پارلامەنت سەناتىندا پالاتا توراعاسى داريعا نازارباەۆانىڭ قاتىسۋىمەن «زاڭ شىعارۋ پروتسەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ» تاقىرىبىندا پارلامەنتتىك تىڭداۋ ءوتىپ, زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ, رەسىمدەۋ, كەلىسۋ, قۇقىقتىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە ولاردىڭ ساپاسى جونىندە وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
زاڭ شىعارۋ پروتسەسى ىجداعاتتىلىقتى تالاپ ەتەدى
زاڭ اۋەلدە ساپالى دايىندالۋى ءتيىس
پارلامەنتتىك تىڭداۋدى سەناتتىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير ۆولكوۆ اشتى. ول ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى مەن قۇقىقتارى قورعالۋىنىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىن زاڭداردىڭ ساپاسى جوسپارلاۋدان باستاپ بارلىق زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنىڭ تيىمدىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتتى.
– زاڭ شىعارۋ پروتسەسىندەگى ماسەلەلەر ۇكىمەت پەن ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قانداي دا ءبىر سالاداعى ىرگەلى نەگىزدەردىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىن ناقتىلاي الماعاندىعىنان قوردالاناتىنىن كورىپ وتىرمىز. قۇقىقتىق قاتىناستاردى قاتاڭداتۋ, ودان كەيىن ىرىقتاندىرۋ بويىنشا رەتسىز تۇزەتۋلەر ازايماي تۇر. مىسالى 2014 جىلى قابىلدانعان كودەكستەرگە 2-3 ايدا ورتاشا ەسەپپەن ءبىر رەت تۇزەتۋ, ال اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە قابىلدانعان ساتىنەن باستاپ 107 زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. مۇنداي ءتاسىل ارناۋلى جانە سالالىق زاڭدار مەن جالپى زاڭنامانىڭ تۇراقسىزدىعىنا اكەپ سوقتىرادى. سونداي-اق زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن جوسپارلاۋ ساپاسىنىڭ دا تومەندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, ۇكىمەتتىڭ 2019 جىلعا ارنالعان زاڭ جوبالاۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپارىنا 7 رەت تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. زاڭ جوبالارىن پارلامەنتكە جولداۋ مەرزىمدەرى ساقتالمايدى. زاڭ جوبالارىن كۇنتىزبەلىك جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا نەمەسە سەسسيا اياقتالاردان بۇرىن قاراۋعا ەنگىزۋ جاعدايلارى ءجيى كەزدەسەدى, – دەپ ۆ.ۆولكوۆ زاڭ جوبالارىن قابىلداردا نەگىزگى باعىتتاردىڭ باسىنان باستاپ تولىق قامتىلمايتىنىن سىنعا الدى.
بۇل ءسوزدى قۇپتاعان سەنات جانىنداعى سەناتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى دۋلات قۇسداۋلەتوۆ زاڭ جوبالارىنىڭ ساپاسى تۋرالى ايتا كەلىپ, مۇندا زاڭداردى ازىرلەۋگە دەگەن نەمقۇرايلى ءتاسىل باستى ماسەلە ەكەنىن العا تارتتى.
– ءتىپتى ەل باسشىلىعىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ كەزىندە دە مەملەكەتتىك ورگاندار بىزگە زاڭ تالاپتارىنا قۇرىلىمدىق جاعىنان دا, مازمۇن جاعىنان دا سايكەس كەلمەيتىن جانە قويىلعان مىندەتتەردى تولىق كولەمدە ىسكە اسىرا المايتىن زاڭ جوبالارىن ۇسىنادى. ەڭ جامانى, مەملەكەتتىك ورگاندار كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى مەن قاعيدالارىن دا ارقاشان ەسكەرە بەرمەيدى, – دەدى د.قۇسداۋلەتوۆ.
زاڭ جوبالارى قازاق تىلىندە ازىرلەنۋى كەرەك
سونىمەن قاتار القالى توپتىڭ الدىندا سەناتور مۇرات باقتيار ۇلى زاڭ جوبالارىنىڭ اۋەلى مەملەكەتتىك تىلدە دايىندالمايتىنىن ايتىپ, قىنجىلىس ءبىلدىردى. ول وتكەن سەسسيانىڭ 26 ماۋسىمداعى وتىرىسىندا ءبىر توپ سەنات دەپۋتاتتارى اتىنان زاڭ جوبالارىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى دايىنداۋ ساپاسىنا قاتىستى ۇكىمەتكە ساۋال جولداعاندارىن, بىراق وعان ادەتتەگىدەي ءۇستىرت جاۋاپ بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
– شىنداپ كەلسەك, زاڭدار الدىمەن مەملەكەتتىك تىلدە دايىندالىپ, سودان كەيىن عانا قاجەت بولسا ورىس تىلىنە اۋدارىلۋى ءتيىس. بۇرىنعى كەڭەس رەسپۋبليكالارىنىڭ ىشىندە قازاقستان مەن بەلورۋسسيادان باسقا ەلدىڭ بارلىعى دا الدەقاشان وسىلاي ىستەيدى. ۇلى ابايدىڭ ءتىلىن قالىپتاستىرعان, «اباي جولى» سىندى باعا جەتپەس تۋىندىنى ومىرگە اكەلگەن, تالاي عالامات كوركەم شىعارمالاردى تۋدىرعان, تامسانا وقىلاتىن فولكلورلىق شىعارمالارعا ارقاۋ بولعان قازاقتىڭ ءتىلى زاڭ جازۋعا يكەمسىز دەگەنگە كىم سەنەدى؟! بيلەر سوتىن قالىپتاستىرعان باي دا كوركەم قازاق ءتىلى – ناعىز زاڭ ءتىلىن قالىپتاستىرىپ, نورما جاساۋعا, جازۋعا وتە قولايلى ءتىل. مەملەكەتتىڭ باستى نىشانى ءتىل دەسەك, زاڭداردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە جازىلماۋى – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىمىزگە دە, ۇلت رەتىندە ار-نامىسىمىزعا دا ۇلكەن سىن. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق ءتىلىن حالىقارالىق قاتىناس ءتىلى رەتىندە قالىپتاستىرۋدى قولعا الىپ جاتقاندا, بۇل ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشىپ, زاڭدار مەن نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى الدىمەن مەملەكەتتىك تىلدە ازىرلەۋگە كوشەتىن ۋاقىت جەتتى, – دەدى سەناتور.
