بۇگىنگە دەيىن الەمدىك كوشى-قونعا الەۋمەتتىك-ساياسي رەڭك ءتان بولىپ كەلگەن ەدى. كسرو ءتارىزدى الىپ يمپەريانىڭ كۇيرەۋى سەبەپتى, ەل-جۇرت اتامەكەنىنە اۋا كوشتى. قازىر بۇل الەۋمەتتىك سيپاتىنان ارىلىپ, ينتەللەكتۋالدى رەڭك الىپ كەلەدى.
ساراپشىلار جىل باسىنان باستاپ كوشى-قوننىڭ ەندىگى بەتالىسىن ينتەللەكتۋالدى الەۋەت-ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ساياسات ايقىندايدى دەگەن باتىل بولجام جاساي باستادى.
ينتەللەكتۋالدى كوشباسشىلىق – ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىنا باي-لانىستى ەكەن. حالىقتىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيى ونىڭ ءبىلىم ساپاسى, يننوۆاتسيالىق ۇلگىسى, باسەكەگە قابىلەتتىلىگى, وزىق تەحنولوگيالار مەن زياتكەرلىك مەنشىك, باسقارۋشىلاردىڭ كاسىبيلىگى, جوعارى مادەنيەتتىلىك, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتتارىمەن باعالانادى. بۇل ساپالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا اقش, جاپونيا, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا سياقتى مەملەكەتتەر الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ قاتارىنا ەنىپ ۇلگەردى.
ال بىزدە ازىرگە ينتەللەكت يەلەرىنىڭ سىرتقا كەتۋى تولاستار ەمەس.
سەبەبى ححI عاسىر – اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ ايتقانداي, عالامدىق ميگراتسيا عاسىرىنا اينالىپ بارا جاتىر. دەسە دە كەيبىرەۋلەردىڭ «قازاقستاندا الداعى بىرەر جىلدا ينتەللەكتۋالدىق اشتىق باستالادى» دەگەن بولجامىنا نەگىز جوق. قازاقستان الەمدىك وركەنيەتتىڭ ءبىر بولشەگى, سوندىقتان ونداعى بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردان ءبىز دە قالىس قالا المايمىز.
تاۋەلسىزدىك العان كەزدە 14 ملن بولساق, قازىر 18 ميلليوننان استىق. سونشا حالىق قازاقستاننان ۇدەرە كوشكەن بولسا, ءالى دە كوشىپ جاتقانى راس بولسا, ءبىز مۇنداي جەتىستىكتەرگە قالاي قول جەتكiزدiك؟ ەندەشە, ەلىمىزدەن كەتىپ جاتقاندار مەن كەلىپ جاتقانداردىڭ قايسىسى كوبىرەك ەكەنىنە زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت. بۇل ءالى قولعا الىنباعان ماسەلە.
ساياساتتانشۋى ءازىمباي عالي كەزىندە «ەلىمىزدەن ورىستار كەتىپ جاتىر» دەگەن اقپاراتقا سونشالىقتى ءمان بەرۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن ايتقانى ەسىمىزدە. سەبەبى رەسەي بىزدەن, تمد ەلدەرىندەگى قانداستارىنىڭ اراسىنان وزىنە قاجەتتىنىڭ ءبارىن العان. الىپ تا جاتىر. ءبىر مەزگىلدە رەسەيدىڭ نەمەسە باسقا ءبىر ەلدىڭ دە ازاماتى اتانىپ, ۇكىمەت قۇرامىندا مۇرتىن بالتا شاپپاي جۇرگەندەرى بولدى. ال ەلدە قالعان ورىستار قازاقستاندا قالۋعا بەيىل. ورىستاردىڭ ءبارىن ەلگە شاقىرۋعا رەسەي دە, ءبىر-اق كۇندە كوشۋگە قازاقستاندىق ورىستار دا مۇددەلى ەمەس. اندا-ساندا وسىنداي حابار تاراتىپ, قوعامنىڭ تامىرىن باسىپ وتىرۋ – رەسەيگە ەمەس, ەلدەگى كەيبىر ساياسي ۇيىمدارعا قاجەت بولىپ تۇر ما دەپ ويلايسىز.
جالپى, الەمنىڭ اقىل-ويىن ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرۋعا باعىتتالعان عالامدىق ميگراتسيانىڭ سوڭعى تولقىنى كەلە جاتىر. بۇل ءۇردىس اقش-تا, باتىس ەۋروپادا سىننان وتكەن. الپاۋىت ەلدەر قارجى كوزدەرى ارقىلى نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتتارىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىر. عالامشاردىڭ وزىق ويلى ينتەللەكتىلەرى قازىر الپاۋىت ەلدەردىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ وتىر. ولاردىڭ تابەتىنە رەسەي, قىتايدىڭ ءوزى توسقاۋىل قويا المايدى.
وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن رەسەيلىك اقپارات قۇرالدارى وزدەرىنەن شەتەلگە كەتكەن عالىمدار اندرە گەيم مەن كونستانتين نوۆوسەلوۆقا فيزيكا سالاسىندا نوبەل سىيلىعى بەرىلگەنى جونىندەگى حاباردى تاراتىپ جاتىر. ءبىز كوشى-قون باعدارلاماسىنىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, رەسەيدەگى, ەۋروپاداعى قازاقتىڭ قالتالىلارى مەن عالىمدارىن ەلگە شاقىرۋعا ءتيىسپىز.
قازاق – تەز ۇيرەنەتىن حالىق. تاۋەلسىزدىك جىلدارى 1 ميلليون قانداسىمىز كەلدى. ەلگە ەل قوسىلىپ جاتىر. وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن نەگىزىنەن ينتەرنەتتە باعدارلاما جاسايتىن جىگىتتەر وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى بولاتىن. قازىر قازاق جاستارى عالامتورعا يەلىك ەتە باستادى. مۇنىڭ ءوزى جاقسى كورسەتكىش. بىراق تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كۇشەيۋىنە مۇددەلى ەمەس سىرت كوزدەر دە كوپ. سىرت كۇش دەرجاۆالار بار. ولاردىڭ يمپەريالىق پيعىلمەن قازاقستان جەرىن قايتادان شيكىزات كوزىنە اينالدىرۋ نيەتى جوق دەپ ايتا المايمىز. ارينە, ءححى عاسىردا ءبىر مەملەكەت ەكىنشى ەلدى كۇشپەن جاۋلاپ الادى دەگەنگە سەنبەۋگە بولماس. ەڭ باستى ماسەلە – ءوزىمىزدىڭ ىشكى بىرلىگىمىز, ىشكى تۇتاستىعىمىز, ازاتتىقتىڭ اسىل مۇراتىن ارداقتاۋىمىز, تاۋەلسىزدىگىمىزگە قۇدىرەتتەي سىيىنا ءبىلۋىمىز, سوعان سەنە ءبىلۋىمىز جانە ەل باسقارىپ وتىرعان تۇلعالارعا سەنىم ءبىلدىرۋىمىز بولسا كەرەك.
اقش عىلىم-بىلىمگە قارجى بولۋدەن الدىنا جان سالمايدى. ماسەلەن, الەم حالقىنىڭ 5 پايىزىنا جەتپەيتىن امەريكالىقتاردىڭ ۇلەسىنە دۇنيەجۇزىلىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 20 پايىزىنان استامى, ال الەم بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردىڭ 40 پايىزى تيەدى ەكەن. ال عىلىمعا جۇمسالاتىن شىعىننىڭ 75 پايىزى بيزنەستىڭ ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. مۇنداي ۇتىمدى تاجىريبە قازاقستانعا اۋاداي قاجەت
قىتاي 2020 جىلى عىلىمعا جۇمسالاتىن الەمدىك شىعىننىڭ 20 پايىزىنا جەتۋدى كوزدەپ وتىر. كانادا 2012 جىلعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا جۇمسالاتىن شىعىندى ەكى ەسە ۇلعايتىپ, الەمدە بۇل كورسەتكىش بويىنشا العاشقى بەستىككە ەنۋدى جوسپارلاپ قويدى. ونەر-ءبىلىمى اسقان اقش, جاپونيا سەكىلدى مەملەكەتتەردە ينتەللەكتۋالدى الەۋەتتى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ارنايى عىلىم قالالارى كوپتەپ اشىلعان. ونداي عىلىمي قالالار اقش-تا – 40, جاپونيادا – 30, ال ەۋروپادا ۋنيۆەرسيتەتتەر بازاسى نەگىزىندە قالاشىق بولىپ بوي كوتەرگەن.
