«قورقىت اتا كىتابى» – ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ادەبي جادىگەرلەرىنىڭ ءبىرى, ادامزاتتىڭ اسىل مۇراسى رەتىندە الەمدىك دەڭگەيدە زەرتتەلگەن تۋىندى. نەگىزىنەن باتىرلىق جىرلاردىڭ جيناعى بولىپ تابىلاتىن بۇل جازبا مۇرانىڭ درەزدەندە جانە ۆاتيكاندا ساقتالعان نەگىزگى ەكى نۇسقاسى, سونىمەن قاتار ءۇشىنشى – درەزدەن نۇسقاسىنىڭ كوشىرمەسى سانالاتىن بەرلين نۇسقاسى بار.
ءبىرىنشى نۇسقا درەزدەن كورولدىك كىتاپحاناسىندا ح.فلەيشەر كاتالوگى بويىنشا 86-نومىرمەن تىركەلگەن, اراب ارىپتەرىمەن جازىلعان 153 پاراقتىق قولجازبا. قولجازبانىڭ ءبىرىنشى پاراعىندا شىعارمانىڭ اتى «كيتاب-ى دەدە كوركۋت الا ليسان-ي تايفە-ي وعۋزان» (وعىز تايپاسىنىڭ تىلىندەگى قورقىت اتام كىتابى) دەپ كورسەتىلگەن. بۇل نۇسقا تومەندەگىدەي 12 جىردان تۇرادى: 1. دەرسە حان ۇلى بۇقاش حان جىرى; 2. سالور قازاننىڭ ءۇيىنىڭ شابىلعانى تۋرالى جىر; 3. قام ءبورىنىڭ ۇلى بامسى بەيرەك تۋرالى جىر; 4. قازان بەكتىڭ ۇلى وراز بەكتىڭ تۇتقىن بولعانى تۋرالى جىر; 5. دۇقا قوجا ۇلى دەلى دومرۇل تۋرالى جىر; 6. قاڭلى قوجا ۇلى قان تۇرالى تۋرالى جىر; 7. قازىلىق قوجا ۇلى يەگەنەك تۋرالى جىر; 8. بيساتتىڭ توبەكوزدى ولتىرگەنى تۋرالى جىر; 9. بەگىل ۇلى امىرەن تۋرالى جىر; 10. ءۇشۇن قوجا ۇلى سەكرەك تۋرالى جىر; 11. سالور قازاننىڭ تۇتقىن بولىپ, ونى ۇلى ورازدىڭ قۇتقارىپ العانى تۋرالى جىر; 12. ءىش وعىزدىڭ سىرت وعىزعا جاۋ بولىپ, بەيرەكتىڭ ولگەنى تۋرالى جىر.
درەزدەن قولجازبا نۇسقاسىنىڭ ءار بەتى 13 جولدان تۇرادى. ماتىندە كوبىنە داۋىستى دىبىستاردى بىلدىرەتىن بەلگى – حاراكات قويىلماعان. سونىمەن قاتار جىرلاردىڭ تاقىرىبى دا, جىرمەن باياندالعان تۇستارى دا جەكە, بولەك جازىلماعان. تەك ءار جىردىڭ تاقىرىبىن عانا ىرىلەپ, قويۋلاپ جازعان.
درەزدەن نۇسقاسىن ەڭ العاش عىلىمعا تانىتقان ح.ف. فون ديتس. ول توبەكوزگە قاتىستى جىردى نەمىس تىلىندەگى اۋدارماسىمەن بىرگە جاريالاپ, قورقىت اتاعا دا ءبىراز توقتالعان. ديتس توبەكوز بەن گومەردىڭ «وديسسەياسىنداعى» پوليفەمدى سالىستىرىپ, قورقىت اتا كىتابىنداعى جىردىڭ كولەمدىرەك ەكەنىنە نازار اۋدارىپ, مۇنى گرەكتەر شىعىستان العان دەگەن پىكىر ايتادى.
