كەلەسى جىلى قانداي تاۋارلار قىمباتتايدى؟

بيىل ۇلتتىق بانك ينفلياتسيا ءدالىزىن 4-6 پايىز ارالىعىندا بەكىتكەن. دەگەنمەن حالىقتىڭ اقشالاي تابىسىنىڭ كوبەيۋى كەيبىر تاۋار مەن قىزمەت قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنا تۇرتكى بولدى. اسىرەسە ازىق-ت ۇلىك باعاسى ايتارلىقتاي ءوسىپ, سوڭعى 12 ايدا 10 پايىزدان ارتىق قىمباتتاعان ەدى. ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمباتشىلىعى جالپى ينفلياتسيانىڭ نەگىزگى درايۆەرىنە اينالىپ, قازىردىڭ وزىندە ينفلياتسيا كورسەتكىشى 6 پايىزعا جاقىنداپ قالدى.

2019 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ازىق-ت ۇلىك جوعارىدا ايتىلعان سەبەپكە بايلانىستى قىمباتتاي بەرەدى. 2020 جىلدىڭ باسىنان ونىڭ اسەرى بىرتىندەپ ازايادى. بۇل ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلار مەن اقىلى قىزمەتتەر باعاسىنىڭ كوتەرىلۋ ءۇردىسىن ۇدەتەدى. ۇلتتىق بانكتىڭ توقساندىق ەسەبىندە وسىنداي بولجام بار.

ۇكىمەت ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسىن شەكتەي الا ما؟

باس بانكتىڭ مالىمەتىنشە, كەلەر جىلى ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىم­باتتاۋ قارقىنى قازىرگى 10 پا­يىز­دان 8 پايىزعا تومەندەيدى. بۇل پروتسەسس باسەڭدەگەنىمەن, ازىق-ت ۇلىك ەڭ قار­قىندى قىمبات­تاي­تىن تاۋار رەتىندە قالا بەرمەك. دەگەنمەن 8 پايىزدىق كور­سەت­­كىش جوسپارداعى 5,5 پايىزدان ءبارىبىر ايتار­لىقتاي كوپ.

جاڭادان قۇرىلعان ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى مەن قىمباتشىلىعىنا قارسى قىزۋ كۇرەسىپ جاتقانى بايقالادى. ۇكى­مەت وتىرىسىندا ۆەدومستۆو باسشىسى باقىت سۇلتانوۆ پرەمەر-مينيسترگە بىرقاتار ۇسى­نىس ايتىپ, باعانى ءتۇسىرۋدىڭ امال­دارىن ۇسىندى. ول ەلوردا ما­ڭىندا كوتەرمە ورتالىقتار, ساق­تاۋ جانە تاراتۋ ورىندارىن سالۋ كەرەكتىگىن, وتاندىق ءونىم­دى ىلگەرىلەتۋدىڭ جولدارىن ايت­قان بولاتىن. ءمينيستردىڭ ۇسىنى­سى­نا وراي, ۇكىمەت الەۋمەتتىك ما­ڭىز­دى 10 ءتۇرلى تاعام باعا­سى­نا باقىلاۋدى كۇشەيتىپ, ساۋدا­گەر­لەردىڭ 15 پايىزدان ارتىق ۇستەمە قوسۋىنا تىيىم سالۋعا جانە دۇكەندەردەگى تاۋارلاردىڭ كەمىندە 30 پايىزىنىڭ وتاندىق ءونىم بولۋىن قاداعالاۋعا كەلىستى. ارينە مۇنىڭ ءبارى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ زاڭدىلىقتارىنا تومپاق كەلەتىن «مەملەكەتتىك مەنەدجمەنت» ەكەنى تۇسىنىكتى. دەگەنمەن حالىقتى قىم­بات­شى­لىق قىسقاندا ۇكىمەت نارىقتىڭ زاڭ­دى­لىقتارىنا باس قاتىرىپ جات­پايتىنى انىق. الايدا, سو­نىڭ ءوزى اسا ءتيىمدى بولماۋى مۇم­­كىن. ايتەۋىر ۇكىمەتتىڭ بۇل جۇ­مى­سىنان ۇلت­تىق بانك كوپ ءۇمىت كۇتپەيدى, جوعارىدا اي­تىل­عان بولجامدارى وسىنى كورسەتەدى.

