سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءۋاليحانوۆ اۋدانىنداعى سىلەتى وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىنداعى «قىزىل وبا» دەگەن جەردى قازعان م.قوزىباەۆ اتىنداعى وبلىستىق ۋنيۆەرسيتەت پەن پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «Margulan centre» ورتالىعىنىڭ بىرلەسكەن ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى سەنساتسيالىق جاڭالىق اشتى.
ولار جۋىردا, وزدەرىنىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, حIV عاسىردا التىن وردا بيلەۋشىلەرى جەرلەنگەن ماۆزولەي-قورىمدى تاپقان. ارحەولوگتار ونى جوشى حان جانە ودان كەيىنگى حاندار مەن تورەلەر ۇرپاقتارىنىڭ جەرلەنگەن ورنى دەپ بولجاپ وتىر. اۋماعى 1200 شارشى مەترلىك قورىم جاي قازاقتىكى ەمەس, ناق بيلەۋشىلەرگە ءتان ەكەندىگى كوپتەگەن ايعاقپەن دالەلدەنگەن. سونىڭ ىشىندە سول زامانعا ءتان شەبەرلىكپەن قالانعان كىرپىش, ونىڭ قالىڭدىعى, تابىلعان اسىل زاتتار مەن ت.ب. ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر تەك بيلەۋشىلەرگە ءتان ەكەندىگىن ايعاقتايتىنداي. سونىمەن بىرگە جەرلەنگەن ادامداردىڭ يسلام داستۇرىمەن جەر قوينىنا بەرىلگەنى دە بەلگىلى بولىپ وتىر. ويتكەنى التىن وردا وزبەك حاننىڭ كەزىنەن باستاپ يسلامدى رەسمي ءدىنى رەتىندە قابىلداعانى ءمالىم.
ون شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتقان وسى جەردەن كىرپىش كۇيدىرەتىن پەشتىڭ, سۋ جەتكىزەتىن شىعىردىڭ سىلەمدەرى تابىلعان. وسى جازىققا ارحەولوگيالىق بارلاۋ جاساعان سپۋتنيكتىك تۇسىرىلىمدەر مەن ۇشقىشسىز ۇشاتىن اپپاراتتىڭ كومەگىمەن تۇسىرىلگەن اەروفوتولاردى سالىستىرىپ, سارالاي كەلە, عالىمدار مۇندا ەجەلگى وركەنيەتتىڭ ىزدەرى, قولدان سۋاراتىن يرريگاتسيالىق قۇرىلىمدار, توعاندار مەن ارىقتار بولعاندىعىن بولجايدى. ەكسپەديتسيا باسشىسى, بەلگىلى ارحەولوگ, ء«ۇرجار حانشايىمىن» تاپقان تيمۋر سماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسى ايماقتا بارلىعى 7 ماۆزولەي بار ەكەن. وسىنىڭ ءبارى وردا حاندارىنىڭ ءبىر ستاۆكاسى وسى جەردە ورنالاسقانىن جانە بۇل ايماق مەملەكەتتىڭ ءبىر مادەني-ساياسي ورتالىعى بولعانىن كورسەتەدى.
مۇنىڭ ءوزى, سايىپ كەلگەندە, سولتۇستىك قازاقستان دالاسىن مەكەندەگەن كوشپەلى تۇرمىستاعى حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر ورتالىعى, سول زامانعا ءتان قالاسى دا بولعانىن ايعاقتايدى. كىرپىشتىڭ جوعارى ساپاسى دا ينجەنەرلىك اقىل-ويدىڭ جەتىك بولعانىنا مىسال بولا الادى.
تابىلعان جاڭالىقتار اكادەميك الكەي مارعۇلان ءبىر كەزدە ايتقان قازاق دالاسىندا اۋىز سۋ جەتكىزىلگەن عانا ەمەس, سۋمەن جىلىتىلاتىن قالالار بولعانى, ولاردا شاھار مادەنيەتى دە قالىپتاسقانى تۋرالى بولجامدارىن راستاۋعا ءبىر دالەل رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر.
وسى جاڭالىققا بايلانىستى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ جۋرناليستەر الدىندا مالىمدەمە جاساپ, تابىلعان قازبا جاڭالىقتارى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس جانە تاريحي ماڭىزى زور وقيعا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە ول قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جالعاستىرىلاتىنىن, باسشىلىق تاراپىنان وعان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلەتىنىن جەتكىزدى.
«ەلىمىز التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە بەل بۋىپ وتىرعاندا, ونىڭ ءبىزدىڭ جەرىمىزدە ورنالاسقان دەپ بولجانۋىنىڭ ءوزى ءبىز ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل رەسپۋبليكا ءۇشىن ماڭىزى زور وقيعا. بيىلعى قازبا جۇمىستارى اياقتالدى, ال الداعى جازدا ارحەولوگتارعا ءتيىستى قاراجات مولشەرى, قۇرال-جابدىقتار بولىنەتىن بولادى. ال ماۆزولەي-قورىمنىڭ ءوزى وبلىستاعى قاسيەتتى ورىنداردىڭ بىرىنە اينالاتىنى ءسوزسىز», دەدى ءوڭىر باسشىسى.
حV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق حاندىعى قۇرىلدى. ال ارحەولوگتار مىنا جەرلەۋ وعان دەيىن, ياعني التىن وردانىڭ ىدىراماي تۇرعان كەزىندە جۇرگىزىلگەن دەگەن بولجام ايتادى. ەندى تابىلعان ارتەفاكتىلەر زەرتحانالىق ساراپتامادان وتكەن سوڭ ونىڭ انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزىلەتىن بولادى.
ء«بىز تابىلعان دۇنيەلەردىڭ ءبارىنىڭ التىن وردا تاريحىنا جاتاتىندىعىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەۋگە تىرىسامىز. ول ءۇشىن جان-جاقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى», دەدى م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اقمارال ىبىراەۆا.
ءسويتىپ عىلىم الەمىنىڭ تابالدىرىعىنان تاعى ءبىر ەرەكشە جاڭالىق اتتاپ وتىر.
پەتروپاۆل