سوڭعى كەزدە قازاق ادەبيەتىندە كولەمى وسىنشالىقتى ۇلكەن رومان جازعان ەشكىم جوق. «ونى جازباق تۇگىلى, وقىپ شىعۋدىڭ ءوزى قيامەت شىعار» دەدىم. بىراق الدىڭعى شىعارمالارىن وقىپ, تاڭىرقاپ قالعانىم بار. اسىرەسە, «ۇلكەن ۇيدەگى ۇرەي» دەگەن رومانى كوپ-كورىم ۇناعان.
ساۋلە كەزەڭدىك وقيعانى نازىك تۇسىنان قوزعايدى. روماندى باستاپ وقىعاننان-اق بىردەن ىشىنە تارتىپ اكەتەدى. دەتەكتيۆ سەكىلدى جۇردەك وقىلادى. بىراق مازمۇنى تەرەڭ. جالاڭ وقيعاعا قۇرىلماعان. تاريحي كورىنىستەر بار.
ء«يسانمىسىز, حاديشا؟ – دەپ تاتارشالادى ەركەك ءۇنى... ەركەكتىڭ تانىس ۇنىنەن ايەلدىڭ توبە قۇيقاسى شىمىرلاپ, باسى اينالىپ كەتتى... دەنەلى ەر ادام ەركىن ادىمداپ, قاقپادان قارسى العان ايەلدى مىسىمەن باسا اتتادى... ەسى كەتىپ تۇرعان ۇرعاشىعا قارامادى دا, الشاڭداي باسىپ ۇيگە قاراي بەتتەدى. سول جۇرىسىمەن ءوز وتانىنا كەلگەنىن سەزدىردى».
ۇلكەن ءۇيدى وسى كىسىنىڭ اكەسى سالدىرعان. قازاق جەرىندە ساۋدا جاساپ بايىپ, بالاسىنا مۇراعا قالدىرعان. بالاسى دا اۋقاتتى ادام بولىپ, قاتىن ۇستىنە قاتىن العان. باسىنا كۇن تۋعاندا بايبىشەسىن الىپ تايىپ تۇرعان.
الايدا جاي كەتىپ وتىرعان جوق, تامىر سالىپ كەتىپ وتىر. ودان تۋعان بالا دا وسىندا. ءۇيى مەن بالاسىن ىزدەپ كەلۋگە تولىق قۇقى بار. وعان ەش قارسىلىق قىلا الماسىن بىلگەن كەيىپكەردىڭ باسىنداعى جاعدايدى جازۋشى: «التايدان الدىرعان اعاشتان جاسالعان ەسىكتىڭ سالماعى ايەلدى جانشىعانداي بولدى», – دەپ سۋرەتتەيدى.
ول كەتكەندە ونىڭ توقالىنىڭ قولىنا كۇشتەپ كىرىپ العان جاڭا زامان ادامى وقيعاعا ەرىكسىز تارتىلادى. ءۇستىرت قاراعاندا, ۇيرەنشىكتى ۇشەۋدىڭ باسىنان وتكەن وقيعانى جازىپ وتىرعان سەكىلدى. شىن مانىندە اۆتور زاماننىڭ اڭگىمەسىن جازىپ وتىر.
ادەبيەتتە جانسىز زات كۋاعا تارتىلاتىن مەتافورالىق ءتاسىل بار. وقيعانىڭ ۇلكەن ءۇيدىڭ توڭىرەگىنە جيناقتالۋى سودان. ۇلكەن ۇيدەگى ۇرەي قوعامنىڭ ۇرەيى سەكىلدى وبرازدا ەلەستەيدى. قانداي قوعامدىق-ساياسي فورماتسيادا بولماسىن, ادام بالاسى ءوزى جيعان دۇنيەسىنىڭ تۇتقىنىنا اينالادى. روماننىڭ كوركەمدىك شەشىمى – وسى.
كەيدە جازۋشىنىڭ «ەرتوستىگىم ءبىر توبە» دەگەندەي, ساتىمەن تۋا قالعان ءبىر شىعارماسى بولادى. اۆتورى اتالعاندا, شىعارماسى دا قاتار ەسكە ءتۇسىپ وتىرادى. «ساۋلە دوسجان» دەسە, «ۇلكەن ۇيدەگى ۇرەي» دەپ ايتۋعا لايىق. ۇلكەن ادەبيەتكە كەشتەۋ قوسىلعان ساۋلە دوسجان وسىلاي ءوز بيىگىن باعىندىرىپ تا ۇلگەردى.