كورشى رەسەيدە «ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدى رەسۋرسى» دەپ اتالاتىن ارنايى باعدارلاما قابىلدانعان. حالقىنىڭ 60 پايىزىن جوعارى بىلىممەن قامتاماسىز ەتكەن رەسەي بۇل كورسەتكىش بويىنشا الەمدە الدا كەلەدى. يزرايل مەن كانادا – 42 پايىز, اقش – 40 پايىز, جاپونيا – 38 پايىز, شۆەتسيا مەن فينليانديانىڭ 36 پايىزى جوعارى ءبىلىمدى بولىپ سانالادى. ال عىلىمعا قارجى ايامايتىن ەلدەردىڭ قاتارىنا شۆەيتساريا, يزرايل, فرانتسيا, اقش, گەرمانيا, يسلانديا, سينگاپۋر, جاپونيا جاتادى. شۆەيتساريا عىلىمى بۇگىنگە دەيىن نوبەل سىيلىعى مەن عىلىمي پاتەنتتەر يەلەنۋ جاعىنان جەتەكشى تۇعىردان تۇسكەن ەمەس. جالپى الەمدىك كوشباسشى ينتەللەكتۋالدى ۇلت مارتەبەسى ءۇشىن نەگىزگى باسەكە اقش پەن جاپونيا اراسىندا ءوربيدى. ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدى كوشباسشىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدە شەشۋشى فاكتور – اقپاراتتىق قولجەتىمدىلىك پەن اقپاراتتىق رەۆوليۋتسيا ەكەنى ءمالىم. جاپونيا, كورەيا, دانيا, يسلانديا, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, اۋستريا جانە يسپانيا ەلدەرىندە حالىق تولىقتاي دەرلىك كومپيۋتەرمەن جانە ينتەرنەت جۇيەسىمەن جاراقتاندىرىلعان.
عالامدىق كوشى-قون ۇدەرىسىنىڭ تامىرشىلارى «ۇلت بولىپ ۇيىسۋ, تەك ىزدەۋ حح عاسىرعا ءتان قۇبىلىس, ال ححI عاسىردا ونىڭ جاڭعىرىعى عانا قايتالانادى» دەگەندى ايتىپ ۇلگەردى.
شىنىندا دا سولاي سياقتى. سەبەبى توقسانىنشى جىلدارى باستالعان كوش قىزىعىنىڭ تۇگەسىلگەنى بايقالىپ قالدى. كوشتىڭ ەندىگى بەت الىسى – قازاق جەرىنە كەلىپ قونىستانعان قانداستارىمىزدىڭ تۇرمىس جاعدايىنا عانا ەمەس, قوعامدا الار ورنىنا قاراپ تا باعالاناتىنى ءسوزسىز. ەگەر ءسىز «الەمدەگى ەڭ ينتەللەكتۋالدى ۇلت قايسى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ عىلىمي ەڭبەكتەر مەن ينتەرنەت سايتتارىن اقتارساڭىز, ورىس تا, ۋكراين دا, فرانتسۋز دا, ءتىپتى سوناۋ مۇحيت ارالدارىندا رۋ-تايپالىق ساتىدا عۇمىر كەشىپ جاتقان پاپۋاستار دا «ەڭ اقىلدى ۇلت – ءبىز» دەپ ماقتانىشپەن جاۋاپ بەرگەنىنە كۋا بولار ەدىڭىز. ورىس جۇرتى پۋشكين, لەرمونتوۆ, دوستوەۆسكيىمەن, بەردياەۆىمەن, اعىلشىن حالقى شەكسپيرى جانە بايرونىمەن, يتاليالىقتار لەوناردو دا ۆينچي جانە ميكەلاندجەلوسىمەن ماقتانا الادى. قۇدايعا شۇكىر, ءبىزدىڭ دە ماقتان ەتەر تۇلعالارىمىز بارشىلىق.
قازاق بولعانىنا ماقتاناتىن جاس ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى.
دەگەنمەن قازاقتىڭ ۇشتەن ءبىرى – سىرتتا. دەمەك ءبىزدىڭ ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيىمىزدى تانىتاتىن نەگىزگى كۇشىمىزدىڭ دە ۇشتەن ءبىرى سىرتتا ءجۇر. ولاردى ەلگە شاقىراتىن, ەلگە كەلگەندەردى ۇستاپ تۇراتىن كۇش ەڭ الدىمەن ساياسي تۇراقتىلىق, سونان سوڭ ينتەللەكتۋالدى ۇلتتى قالىپتاستىراتىن ورتانىڭ اۋا رايى.
قازىر سىرتتاعى قانداستارىمىز «قازاق ۇكىمەتى شەتتەن كەلگەن قازاققا ءۇي بەرە مە, بەرمەي مە؟» دەگەن ساۋالدىڭ ەمەس, «قازاق قوعامىنا ءسىڭىسىپ كەتە الار ما ەكەنبىز» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن ىشتەن تىنىپ كۇتىپ, سىرتتان باقىلاپ وتىر. حح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە باستالعان كوشتىڭ ەندىگى بەت الىسى ۇكىمەتتىڭ پەيىلىنە ەمەس, سول جاۋاپتىڭ بەت الىسىنا قاراپ انىقتالاتىن بولادى.
الماتى