ەكىنشى نۇسقا ۆاتيكان كىتاپحاناسىندا تۇرىكشە جازبالار اراسىندا 102-نومىرگە تىركەلگەن 107 پاراق بۇل جيناق ەكى بولىمنەن تۇرادى. جيناقتىڭ 2ا-58ا پاراقتارى اراسىنداعى «حيكايە-ي لاتيفە-ي ۋجۋبە ۆە ماحجۋبە-ي زاريفە» دەپ اتالاتىن ءبىرىنشى ءبولىمى پارسى تىلىنەن تۇرىك تىلىنە اۋدارىلعان حيكايالاردان تۇرادى. جيناقتىڭ 58ۆ-108ا پاراقتارى اراسىنداعى ەكىنشى بولىمىندە «حيكايەت-ي وعىزنامە-ي قازان بەگ ۆە عايرى» (قازان بەك جانە باسقالارىنىڭ وعىزناما حيكايالارى) دەگەن اتپەن قورقىت اتا جىرلارى بەرىلگەن. «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» بۇل نۇسقاسى 6 جىردان تۇرادى. قولجازبانىڭ 106-107 پاراقتارى جوق. درەزدەن نۇسقاسى سەكىلدى بۇل نۇسقانىڭ دا ءار بەتى 13 جولدان تۇرادى. تىلدىك ەرەكشەلىكتەرى جاعىنان ەسكى وسمان تىلىنە جاقىن. بۇل قولجازبا, درەزدەن نۇسقاسىمەن سالىستىرعاندا كولەمى شاعىن بولعانىمەن, باستان-اياق حاراكات قويىلىپ جازىلعان. وسى سەبەپتى زەرتتەۋشىلەر درەزدەن نۇسقاسىنداعى تۇسىنىكسىز, كۇماندى جولداردى وقىپ, اۋدارۋدا وسى نۇسقاعا جۇگىنىپ وتىرعان.
ۆاتيكان نۇسقاسىنداعى جىرلار: 1. (دەرسە) حان ۇلى بۇقاش حان تۋرالى حيكايا; 2. بامسى بەرىك تۋرالى حيكايا; 3. سالور قازاننىڭ ءۇيىنىڭ شابىلعانى تۋرالى حيكايا; 4. قازان بەكتىڭ ۇلى وراز حاننىڭ تۇتقىن بولعانى تۋرالى حيكايا; 5. قازىلىق قوجا ۇلى يەگەنەك بەك تۋرالى حيكايا; 6. سىرت وعىزدىڭ ءىش وعىزعا دۇشپان بولىپ, بەرىكتىڭ وپات بولعانى تۋرالى حيكايا.
جىرلاردىڭ تاقىرىبىنان دا كورىنىپ تۇرعانداي, ۆاتيكان نۇسقاسىندا, نەگىزىنەن قازان بەككە قاتىستى جىرلار الىنعان. بىراق درەزدەن نۇسقاسىمەن سالىستىرعاندا, بۇل نۇسقادا قازان بەككە قاتىستى جىرلاردان «سالور قازاننىڭ تۇتقىن بولىپ, ونى ۇلى ورازدىڭ قۇتقارىپ العانى تۋرالى جىر» ەنبەي قالعان.
ۆاتيكان نۇسقاسىن عىلىمعا ەڭ العاش تانىتقان كىسى – ەتتورە روسسي. الدىمەن شاعىن ماقالا (1950), ال كەيىننەن قورقىت اتا تۋرالى كولەمدى زەرتتەۋ جازىپ, ۆاتيكان نۇسقاسىمەن بىرگە جاريالاعان (1952).