«ۇلكەن ۇيدەگى ۇرەيدىڭ» اسەرى مەنىڭ ويىمدا ۇزاعىراق ساقتالدى. سول اسەردىڭ ءىزى سۋي بەرگەندە قولىما كولەمى شامامەن بەس ءجۇز بەتتىك الگى قولجازبا ءتۇستى. ەگەر يادرولىق سىناق تاقىرىبىنا جازىلماعاندا بۇل قولجازبانى وقىماۋىم دا مۇمكىن ەدى. قازىر قازاق جازۋشىلارى اقتاڭداقتار تاقىرىبىن جىلى جاۋىپ قويعانى وتىرىك ەمەس. ءتىپتى ونى ءوتىمسىز تاقىرىپ دەپ ەسەپتەيتىندەر دە بار.
ءبارىن ايتىپ تا, جازىپ تا قويدى. ەندى ودان قانداي كوركەمدىك شىندىق تۋدىرۋعا بولادى؟ ونسىز دا كىتاپ وقىلماي جاتقان زاماندا, تاعى ءبىر وقىلمايتىن كىتاپ جازىپ نەعىلامىز؟ مىنە, ولاردىڭ الپەتىنەن وسىنى اڭعارۋ قيىن ەمەس.
قازاق ادەبيەتىندە وتىز ەكىنشى جىلعى اشتىق پەن وتىز جەتىنشى جىلعى قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى جازباشا ەسكەرتكىش بولارلىقتاي ءبىر كەسەك دۇنيەنىڭ تۋماۋى سودان با دەيمىن. وسىندايدا ويىڭنىڭ ۇستىنەن ءدوپ تۇسكەن روماندى كولەمى قانشا ۇلكەن بولسا دا قالاي وقىمايسىڭ؟ باسقا دۇنيەنى جيىپ تاستاپ, وقۋعا كىرىسىپ كەتتىم.
«ينە ساباقتاساڭ, ءجىبىن سالاقۇلاش الۋشى ەدىڭ, الىسقا كەتەتىنىڭدى سودان بىلگەم», – دەيدى ادۋىندى شەشەسى وقۋدا جۇرگەن جەرىنەن رۇقسات سۇراي كەلگەن قىزىنا. جاسىل جەلەكتى جەتىسۋ جەتستسرىندە تۋىپ-وسكەن بۇلا قىز سوناۋ سەمەي وڭىرىنە, ول كەزدە اتى اتالا بەرمەيتىن ابىرالى جاققا ۇزاتىلماقشى.
رومان «قاسىرەت پەن تاعدىر» دەپ اتالادى. وقيعا اياۋلىم ەسىمدى قىزدىڭ اتىنان باياندالادى. «ۇكىلاي جەڭەشەم ەكىنشىسىن قىز بوسانعاندا اپامنىڭ: «قىز بالانىڭ تولعاعى اششى بولادى» دەگەنى ويىما ورالا قالدى. بۇل جولعى تولعاعىم سۇڭقارىمدى دۇنيەگە اكەلگەندەگىدەي ەمەس, تىم اششى بولىپ تۇر». وسى سويلەم ارقىلى روماننىڭ قالاي جازىلعانىنان ءبىرشاما حابار الۋعا بولادى.
بۇكىل سيۋجەت ءبىر ادامنىڭ كوزىمەن بەرىلەدى. ياعني, اۆتور اڭگىمەشىنىڭ ءرولىن اتقارىپ وتىر. ومىردەگى وقيعالار ايەل جانىنىڭ سىر-سۇحباتىمەن قاتار ورىلەدى. مۇنداي شىعارمالاردىڭ ءوز وقىرمانى بولادى. ال الەۋمەتتىك جۇگى ارتسا, حالىقتىق سيپات الادى.
بۇل رومان دا تاقىرىبى جاعىنان وتە اۋقىمدى شىعارما. جالعىز ادامنىڭ زەرتتەپ جازۋى قيىن دۇنيە. وكىنىشكە قاراي, ادەبيەتتە ۇجىمدىق دۇنيە سيرەك جازىلادى. ايتپەسە ءار قىرىنان الىپ, وسى قاسىرەت جونىندە تۇتاس كارتينا جاساۋ وتەلمەگەن ءبىر پارىز سياقتى كورىنەدى.
