڭ­گە بولىنەتىنىن جەتكىزگەن-ءدى. 2020 جىل قىر استىندا تۇر. ال ءونىمنىڭ 70 پايىزىن وزىمىزدە شىعارامىز دەگەن ۋادەنىڭ اۋىلى ازىرگە الىستاۋ بولىپ تۇر.

اكادەميك كوپماعامبەت ەلە­مەسوۆ ءسۇت جانە سۇتتەن جاسالعان ونىم­دەرگە بايلانىس­تى ماسەلە شەشىمىن تاپ­پاعانىن ايتادى. مىسالى, استانا ما­ڭىند­اعى اۋىل تۇرعىندارى ءسۇت­تىڭ ءليترىن 50-60 تەڭگەدەن وتكىزگەنىنە قۋانادى. شيكىزات زاۋىت­قا كەلگەندە 200-250 تەڭ­گەگە, دۇكەن سورەلەرىنە تۇس­كەن­دە 400-450 تەڭگەگە دەيىن قىم­باتتايدى. ورتاداعى ايىر­­­ماشىلىق تۇتىنۋشىعا دا, ءسۇت وڭدەيتىن زاۋىت­قا دا بۇ­يىر­ماي, دەلدالداردىڭ قالتا­سىندا كەتەدى. پايدادان قاعىلماۋ ءۇشىن زاۋىتتار ءسۇت ۇنتاعىن ساتىپ الادى, ال شارۋا نەسىبەسىنەن قاعىلادى.

گەرمانيادان كەلگەن ساراپشى گەرحارد ريحارتس 2018 جىلى ەۋرووداق­قا مۇشە ەلدەر­دە ءسۇت ءوندىرىسى 1 پايىزعا ازاي­عانى تۋرالى ايتتى. سەبە­بى ەۋرو­وداق كوميسسياسى 2017 جىلى پال­ما مايى­نىڭ يم­پور­تى­نا شەكتەۋ قويعان. «قا­زىر گەر­مانيا تابيعي ءسۇت ونىم­دەرىنە با­سىم­دىق بەرە باستادى. ىشكى نارىق­تىڭ قاجەتىن وتەۋ ءۇشىن 400 مىڭ توننا قۇر­عاق ءسۇت مايى كەرەك بولسا, 100 مىڭ تون­­نا ارتىق دايىندالۋ كەرەك. قازاق­ستان­دا ونداي مۇمكىندىك بار. تابيعي ءسۇت­تىڭ ساقتالۋ مەر­زىمى 2-3 كۇن عانا. ءسۇت ون­دىرۋ­­شىلەردىڭ قۇرعاق ءسۇت مايىن دا­­يىن­­داپ الۋىنا بولادى. ونىڭ ساق­تالۋ ­مەرزىمى – 6 اي. بۇل فاك­تور ءسۇت دا­يىن­داۋ ماۋسىمدىق ەرەك­شەلىك­تەر­گە قا­تىس­تى دەگەن پىكىردى جوق­قا شىعا­را­دى. بۇل ءۇشىن ۇكىمەت پالما مايىن سا­تىپ الۋدى شەكتەپ, قۇرعاق ءسۇت مايىن دا­يى­ن­داۋعا باسىمدىق بەرۋى كەرەك», دەيدى ول.

گ.ريحارتستىڭ سوزىنە قارا­عان­دا, قازىر پالما مايىن قولدانۋ ارقىلى ءسۇت ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋ مۇم­كىن ەمەس. سەبەبى حالىقارالىق قاۋىم­­داستىقتار ءۇشىن قازىرگى ترەند – جا­سان­دى ءسۇتتى دايىنداۋعا جول بەرمەۋ. ال­داعى بىرەر جىلدا دامىعان ەلدەر سين­تە­تيكالىق قوسىندىسى بار ءسۇت ونىم­دەرىنە شەكتەۋ قويادى. بۇعان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى زاڭمەن قور­عال­ماعان ەلدەر عانا جول بەرە­دى. «ازىق-ت ۇلىك پروبلە­ماسى مەملەكەت ءۇشىن №1 سترا­تە­گيالىق ساياسات بولۋى ءتيىس. ءسۇت ونىمدەرىنەن دايىن­دالاتىن ازىق-ت ۇلىك ءتۇرى وتە كوپ. قا­زاق­ستاندا ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ساۋدا ورىن­دارىنا جەتكەنگە دەيىنگى جاع­دايىن اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيستر­لىگى, ال دۇكەن سورەلەرىنە تۇسكەن­نەن كەيىنگى جاعدايىن دەنساۋلىق ساق­تاۋ مينيسترلىگى باقىلايتىنىنا تاڭعال­دىم. ەل ۇكىمەتى وسىعان قاتىستى وڭ­تايلى شەشىم شىعا­رادى دەپ ويلايمىن. بۇل وتە ۇياتتى جاعداي», دەدى گ.ريحارتس.

الماتى