باعدارلاما باسپانا ماسەلەسىن تولىقتاي شەشە الا ما؟

بيىل جاڭا «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بەكىتىلەدى

القالى جيىندا پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير بوجكو «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باس­تاماسىمەن ازىرلەنگەنىن, بۇل حالىقتىڭ جاپپاي تۇرعىن ۇيگە قول جەتكىزۋىنىڭ ءتيىمدى جولى بولعانىن اتاپ كورسەتتى.

– «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بىردەن پايدا بولا قويعان جوق. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن تۇرعىن ءۇي كەشەنى جانە ازاماتتاردى قولداۋ شارالارى جۇيەلى تۇردە دامىپ جاتىر. باسپانامەن قامتۋدى كوبەيتۋ ءۇشىن 2005-2007 جىلدارعا ار­نالعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى مەن 2010-2014 جىلدارى قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ جونىندەگى بىرقاتار باعدارلاما ءساتتى ىسكە اسىرىلدى. «نۇرلى جول» جانە وڭىرلەردى دامىتۋ, «قولجەتىمدى باسپانا – 2020» باعدارلامالارى ورىندالدى. 2015-2017 جىلدارى 16 525 مىڭ شارشى مەتر ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, ونىڭ ىشىن­دە 5663 جەكە ءۇي سالىندى, – دەدى ۆ.بوجكو.

سونىمەن قاتار ۆيتسە-سپيكەر 2019 جىلى بارىنەن بۇرىن كوپ بالالى انالارعا پاتەر بەرىلگەنىن, كەزەكتە تۇرعانداردىڭ 922-ءسى ءۇيلى بولعانىن ايتتى. بۇعان قوسا, اتا-انانىڭ قامقورلىعىنسىز وسكەن بالالارعا 518 ءۇي بەرىلگەن. «نۇر­لى جەر» باعدارلاماسى زاڭ­دى تۇردە اشىق كەزەك قالىپتاس­تى­رۋعا جانە كەزەكتە تۇرعان ادام­دارعا پاتەرلەردى ادىلەتتى بولۋ­گە نەگىزدەلگەن. جالپى, بيىل ەلى­مىزدە 4537 ادام پاتەرگە قول جەت­كىزگەن.

دەپۋتاتتار الدىندا ين­دۋس­تريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆ مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى مەن الداعى جوسپارلارى تۋرالى بايان­دادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 1991-2018 جىلدارى رەسپۋبليكادا 1,3 ملن ازامات ءۇيلى بولعان. الەۋ­مەتتىك تۇرعىن ۇيمەن 160 مىڭ وتباسى قامتاماسىز ەتىلدى, 63 مىڭنان اسا ۇلەسكەردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرى شەشىلدى.

– ازاماتتار ءۇشىن تۇرعىن ءۇيدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 2017 جىلدان باستاپ «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. وسى باع­دارلاما تۇرعىن ءۇيدىڭ قولجە­تىمدىلىگى مەن قۇرىلىس سەكتورىن قولداۋدىڭ ءارتۇرلى تەتىگىن ۇسىنادى. باعدارلامانىڭ باستى ەرەكشەلىگى مەن ماقساتى – مەم­­لەكەتتىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلى­سىنا مۇمكىندىگىنشە از قاتىسۋى, نارىقتىق تەتىكتەردى دامى­تۋ. بۇعان جەكە ينۆەستيتسيا­لار تارتۋ ارقىلى جانە حالىق­تىڭ جيناقتارى ەسەبىنەن قول جەتكىزۋگە بولادى. بارلى­عى 2017-2018 جىلدارى قارجى­لاندىرۋدىڭ بارلىق كوزدەرىنەن 23,7 ملن شارشى مەتردەن اسا تۇر­عىن ءۇي سالىندى, 1,9 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. 214 مىڭنان اسا ازامات ءوز تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتتى. 2018 جىلى رەكوردتىق 12,5 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, ءبىر تۇرعىنعا شاققاندا 0,68 شارشى مەتر قۇرادى. بۇل – تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ جوعارعى كورسەتكىش, – دەدى ب.اتام­قۇلوۆ.

سونىمەن قاتار مينيستر باعدارلاما اياسىندا ورىندالاتىن جۇمىستارعا توقتالدى. وسى جىلى 13 ملن شارشى مەتر جاڭا تۇرعىن ءۇي نەمەسە 118 مىڭ تۇرعىنجاي سالىنادى. مەم­لەكەتتىك ينۆەستيتسيا ەسەبىنەن 1,7 ملن شارشى مەتر پايدالانۋعا بەرىلەدى, بۇل 30 مىڭنان اسا مۇقتاج ازاماتتى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتەدى.