ە.روسسي 364 بەتتىك ەڭبەگىنىڭ ءبىرىنشى («كىرىسپە») بولىمىندە «قورقىت اتا كىتابىنا», ونىڭ درەزدەن, بەرلين جانە ۆاتيكان نۇسقالارىنا, قورقىت اتانىڭ اڭىزدىق تۇلعاسىنا, جىراۋلىق داستۇرگە, جىردا باياندالعان گەوگرافيالىق ايماققا, جىرداعى ادەت-عۇرىپتارعا, ءدىني نانىمدارعا جانە ت.ب. ماسەلەلەرگە كەڭىرەك توقتالعان. ەكىنشى بولىمدە ۆاتيكان نۇسقاسىنداعى التى جىردىڭ, سونىمەن قاتار ۆاتيكان نۇسقاسىندا جوق درەزدەن نۇسقاسىنداعى التى جىردىڭ اۋدارماسىن بەرگەن. ءۇشىنشى بولىمدە ۆاتيكان نۇسقاسىنىڭ فاكسيميلەسىن, ال ءتورتىنشى بولىمدە ۆاتيكان نۇسقاسىنىڭ تۇرىكشە-يتاليانشا سوزدىگى مەن ت.ب. ماعلۇماتتاردى بەرگەن.
كولەمى جاعىنان شاعىن, ۇزاق ۋاقىت عالىمداردىڭ نازارىنان تىس قالعان ۆاتيكان نۇسقاسى حح عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي قارقىندى زەرتتەلە باستادى.
ال ءۇشىنشى نۇسقا نەگىزىنەن درەزدەن قولجازباسىنىڭ كوشىرمەسى بولىپ تابىلادى. ول بەرلين كورولدىك كىتاپحاناسىنىڭ ۆيلگەلم پەرتچ دايىنداپ, جاريالاعان كاتالوگىندا 203-نومىرمەن تىركەلگەن. 34 پاراقتان تۇرادى, ءار بەتتە 34 جولدان جازىلعان. زەرتتەۋشىلەر بۇل نۇسقانى درەزدەن نۇسقاسىنان كوشىرىپ, بەرلين كىتاپحاناسىنا تاپسىرعان كىسى گ.ف.ديتس بولۋى ءتيىس دەگەن پىكىر ايتادى.
تۇرىك زەرتتەۋشىسى كيليسلي احمەت رىفاتتىڭ 1916 جىلى «كيتاب-ى دەدە كوركۋت الا ليسان-ي تايفە-ي وعۋزان» دەگەن اتپەن اراب الىپپەسىمەن جاريالاعان ەڭبەگى وسى بەرلين نۇسقاسى نەگىزىندە دايىندالعان. سونداي-اق كيليسلي رىفاتتىڭ بۇل ەڭبەگى «قورقىت اتا كىتابىنا» قاتىستى تۇركياداعى ەڭ العاشقى ەڭبەك.
«قورقىت اتا كىتابىنا» ح.ف.ديتس, ە.روسسي, كيليسلي رىفاتتان باستاپ كوپتەگەن ىرگەلى زەرتتەۋ جاسالدى. گ.ف.ديتستەن كەيىن ۇزاق ۋاقىت زەرتتەلمەي قالعان «قورقىت اتا كىتابى» تۋرالى ماڭىزدى ماقالالار مەن ەڭبەكتەردى ۆ.بارتولد جازدى. سونىمەن قاتار ورىس عالىمدارى تۋمانسكي, ۆ.م.جيرمۋنسكي, ا.ن.كونونوۆ, ا.يۋ.ياكۋبوۆسكي جازبا ەسكەرتكىشكە قاتىستى ماڭىزدى زەرتتەۋلەر جاسادى. بۇل ورايدا ح.گ.كوروگلىنىڭ زەرتتەۋلەرىن دە ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى.
تۇركيادا كيليسلي رىفاتتىڭ جوعارىدا اتالعان اراب ارىپتەرىمەن جارىق كورگەن ەڭبەگىنەن كەيىن 1938 جىلى ورحان شايك گوكيايدىڭ «دەدەم كوركۋت» اتتى كىتابى جارىق كوردى. بۇل ەڭبەك «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» تۇركيادا لاتىن ارىپتەرىمەن باسىلعان العاشقى باسىلىمى بولىپ تابىلادى. ورحان شايك گوكياي بەرلين نۇسقاسى مەن درەزدەن نۇسقاسىن سالىستىرا وتىرىپ دايىنداعان وسى زەرتتەۋىندە وزىنە دەيىنگى زەرتتەۋلەردى تولىق قامتۋعا تىرىسقان, سونداي-اق رەسەي ارحەولوگيالىق قوعامىنىڭ شىعىس ءبولىمىنىڭ باسىلىمدارىندا جاريالانعان قورقىت اتا كەسەنەسىنىڭ ەكى سۋرەتىن جاريالاعان.
