حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىندا 3 قازان – تۇركى ىنتىماقتاستىعى كۇنىنە وراي ناحچيۆان كەلىسىمىنىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالعان جيىن ءوتتى. «ناحچىۆان رۋحىنىڭ» تۇركى ينتەگراتسياسىنداعى رولىنە ارنالعان جيىنعا اكادەميا باسشىسى دارحان قىدىرالى, ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى راشاد ماممادوۆ, تۇركيا ەلشىسى نەۆزات ۋيانىك, وزبەكستان ەلشىسى سايديكرام نيازحودجاەۆ, قىرعىزستان ەلشىسى جەەنبەك كۋلۋباەۆ, قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ازيا جانە افريكا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ەرجان مۇقىش, بىرقاتار باق باسشىلارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
جيىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 2009 جىلى ازەربايجاننىڭ ناحچىۆان قالاسىندا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتى باۋىرلاس ەلدەردىڭ اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى جاڭا بەلەسكە شىعارعانىن اتاپ ءوتتى. وسىلايشا «ناحچىۆان رۋحىنىڭ» پايدا بولعانىن ايتتى. سونىمەن قاتار ول ناحچىۆان سامميتىندە تۇركى كەڭەسى قۇرىلعانىن ءارى تۇركى اكادەمياسى, اقساقالدار كەڭەسى, تۇركى مادەنيەتى مەن ميراسى قورى ءتارىزدى قۇرىلىمداردىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن, بۇرىننان جۇمىس ىستەپ تۇرعان تۇركسوي, تۇركپا ءتارىزدى ۇيىمداردىڭ ىرگەسى كەڭەيە تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى. «وسى 10 جىلدىڭ ىشىندە تۇركى الەمىنىڭ ىنتىماقتاستىعى ارتا ءتۇستى. بيىل تۇركى كەڭەسىنە وزبەكستان كىرگەلى وتىر, بىلتىر ۇيىمعا ەۋروپاداعى ماجارستان باقىلاۋشى رەتىندە قوسىلعان بولاتىن. تۇركى اكادەمياسى دا وسى 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە حالىقارالىق مارتەبە الدى, ISESCO-عا مۇشە بولدى, UNESCO-مەن بايلانىستارىن نىعايتتى. تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ سامميتتەرىندە بەرىلگەن كوپتەگەن تاپسىرمالاردى ورىندادى. سونىڭ ىشىندە تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ تۇجىرىمداماسى مەن باعدارلاماسىن ازىرلەدى. مىنە, وسىنىڭ ءبارى بىزگە ناحچىۆان كەلىسىمىنىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن وتكەن ناحچىۆان كەلىسىمىندە تۇركى الەمىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, تاريحي, مادەني, رۋحاني, عىلىمي بايلانىستارىنىڭ ىرگەتاسى قالانعان بولاتىن», دەدى اكادەميا باسشىسى. سونىمەن قاتار ول تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان جۇمىستاردى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دا جالعاستىرىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
ال ازەربايجان ەلشىسى راشاد ماممادوۆ بيىل 15 قازاندا باكۋدە وتەتىن تۇركى كەڭەسى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتىندە ناحچىۆان كەلىسىمىنىڭ 10 جىلدىعىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلاتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار ازەربايجان ەلشىسى ەلباسىنىڭ تۇركى الەمىنىڭ ليدەرى رەتىندەگى ءرولىن اتاپ ءوتتى. ء«بىزدىڭ ورتاق تاريحىمىز, قۇندىلىقتارىمىز بەن ءداستۇرىمىز بار. تۇركى كەڭەسىنىڭ اياسىندا قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ تۇرعان ۇيىمداردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ورتاق تاريحىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى زەرتتەۋگە, ءوزارا ىنتىماقتاستىعىمىز بەن كەلىسىمدى نىعايتۋعا قىزمەت ەتەدى. ءبىز جاڭا بۋىنعا تاريحىمىز بەن داستۇرىمىزدەگى ورتاق تۇستار جايلى ايتىپ, ولاردىڭ بويىنا باۋىرمالدىقتى سىڭىرەمىز. مەنىڭشە بۇل ۇيىمداردىڭ بارلىعىنىڭ قىزمەتتەرى يگى ماقساتتى كوزدەيدى, مەملە- كەتارالىق, حالىقارالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا باعىتتالعان», دەدى راشاد ماممادوۆ.