ال ەندى ساۋلە دوسجان تاقىرىپتى قالاي اشقان, سوعان كەلەيىك. جازۋشى كەيىپكەرىن ۇلكەن قاسىرەتكە الدىن الا دايىندايدى. اياۋلىمنىڭ وقۋشى كۇنىندە ولاردىڭ ءۇيى ءبىر باي وتباسىنىڭ ۇيىمەن كورشى تۇرادى. الگىلەردىڭ جالعىز ۇلى اربامەن جۇرەتىن مۇگەدەك جان. قۇداي اياقتان كەم قىلعانى بولماسا, دومبىرا تارتاتىن ونەرلى بالا.
ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز اياۋلىم سول بالاعا كومەكتەسىپ جۇرەدى. قاسىرەتتىڭ نە ەكەنىن سودان ءبىلىپ وسەدى. ونىڭ جاناشىرلىعى بالا ماحابباتقا ۇلاسادى. الايدا مەكتەپ بىتىرگەندە ەكەۋى ءبىر-بىرىنەن كوز جازىپ قالادى. اياۋلىمدى تاعدىر قول-اياعى ساۋ, اتپالداي ازاماتپەن جولىقتىرادى.
بىراق ول, اتى ءامىر, يادرولىق سىناق كەزىندە ساۋلە العان. ونىڭ دەرتى ىشتەن كەمىرەتىن دەرت. ياعني, اياۋلىم ەكىنشى رەت مۇگەدەك ادامعا جولىعىپ وتىر. ءبىرىنشى بالادا بىلىنبەگەنىمەن, ەكىنشى بالا كەمتار بولىپ تۋادى. ودان سوڭ ءامىردىڭ ءوزى دە و دۇنيەگە اتتانىپ كەتە بارادى.
ءامىر ارقىلى يادرولىق سىناق تاقىرىبىن اشۋعا تيەك تابىلىپ وتىر. ونىڭ ءولىمى جاي ءولىم ەمەس, ۇلتتىق قاسىرەت دەڭگەيىندەگى ءولىم. جازۋشىنىڭ ادام ساناسىنىڭ تۇكپىرىندەگى تىلسىم سىرلارعا جۇگىنۋى سول ءولىمنىڭ ماعىناسىن تەرەڭدەتە تۇسەدى.
وسى قاسىرەتتىڭ ءبارىن كورگەن اياۋلىم تاستاي قاتىپ ءپىسىپ جەتىلەدى. مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ ءجۇرىپ, يادرولىق سىناققا قارسى قوزعالىستىڭ ورتاسىنان تابىلادى. رومانداعى ونىڭ جەكە ءومىرى ۇلت باسىنداعى قاسىرەتتى كورسەتەتىن كەڭ كولەمدى كورىنىستەرگە ۇلاسادى.
مۇنىڭ ءبارىن تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, روماننىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى ءساتتى ويلاستىرىلعان. يادرولىق سىناق كۋاگەرلەرىنىڭ ەستەلىكتەرى دە ورنىن تاۋىپ تۇر. ءتىپتى شىعارما مازمۇنىن قويۋلاتاتىن دا سول تۇس دەۋگە بولادى.
قازىرگى زامان كوركەم ءسوزدىڭ پۋبليتسيستيكالىق ءتۇرى العا شىققان زامان. ساۋلە دوسجان دا بۇل ادىسكە سانالى تۇردە بارادى. كەيىپكەرلەردىڭ كوركەم بەينەسى ناقتىلى ءومىر شىندىعىمەن تولىعا تۇسەدى. اقىرىندا يادرولىق سىناقتىڭ اقىرزاماندىق كورىنىسى بار قايعى-قاسىرەتىمەن كوز الدىڭا توسىلا قالادى.
بۇل تۇرعىدا جازۋشى الدىنا قويعان ماقساتىنا جەتكەن دەپ ايتا الامىز. جازۋشى وسىنشاما اۋقىمدى تاقىرىپقا سىنالاپ كىرىپ, ىشىنەن قوپارا جازىپتى. ناتيجەسىندە كوركەم وبرازدارعا تولى, ومىردە ناقتىلى شىندىعى بار دۇنيە قولىمىزعا ءتيدى. ەگەر دەگەلەڭنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش رەتىندە تاسپەن بىرگە كىتاپ قويۋ كەرەك بولسا, بۇل سوعان ابدەن لايىقتى شىعارما دەگىمىز كەلەدى.