مۋحاررەم ەرگين جازبا ەسكەرتكىشتىڭ درەزدەن نۇسقاسى بويىنشا دايىنداعان ەڭبەگىنىڭ ءى كىتابىن 1958 جىلى, ال ءىى كىتابىن 1963 جىلى جاريالادى. م.ەرگين ءى كىتاپتا درەزدەن نۇسقاسىن ۆاتيكان نۇسقاسىمەن سالىستىرا وتىرىپ ترانسكريپتسياسىن جاسادى, ايىرماشىلىقتاردى سىلتەمەدە كورسەتىپ وتىردى. سونىمەن قاتار ءى كىتاپتىڭ سوڭىندا ەكى نۇسقانىڭ دا فاكسيميلەسىن جاريالادى. ءىى كىتابىندا گرامماتيكاسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرى مەن قولجازبا ماتىنىندەگى سوزدەردىڭ تىركەمە-كورسەتكىشىن (يندەكسىن) بەردى. بۇل ەڭبەك «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» تەكستولوگياسىنا ارنالعان باستى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
و.ش.گوكياي 1973 جىلى «دەدەم كوركۋدۋن كيتابى» (قورقىت اتامنىڭ كىتابى) اتتى ەڭبەگىن جاريالادى. و.ش.گوكياي مىڭ بەتتەن اساتىن بۇل ەڭبەگىندە درەزدەن نۇسقاسىن ۆاتيكان نۇسقاسىنا جۇگىنە وتىرىپ تۇزەتىپ وقىعان, سونداي-اق اتالمىش جازبا جادىگەردىڭ زەرتتەلۋ تاريحى, تاريحي وقيعالارمەن بايلانىسى, شىعارمانىڭ ەملەسى, تىلدىك ەرەكشەلىكتەرى, ادەبي سارىندارى, شىعارمادا باياندالاتىن ادەت-عۇرىپتار, كيىمدەر, تاعامدار جانە ت.ب. جونىندە مول ماعلۇماتتاردى قامتىعان.
«قورقىت اتا كىتابىنا» قاتىستى ازەربايجاندا شىققان حاميت اراسلىنىڭ 1939 جىلى جارىق كورگەن ءماتىن مەن شاعىن سوزدىكتەن تۇراتىن «كيتابى دەدە كوركۋت» اتتى كىتابىن, سونداي-اق وسى جازبا جادىگەر بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن م.گ.تاحماسيب, ش.ا.ءجامشيدوۆ, ءا. دەميرچيزادە, ف.زەينالوۆ جانە ت.ب. عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن اتاپ وتۋگە بولادى.
قازاق عالىمدارىنان ءا.مارعۇلان, ءا.قوڭىراتباەۆ, ح.سۇيىنشاليەۆ, ر.بەردىباەۆ, ش.ىبىراەۆ ءوز زەرتتەۋلەرىندە «قورقىت اتا كىتابىن» ادەبي مۇرا تۇرعىسىنان قاراستىرىپ, سۇبەلى وي-تۇجىرىمدارىن ءبىلدىردى. قورقىت اتا مۇراسىن مەن دە ەشقاشان نازارىمنان تىس قالدىرعان ەمەسپىن.
«قورقىت اتا كىتابىن» زەرتتەۋ جۇمىستارى ءححى عاسىردا جاڭا بەلەسكە كوتەرىلىپ, ىرگەلى زەرتتەۋلەرمەن تولىقتى. جازبا جادىگەردىڭ ترانسكريپتسياسى, بۇرىن دۇرىس وقىلماعان, تۇسىنىكسىز تۇستارىنا قاتىستى جاڭا زەرتتەۋلەر جارىق كوردى.