ءوز كەزەگىندە تۇركيا ەلشىسى نەۆزات ۋيانىك انادولى حالقىنىڭ باۋىرلاس ەلدەرگە ۇدايى كوڭىل بولەتىنىن, تۇركيانىڭ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ينتەگراتسياسىن ەشقاشان نازاردان تىس قالدىرماعانىن ايتتى. سونىمەن قاتار ول وزبەكستاننىڭ تۇركى كەڭەسىنە مۇشە بولعانىنا قۋاناتىنىن جەتكىزدى. «تۇركى كەڭەسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان, تۇركى الەمىنىڭ ليدەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ايرىقشا العىس بىلدىرەمىز. ءبىز قازىر يسمايل گاسپىرالىنىڭ تۇسىندە كورگەن ارمان-اڭسارىن وڭىنە اينالدىرا بىلگەن ۇرپاقپىز», دەدى.
جيىنعا قاتىسقان بارلىق ەلشى وزبەكستاننىڭ تۇركى كەڭەسىنە مۇشە بولىپ ەنگەنىنە قۋاناتىندىقتارىن ءبىلدىردى. ال قىرعىزستان ەلشىسى جەەنبەك كۋلۋباەۆ «ناحچىۆان كەلىسىمى تۇركىتىلدەس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كورەگەندىگىن بايقاتادى. وسىدان 10 جىل بۇرىنعى ءسامميتتىڭ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىمىز جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. سول سامميتتەن سوڭ قۇرىلعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ءوزى تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە تەڭدەسسىز ۇلەس قوسىپ كەلەدى. اكادەميا قىرعىز حالقىنىڭ مۇرالارىن دا جيناقتاپ, ناسيحاتتاۋعا مول ەڭبەك ءسىڭىردى», دەدى. ءارى تۇركى كەڭەسى اياسىندا قۇرىلعان ۇيىمداردىڭ ارقايسىسىنىڭ قىزمەتىن جوعارى باعالايتىنىن ايتتى.
جالپى, ناحچىۆان ءسامميتىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ويتكەنى 2009 جىلعا دەيىن تۇركى مەملەكەتتەرى باسشىلارى 9 رەت سامميت وتكىزگەنىمەن, تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن جوعارى دەڭگەيدەگى قۇرىلىم جاساقتالماعان ەدى. اتالعان سامميت كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ سوڭعى بىرنەشە عاسىرداعى, بالكىم تۇتاس ءبىر داۋىردەگى ەڭ شەشۋشى ساتتەرىنىڭ بىرىنە اينالعانى انىق. ويتكەنى باۋىرلاس حالىقتاردىڭ بەرەكە-بىرلىكتە سوزدەن گورى ناقتى ىسكە كوشكەن ءساتى دە ناحچىۆاندا باستالعان. ون جىل ىشىندە تۇركى كەڭەسىنىڭ ءوزى دە, ونىڭ اياسىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان قۇرىلىمدار دا باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتۋدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان تابىستارعا قول جەتكىزدى. ماسەلەن, تۇركى كەڭەسىنە مۇشە ەلدەردىڭ مەكتەپتەرىنە ارنالعان, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ازىرلەگەن «ورتاق تۇركى تاريحى» وقۋلىعىن تۇركيادا 30 مىڭ وقۋشى, قازاقستاندا 10 مىڭ وقۋشى قوسىمشا ءپان رەتىندە تاڭداعان. وعان ازەربايجان مەن قىرعىزستانداعى وقۋشىلاردى قوسساڭىز, ءبىر-ءبىرىنىڭ باۋىر ەكەنىن بىلەتىن, ينتەگراتسيانى ودان ارمەن تەرەڭدەتىپ, بايلانىستاردى نىعايتا تۇسەتىن جاڭا بۋىن قازىردىڭ وزىندە تاربيەلەنىپ جاتىر دەگەن ءسوز. ەندى بۇل پروتسەسكە وزبەكستان قوسىلسا, بەرەكە-بىرلىك ودان ارمەن ارتا تۇسەرى انىق. وزبەكستان دەمەكشى, اكادەميادا وتكەن جيىندا اتالعان ەلدىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى سايديكرام نيازحودجاەۆ ءبىر اتادان تاراعان حالىقتاردىڭ ءوزارا بايلانىسىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتا كەلە, ءوز ەلىنىڭ تۇركى كەڭەسىنە مۇشە بولعانىنا بەك قۋاناتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار ول تۇركى اكادەمياسىندا تۇرعان مەملەكەتتىك بايراقتاردىڭ قاتارىنا وزبەكستان تۋىنىڭ دا قوسىلاتىن كۇنى الىس ەمەس ەكەندىگىن ايتتى.
جيىن سوڭىندا تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن تانىمال عالىم, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پەن تۇركى كەڭەسى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, پروفەسسور ءادىل احمەتوۆكە حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ «ۆيلگەلم تومسەن» مەدالى تابىس ەتىلدى.