2019 جىلى حالىقتىڭ الەۋ­مەت­تىك جاعىنان وسال توپتارىن 6002 جالعا بەرىلەتىن پاتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2025 جىلعا دەيىن 40 مىڭ جالعا بەرىلەتىن تۇرعىنجاي نەمەسە جىل سايىن كوپ بالالى وتباسىلار ءۇشىن 6 مىڭ پاتەر سالۋ كوزدەلگەن. وسى ماقسات ءۇشىن 7 جىلدىڭ ىشىندە 350 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان.

تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە 38 مىڭ وتباسى تۇر. 3 وڭىردە – تۇركىستان (5937), الماتى (5093) وبلىستارىندا, نۇر-سۇلتان قالاسىندا (3409) كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ سانى كوپ. كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرىن تەز ارادا شەشۋ ءۇشىن مامىر ايىنان باستاپ بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنەن 3046 باسپانا بەرىلدى. اكىمدىكتەردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا بيىل كوپ بالالى وتباسىلارعا 8 مىڭنان اسا پاتەر بەرىلمەك.

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جاڭا «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بەكىتىلەدى. بۇل 5 مىندەتتى قامتيدى: بىرىڭعاي تۇرعىن ءۇي ساياساتىن ىسكە اسىرۋ, حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن جانە سۋ بۇرۋ قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ, كوممۋنالدىق سەكتوردى جاڭعىرتۋ جانە دامىتۋ, تۇرعىن ءۇي قورىن كۇردەلى جوندەۋ جانە جاڭارتۋ, قۇرىلىس سالاسىن دامىتۋ. وسىنىڭ شەڭبەرىندە قازاقستاندىقتار تابىس دەڭگەيىنە سايكەس تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. باع­دارلاما جوباسىندا ەلىمىزدە بۇ­عان دەيىن قولدانىستا بولعان تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىنىڭ بار­لىق اسپەكتىلەرى مەن ار­تىق­شىلىقتارى قاراستى­رىلادى, – دەدى مينيستر.

 بيۋدجەت قاجەتتىلىككە قاراي ءبولىنۋى قاجەت

ءماجىلىس دەپۋتاتى, ەكونو­مي­كالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇر­تاي سابيليانوۆ «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لىسى يندۋسترياسىن دامى­تۋعا سەرپىن بەرگەنىن, دەگەنمەن حالىقتىڭ تۇرعىن ۇيگە قولجە­تىمدىگى ماسەلەسى ءالى دە تولىق شە­شىل­­مەگەنىن, سوندىقتان قوسىمشا شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى.

– 2017-2019 جىلدارى «نۇر­لى جەر» باعدارلاماسىنىڭ شەڭ­بەر­ىندە جالعا بەرىلەتىن جانە كرە­ديتتىك تۇرعىن ءۇيدى سالۋ مەن ساتىپ الۋعا 414 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرىن شەشۋ شارالارىن كوزدەپ, جاقىندا جاريا ەتكەن جولداۋىندا مۇقتاج ازاماتتاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. ايتسە دە ۋاكىلەتتى ورگان بەرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇگىنگى تاڭدا 512 مىڭ ازامات تۇر­عىن ءۇي الۋ كەزەگىندە تۇر, ونىڭ ىشىندە 30 مىڭعا جۋىعى بۇل كە­زەكتە تۇرعانىنا 10 جىلدان اسا ۋاقىت بولعان. ءۇي كەزەگىن­دە تۇرعان 200 مىڭنان اسا ازامات نە­مەسە 40%-ى حالىقتىڭ الەۋمەت­تىك جاعىنان ءالسىز توبىنا جا­تادى. 2017 جىلدان 2019 جىل­عى 1 شىلدەگە دەيىن 30 مىڭ ازا­مات تۇرعىن ءۇي العان. بۇل – كەزەكتە تۇرعان جالپى ادام سانى­نىڭ 6,3%-ى عانا. ال وسى مەر­زىمدە مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيا ەسەبىنەن 53 مىڭنان اسا تۇرعىن ءۇي سالىنعان. بۇل حالىقتى تۇر­عىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ بو­يىنشا قوسىمشا شارالار قا­بىلداۋ قاجەت ەكەنىن ايعاقتايدى, – دەدى دەپۋتات.