2001 جىلى سەميح تەزجان مەن حەندريك بۋشوتەن «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» درەزدەن جانە ۆاتيكان نۇسقالارىنىڭ ترانسكريپتسيالارىن العاش رەت جەكە جاريالادى. بۇل ەڭبەكتە درەزدەن مەن ۆاتيكان نۇسقالارىندا انىقتالعان قولجازبا قاتەلەرى كورسەتىلىپ, ولار سوزدەردىڭ ترانسليتەراتسياسى جانە ەسكەرتپەلەر تۇرىندە بەرىلدى. سونىمەن قاتار س.تەزجان سول جىلى جارىق كورگەن «قورقىت اتا وعىزنامەلەرىنە قاتىستى ەسكەرتپەلەر» اتتى ەڭبەگىندە قولجازبا ماتىنىندەگى كوپتەگەن تىلدىك ماسەلەنى شەشۋگە سەپ بولارلىق پىكىرلەر ءبىلدىردى. بۇلار «قورقىت اتا كىتابىن» زەرتتەۋ ماسەلەسىندە ۇلكەن كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرعان, قولجازبانى وقىپ, دۇرىس ترانسكريپتسياسىن جاساۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى ەڭبەكتەر بولدى.
2005 جانە 2016 جىلدارى سادەتتين وزچەليك «قورقىت اتا كىتابىنا» قاتىستى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن جاريالادى. بۇل ەڭبەكتەردە درەزدەن نۇسقاسىنىڭ فاكسيميلەسى, ترانسكريپتسياسى, سونىمەن قاتار, قولجازبادا قامتىلماعان, قاتە جازىلعان, تۇسىنىكسىز سوزدەرگە قاتىستى تۇزەتۋلەر جاسالىپ, تۇسىنىكتەمەلەر, ماتىندەگى سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرىنىڭ سوزدىگى, يندەكسى بەرىلدى. اسىرەسە, تۇپنۇسقا مەن ترانسكريپتسيانىڭ قاتار بەرىلۋى قولجازبانى سالىستىرا وقۋعا دا ىڭعايلى جاعداي تۋعىزدى. سونداي-اق بۇل وزىنەن بۇرىنعى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندەگى ماسەلەلەردى دە ەسكەرە وتىرىپ, قولجازبا ءماتىنىن جاڭاشا وقۋى, ءتيىستى تۇزەتۋلەردى جاساۋى جاعىنان ەلەۋلى ەڭبەك بولىپ تابىلادى.
2006 جىلى وسمان فيكري سەرتكايانىڭ درەزدەن نۇسقاسىنىڭ «كىرىسپە» ءبولىمىنىڭ ترانسكريپتسياسى مەن وسى بولىمگە قاتىستى پىكىر-ەسكەرتپەلەرىن قامتيتىن ەڭبەگى جارىق كوردى.
ال مۋستافا سينان كاچالين الدىمەن (2006 ج.) ۆاتيكان نۇسقاسىنىڭ ترانسكريپتسياسىن, تۇسىنىكتەمەلەرىن جانە سوزدىگىن قامتيتىن زەرتتەۋ ەڭبەگىن, كەيىننەن (2017 ج.) اتالمىش نۇسقامەن قاتار درەزدەن نۇسقاسىنىڭ دا ترانسكريپتسياسى مەن سوزدىگىن, سونداي-اق ۆ.رۋبەننىڭ «قورقىت اتا كىتابىنداعى» جىرلارعا قاتىستى 1944 جىلى حەلسينكيدە جارىق كورگەن ماقالاسىنىڭ تۇرىك تىلىندەگى اۋدارماسىن جانە ت.ب. قوسىمشا ماعلۇماتتاردى قامتيتىن كولەمدى زەرتتەۋ ەڭبەگىن جاريالادى. م.س.كاچالين بۇل زەرتتەۋلەرىندە درەزدەن نۇسقاسىمەن سالىستىرعاندا ۆاتيكان نۇسقاسىنىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن باسىمدىقتارى ماسەلەسىنە, قولجازبالاردىڭ حاتقا تۇسكەن كەزەڭدەرىنە قاتىستى نازار اۋدارارلىق ماڭىزدى پىكىرلەرىن دە ءبىلدىردى.