ارىپتەسىنىڭ بۇل ويىن سەنات دەپۋتاتى نۇرتورە ءجۇسىپ جالعادى. ول پرەزيدەنت ايتقان «قۇلاق اساتىن مەملەكەتكە» قوسا «كورەتىن مەملەكەتتى» دە قۇرۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
– قابىلدانعان زاڭ جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ول ءۇشىن زاڭنىڭ ءتىلى جۇمىس ىستەۋ كەرەك. اۋدارما ارقىلى قابىلدانعان زاڭنىڭ جۇزەگە اسۋى, ومىردە قولدانىلۋى وتە قيىن. ءبىزدىڭ قازاقتا «كورمەيىن دەسەم – كوزىم بار» دەگەن ءسوز بار. ماسەلەن, بۇگىنگى دايىندالعان اقپاراتتىق-انىقتامالىق ماتەريالداردىڭ 48-بەتتەگى ورىسشاسىندا: «ودناكو ۆ ناستوياششەە ۆرەميا ودنوي يز گلاۆنىح بەد كازاحستانسكوي زاكونوتۆورچەسكوي دەياتەلنوستي نازىۆاەتسيا پرەسلوۆۋتوە «مەلكوتەمە». ەندى وسىنىڭ قازاقشاسىندا اۋدارىلعانى قالاي؟ «قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندىق زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ باستى بەدىنىڭ ءبىرى «ۇساق-تۇيەك» دەپ اتالادى» دەيدى. «گلاۆنىح بەد» دەگەندى «باستى بەدى» دەپ اۋدارادى. ەندى وسىنداي ۇساق-تۇيەك دەپ وتىرعان نارسەمىزدىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن تومەندەتەتىن نارسە دەپ قابىلدايمىن. سوندىقتان كەز كەلگەن زاڭدى قابىلداۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى قۇرمەتتەۋدى وتىنەر ەدىم, – دەدى ن.ءجۇسىپ.
فورماليزمنەن ارىلاتىن ۋاقىت كەلدى
سەنات توراعاسى داريعا نازارباەۆا پارلامەنتتىك تىڭداۋدى قورىتىندىلاي كەلىپ, بۇگىنگى تاڭدا زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنە كوزقاراستى تۇبەگەيلى جانە تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدا قايتا قاراۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
– زاڭ مەن قۇقىق – ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدى رەتتەپ وتىراتىن ەرەجە. فورماليزمنەن ارىلاتىن ۋاقىت كەلدى. دەمەك قازىرگى كەزدە ۇكىمەتتىڭ ءوز باستاماسىمەن ازىرلەنگەن زاڭدارعا نەمەسە پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماسى بويىنشا دايىندالعان زاڭدارعا مونيتورينگ جۇرگىزەتىن پارمەندى قۇرال جوق. قۇقىقتىق مونيتورينگكە كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەت. ونسىز, باقىلاۋسىز, تۋىنداعان ماسەلەلەردى تالقىلاۋسىز ەشتەڭە بولمايدى, – دەدى د.نازارباەۆا.
سەنات توراعاسى كەلەسى پارلامەنتتىك تىڭداۋدى قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەلەرىنە ارناۋ كەرەكتىگىن, وعان سوت ورگاندارى, پروكۋراتۋرا وكىلدەرى مەن ادۆوكاتتاردى قاتىسۋعا شاقىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
– بۇل سوت پروتسەستەرىندە تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن جانە ادامداردىڭ, بيزنەس پەن كومپانيالاردىڭ تاعدىرىن شەشەتىن ءۇش ينستانتسيا. سوندىقتان مازمۇندى اڭگىمە ءوربۋى كەرەك. قۇقىقتىق ساراپتامانىڭ ساپاسى جاقسارعانىن قالايمىز. ونىڭ ساپاسىنىڭ شارتتارىن قايتا قاراۋ جانە ساراپشىلاردى ىرىكتەۋدىڭ ناقتى تەتىگىن ازىرلەۋ قاجەتتىگى تۋىپ تۇر. ءبىز پارلامەنت جانىنان زاڭنامانى زەرتتەۋ جانە ساراپتاۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىمىزدى قولداعانى ءۇشىن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنا العىس ايتامىز. بۇل بىزگە وسى جۇمىستى ساپالى ءارى دەربەس جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى ءارى پارلامەنت مارتەبەسىن نىعايتۋدا جانە كۇشەيتۋدە زور قادام بولادى, – دەدى سپيكەر.
پارلامەنتتىك تىڭداۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سەنات بۇدان بىلايعى جۇمىستار جونىندە ۇكىمەت اتىنا ۇسىنىستار ازىرلەدى. پارلامەنت سەناتى جانىنداعى زاڭ شىعارۋ پروتسەسىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى كەڭەس وتىرىسىندا ۇسىنىمداردىڭ ورىندالۋ بارىسىن قاراۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.