اس اتاسى قىمباتتاۋى مۇمكىن

ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن ساراپ­شىلار ەسكەرمەي جۇرگەن تاعى ءبىر ماسەلە – بيىلعى ەگىن شىعىمى. جاز­داعى اپتاپ ىستىق پەن ءورت, كۇزگى تولاسسىز جاۋىن-شاشىن دي­قان­­دارعا قيىندىق تۋدىرىپ وتىر. بۇل تۋرالى اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگى رەسمي تۇر­دە مالىمدەدى. جالپى, بيىل بي­داي گەكتارىنا 11,5 تسەنتنەردەن عانا اينالدى. 17 ملن توننا شاماسىندا عانا استىق جينالا­دى دەپ كۇتىلۋدە. بىلتىر كورسەتكىش 20 ملن توننادان اسقان ەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ايداربەك ساپاروۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل نان مەن ۇن ونىمدەرى قىمباتتاۋى ىقتيمال. الەۋمەتتىك نان باعاسىن ۇكىمەت ۇستاپ تۇرارى انىق, ال ماكارون ونىمدەرى سەكىلدى باسقا تاۋارلاردىڭ باعاسىن شەكتەي الماۋى ابدەن مۇمكىن.

ال ازىق-ت ۇلىكتىك ەمەس تاۋارلار باعاسى 6-7 پايىز كوتەرىلمەك. بۇل دا جالپى ينفلياتسيادان جوعارى. ازىق-ت ۇلىكتىك ەمەس تاۋارلار باعاسى سوڭعى 12 ايدا 6 پايىزعا وسكەنى بەلگىلى. دەمەك كەلەر جىلى جاعداي اناۋ ايت­قانداي وڭالا قويمايتىن سەكىلدى.

اقىلى قىزمەتتەر ايتارلىقتاي وسپەك

ينفلياتسياعا كەلەر جى­لى اقىلى قىزمەت­تەردىڭ قىمباتتاۋى دا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەك. بيىل تامىزداعى جاع­داي بويىنشا اقىلى قىزمەتتەر­دىڭ قىمباتتاۋى بار بولعا­نى 1,4 پايىزدى قۇرادى. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىلتىر ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنداعى مونوپوليستەردىڭ باسىن قوسىپ, تاريفتەردى تومەندەتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. سونىڭ الدىندا عانا سول مونوپوليستەر بيلىكتەن باعانى قىمباتتاتۋعا رۇقسات العان ەدى. ونداعى ارگۋمەنتتەرى – ءتاريفتى كوتەرمەيىنشە, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنا ينۆەستور كەلمەيدى. الايدا تاريف قىمباتتاعانىمەن, كەلگەن ينۆەستور بولمادى. وسىدان كەيىن بيلىك ءتاريفتى جاپپاي قايتا ءتۇسىرۋدى تاپسىردى. ناتي­جەسىندە رەسپۋبليكا بويىنشا وبلىس اكىمدىكتەرى مونو­پوليستەردى باعانى تومەن­دەتۋگە ماجبۇرلەدى. بۇل كوممۋنالدىق قىزمەت قۇنىنىڭ دەفلياتسياسىنا جول اشىپ, اقىلى قىزمەت­تەر باعاسىنداعى ينفلياتسيانى ايتار­لىقتاي تومەندەتتى.

ەكىنشىدەن, وتاندىق Fly Arystan لوۋكوس­تەرىنىڭ اشىلۋى دا ۇشاق بيلەتتەرىنىڭ ارزانداۋىنا تۇرتكى بولدى. قاعاز جۇزىندە عانا ارزان بيلەتتەردىڭ ءوزى وسى سالادا قىزمەت قۇنىن ارزان دەپ كورسەتىپ, اقىلى قىزمەتتەر­دىڭ ينفلياتسياسىن تاعى ۇستاپ قالدى.  

دەگەنمەن كەلەر جىلدان باستاپ اقىلى قىزمەتتەر جاپپاي قايتا وسەتىنگە ۇقسايدى. كوممۋنالدىق قىزمەت تاريف­تەرى قازىردىڭ وزىندە كوتەرىلە باستادى. ەكىنشىدەن, تەمىر جول تاسىمالداۋشىلارى جول ءجۇرۋ بيلەتتەرىن قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىنان باس­تاپ رەسمي تۇردە نەگىزگى باعىتتار بويىنشا 10 پايىزعا كوتەرىپ قويدى.