وسى تۇستا ن.سابيليانوۆ «نۇر­لى جەر» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋداعى نەگىزگى ماسەلەلەرگە توقتالدى. ول ەڭ الدىمەن كەزەكتە تۇرعان مۇقتاج ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ۇيمەن جەتكىلىكتى تۇردە قامتىلماۋ ماسەلەسىن قوزعاپ, بيۋدجەت قاراجاتىن وڭىرلەردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرمەي ءبولۋ ۇدەرىسى جالعاسىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, الماتى وبلىسىندا 48 مىڭنان اسا ازامات كەزەكتە تۇر. سوڭعى ءۇش جىلدا بۇل وڭىرگە بار بولعانى 18,7 ملرد تەڭگە عانا بولىنگەن ەكەن. ال كەزەكتە تۇرعان ادامدار سانى ودان ەكى ەسەدەي از (26 مىڭ ادام) قوستاناي وبلىسىنا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 26,8 ملرد تەڭگە بولىنگەن. 35 مىڭ ادام كەزەكتە تۇرعان قاراعاندى وبلىسىنا 19,5 ملرد تەڭگە قارجى بولىنگەن.

سونىمەن قاتار وسى باعدار­لاما بويىنشا شاعىن, مونوقا­لالاردا, اۋدان ورتالىقتارى مەن اۋىلداردا جەكە تۇرعىن ۇيلەر سالۋ قارقىنى باياۋ جۇرگىزىلۋدە. مۇنداي ايماقتاردا كەزەكتە تۇرعاندار سانى – 210 مىڭ ادام. بۇل – كەزەكتە تۇرعان جالپى ادام سانىنىڭ 40%-ى. 2,5 جىل ىشىندە ولاردا بارلىعى 188 ءۇي (5 مىڭ پاتەر) سالىنعان.

بۇعان قوسا, سوڭعى بەس جىلدا بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن بىردە-ءبىر تۇرعىن ءۇي سالىنباعان اۋداندار دا بار ەكەن. مىسالى, تۇركىستان وبلىسىنىڭ سارىاعاش اۋدانىندا 4 مىڭعا جۋىق ازامات كەزەكتە تۇر. بىراق سوڭعى 10 جىلدا بۇل اۋداندا تۇرعىن ءۇي سالىنباعان جانە كەزەكتە تۇرعان تەك 36 ادام عانا تۇرعىن ءۇي العان. اقمولا وبلىسىنىڭ شورتاندى اۋدانىندا 600 ادام كەزەكتە تۇرسا دا, 2013 جىلدان بەرى وندا تۇرعىن ءۇي مۇلدەم بەرىلمەگەن. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اياگوز قالاسىندا 1 مىڭعا جۋىق ادام كەزەكتە تۇر. مۇندا دا سوڭعى 25 جىلدا بىردە-ءبىر كوپپاتەرلى جاڭا تۇرعىن ءۇي سالىنباعان.

سونداي-اق بىرقاتار ءماجى­لىس دەپۋتاتى تۇرعىن ۇيمەن قام­­تا­ماسىز ەتۋدىڭ باسقا دا ما­سە­لەلەرىن كوتەرىپ, جيىنعا ۇكى­مەتتەن كەلىپ وتىرعان مينيس­تر­لەرگە جانە وڭىرلەر اكىمدىك­تەرىنىڭ وكىلدەرىنە سۇراق­تارىن قويدى. اي­تالىق, يندۋس­تريا جانە ينفرا­قۇرىلىم­د­ىق دا­مۋ مينيسترىنەن ماجىلىس­مەن شا­كير حاحازوۆ يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دار­­لاماسى بويىنشا سالىنعان زاۋىتتار نەگە تۇرعىن ءۇي سالۋ پروتسەسىنە تولىق تارتىلماعانىن جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار نە ىستەپ جاتقانىن سۇرادى.

ال دەپۋتات تۇرعىن سىزدىقوۆ قاراعاندى وبلىسى جانە نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىكتەرىنە قاراتا سويلەگەن سوزىندە اتالعان ايماقتاردا جەتىم نەمەسە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ كورسەتكىشى تومەن ەكەنىن باسا ايتتى.

بۇعان قوسا شايماردان نۋرۋموۆ جاڭارتىلعان «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىندا «7-20-25» يپوتەكالىق باعدارلاماسىن قاراستىرۋ جايىن سۇراسا, ماي­را ايسينا جاستاردى جالعا بەرى­لەتىن تۇرعىن ۇيلەر نەلىكتەن تەك قانا نۇر-سۇلتان, الماتى جا­نە شىمكەنت قالالارىندا جوس­پار­لانعانىن بىلگىسى كەلدى.

وتىرىس سوڭىندا كۇن تار­تىبىندەگى تاقىرىپ قىزۋ تالقىعا تۇسكەننەن كەيىن ايتىلعان سىن-ەسكەرتپە قاپەرگە الىنىپ, ات­قارۋشى بيلىك ورگاندارعا قاراتا ۇسىنىمدار قابىلداندى.