قاي زاماندا دا وتپەلى كەزەڭدە كۇتپەگەن جازۋشىلار بوي كورسەتەدى. ءبىر قىزىعى, بەلگىلى جازۋشىلار وسىنداي كەزدە جازباي كەتەدى. ءبىز ونى ءوزىمىز كوزبەن كورىپ, قۇلاقپەن ەستىپ تە ءجۇرمىز. وسىندايدا ساۋلە دوسجاننىڭ ادەبيەتتە قالامداستارىمىزعا ۇلگى بولارلىقتاي دارەجەدە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
مەن كەيىنىرەك بويعا ءسىڭىرىپ تاعى ءبىر وقىرمىن دەپ, قازىرگى كەزدە وتە سيرەك جازىلاتىن كولەمدى روماننىڭ سوڭعى بەتىن جاپتىم. الايدا وزىمە ۇناعان سويلەمدەردى ءتىزىپ جازىپ العان قويىن داپتەرىم سول كۇيى اشىق قالدى. سونداعى روماننان كوشىرگەن سويلەمدەردى وقىرمان نازارىنا ۇسىنعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. سونىمەن قاراڭىز:
«تۇلكىنىڭ قىزىلى ءوزىنىڭ سورى» دەگەندەي, ۇزىن شاش ءوزىمنىڭ سورىم بولدى»;
«قازاقتا «ۇكىنى قايتارمايدى» دەگەن بار, اكەسى. قىزىڭا «ۇكى تاعايىق» دەگەن ەكەن, قايتارمايىق»;
«مەن ونىڭ سوڭىنان اقىرىن ىلبىگەن سايىن, بالداقتىڭ تىقىلى توبەمدى تەسىپ جىبەرگەندەي بولادى»;
«سەندە ەشقانداي ماحاببات جوق, اياۋشىلىق قانا بار»;
«كوڭىلىم قۇلازىپ, ءبىر ازالى جەل جان دۇنيەمدى قاڭىلتىرداي قاڭعىرلاتىپ وتە شىعادى»;
«انە, ءامىردىڭ ءوزى دە كورىندى. وي, سۇمدىق-اي, مەندە وعان دەگەن تيتتەي دە ساعىنىش جوق»;
«گالستۋگىن اشۋلانىپ بايلايمىن دەپ, قىلعىنىپ قالا جازدادى»;
«الگى «باقىرعاننىڭ الدىنان وكىرگەن شىعىپتى» دەگەندەي, ءبىر بالاسى ءولى تۋعان, ەندى ءبىرى داۋن سيندرومىمەن اۋىراتىن مىنا ايەلدىڭ ءحالىن ەستىپ, ىشتەي ودان سايىن كۇيزەلىپ كەتسەم كەرەك»;
«ادىرايعان كوكپەڭبەك تامىرلارى كوك سيامەن دەنەسىنە ادەيى جازىلعان جازۋداي عوي, قۇداي-اااۋۋ!»;
«ىشىمە زىرىلداۋىق ويىنشىق كىرىپ كەتكەندەي, كۇنى-ءتۇنى اۋناقشي ما, تىرەي مە, ءبىر تىنىم جوق, تىپىر-تىپىر»;
«بالانىڭ ءوڭى قۋ شوپتەي جۇدەۋ كورىندى»;
«ايەلدىڭ بالا تاباتىن ۋاقىتى ەگىن وراعى سياقتى»...
مۇنداي وبرازدى سويلەمدەر ءار بەتتى اشقان سايىن كەزدەسەدى. جازۋشى كەيىپكەر باسىنداعى الاقۇيىن سەزىمدەردى دە جاقسى بەرەدى. ساۋلە دوسجاننىڭ قانداي قالامگەر بولىپ ساپقا قوسىلعانىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى. شىنداپ كەلگەندە, قازىرگى زامان ايەل جازۋشىلاردىڭ زامانى بولۋعا ءتيىس. اسىرەسە, ءبىزدىڭ قوعامدا ايەل جازۋشىلار جىتىرەك سەزىنەتىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر العا شىعىپ كەلەدى. ساۋلە دوسجاننىڭ ءبىراز شىعارماسى وسىنداي تاقىرىپتارعا ارنالعان. دەمەك ونىڭ وقىرمان كوڭىلىن جاۋلاپ الۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار.
جۇسىپبەك قورعاسبەك