سىرتقى فاكتورلار كوڭىلگە مەدەۋ

ۇلتتىق بانك ساراپشى­­لارى­نىڭ مالى­مەتىن­شە, ورتا مەر­زىم­دى بولاشاقتا ينفلياتسيا بىر­تىن­دەپ تومەندەيدى. ءوزارا ساۋ­دا جاسايتىن ارىپتەس ەلدەردەگى ينفلياتسيانىڭ بەكىتىلگەن دالىز­دە ساقتالۋى تەڭگە ءۇشىن دە وڭ اسەر ەتەدى.

«بولجامدىق شەكتە سىرتقى ينفلياتسيالىق احۋال جاقسارادى دەپ كۇتىلۋدە. نەگىزگى ساۋدا ارىپ­تەستەرىمىزدە ينفلياتسيانىڭ كور­سەت­­كىشتەرى وزدەرىنىڭ نىسانالى باعدارىنا جاقىن بولادى. ەۋروپالىق وداقتا ينفلياتسيا بولجامدىق كەزەڭنىڭ سوڭىنا دە­يىن قازىرگى دەڭگەيدەن كوپ ال­شاق­تامايدى. ەكونو­ميكا­نىڭ قا­لىپتى ءوسۋ قارقىنى, ۇلت­تىق ۆاليۋتانىڭ ءبىرشاما بەرىك باعا­مى, سونداي-اق ەنەرگيا تاسى­مالداۋشىلار باعاسى ونى تومەن­دەتۋگە ىقپال ەتەدى دەپ كۇ­تى­لەدى», دەپ جازدى ۇلتتىق بانك.

ال قىتايداعى ينفلياتسيا يۋاننىڭ اقش دوللارىنا قاتىستى باعامىنىڭ السىرەۋى اياسىندا 2020 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن بۇرىنعى بولجامنان جوعارى بولىپ, 2,2%-عا دەيىن جەتپەك. ەسەسىنە رەسەيدەگى ينفلياتسيا ورتالىق بانكىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2019 جىلدىڭ سوڭىندا 4-4,25 پايىز شاما­سىندا ساقتالماق. سولتۇستىكتەگى باعا­نىڭ باياۋ ءوسۋى ىشكى جانە سىرت­قى سۇرانىستىڭ السىزدىگىنە باي­لانىستى قالىپتاسۋدا.

ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىن­شە, ءىرى ورتا­لىق بانكتەر ريتوري­كاسىنىڭ جۇمسارۋى ناتيجەسىن­دە سىرتقى مونەتارلىق تالاپتار ايتارلىقتاي جۇمسارماق. 2019 جىلعى 31 شىلدەدە اقش فرج ءبىرىنشى رەت 2008 جىل­دىڭ سوڭىندا نەگىزگى مولشەرلەمەنى 2-2,25%-عا دەيىن تومەندەتتى. ال ەۋروپا ورتالىق بانكى ەكو­نوميكالىق ءوسۋدى قولداۋ جانە ينفلياتسيانى تارگەتتەلەتىن دەڭ­گەيگە جاقىنداتۋ ءۇشىن 2020 جىل­عى ءبىرىنشى جارتى­جىلدىققا دەيىن مولشەرلەمەنى وزگەرىسسىز ساقتاماق.

قورىتا ايتار بولساق, 2020 جىلى قازاق­ستاندا ازىق-ت ۇلىك باعاسى بيىلعىداي شارىق­تاپ قىمباتتاماعانىمەن, ءبىر­شاما وسپەك. ونىڭ ۇستىنە جول ءجۇرۋ بيلەتتەرى مەن كوم­مۋنال­دىق قىزمەت تاريفتەرى دە قىم­باتتايدى. دەگەنمەن سىرتقى ەكو­نوميكالاردىڭ وڭ ىقپالىمەن ينفلياتسيا شامامەن 5,5 پايىز دەڭگەيىندە ساقتالۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ءبارى مۇناي نارىعىنداعى جاعدايدىڭ قازىرگىدەي سالىستىرمالى تۇردە «تۇراقتى» بولسا عانا. ال اقش پەن قىتايدىڭ ەرە­گىسى كۇشەيىپ, «قارا التىن» قۇنى كۇرت تومەندەسە, تەڭ­گە دەۆال­­ۆاتسياعا ۇشىراپ, بۇل ءوز كەزەگىندە ينفلياتسيانى ۋشىق­تىرۋى ىقتيمال.