كەيىنگى كەزەڭدەردە جارىق كورگەن بۇل ەڭبەكتەردىڭ بارلىعى «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» قولجازبا نۇسقالارىن دۇرىس ترانسكريپتسيالاۋ, تۇزەتىپ وقۋ, ماتىندەردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ماڭىزدى قادامدار بولدى.
قولجازبانىڭ پالەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرى, مۇقاباسىندا جازىلعان كەيبىر مالىمەتتەردى نازارعا العاندا «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» جالپى حاتقا تۇسكەن كەزەڭى شامامەن حV-ءحىV عع. دەپ بولجانادى. دەگەنمەن, جىردىڭ ءتىلى ءحىىى-ءحىV عاسىردىڭ تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىن دە ساقتاپ قالعان. سونىمەن قاتار جىرلاردا وعىزدار مۇسىلمان رەتىندە باياندالعانمەن, ولاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن باياندايتىن تۇستاردا يسلام دىنىنە جات نارسەلەردىڭ سۋرەتتەلۋى (وعىز بەكتەرىنىڭ شاراپ ءىشۋى, دەلى دومرۇلدىڭ ازىرەيىلمەن ايقاسى, ت.ب.), سونداي-اق موڭعول تىلىنەن ەنگەن سوزدەردىڭ ەداۋىر مولشەردە كەزدەسۋى, وق ءدارىلى قارۋلار تۋرالى ەش باياندالماي, ساداق, نايزا, جەبە, گۇرزى, سۇڭگى سەكىلدى كونە قارۋ تۇرلەرىنىڭ عانا كەزدەسۋى بۇل جىرلاردىڭ ەرتەرەكتە تۋىپ, قالىپتاسقانىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار جىرلاردا قازىلىق (قازىعۇرت) تاۋى, كوكشەتاۋ, ارقا بەل, الاتاۋ, قاراتاۋ, قاراشىق, تۇركىستان سەكىلدى سىر بويى مەن قازاق جەرىندەگى جەر-سۋ اتاۋلارىن ساقتالىپ قالۋى, ولاردىڭ جىرلاردا ءجيى اتالۋى وسى پىكىردى قۋاتتاي تۇسەدى.
نەگىزىندە بۇل جىرلار ءبىر كەزدەرى وعىز-قىپشاق جۇرتى قاتار كوشىپ-قونىپ جۇرگەن اتا قونىس – سىر بويىندا تۋىپ, عاسىرلار بويى جىرلانىپ, كەيىن وعىزدارمەن بىرگە كوشىپ, جاڭا سيۋجەتتەر, جاڭا وقيعالار قوسىلىپ, تولىعىپ, تۇرلەنىپ, انادولىدا حاتقا تۇسكەن بولۋى ءتيىس. جىردىڭ باياندالۋ سيپاتىنىڭ ءوزى كونە جىراۋلىق ءداستۇردى ايقىن كورسەتەدى. ءاربىر ەلەۋلى وقيعادان كەيىن قورقىت اتا كەلىپ ءسوز سويلەيدى, جىر جىرلايدى, باتا بەرەدى. ال دەلى دومرۇل, توبەكوزگە قاتىستى جىرلار ءتىپتى ەرتەرەكتە شىققان ءتارىزدى.
«قورقىت اتا كىتابىنىڭ» درەزدەن نۇسقاسى, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, وعىز باتىرلارىنىڭ قاھارماندىقتارىن دارىپتەيتىن ون ەكى جىردان تۇرادى. بۇل جىرلاردا وعىز ەرەندەرىمەن قاتار, وعىزداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى, ادەت-عۇرىپتارى, ءدىني سەنىمدەرى جانە ت.ب. تۋرالى مول ماعلۇماتتار بەرىلەدى.
ساقتالىپ جەتكەن جالپى جىر سانى ون ەكى بولعانىمەن, جىرلاردا باتىرلىق قاسيەتتەرى, ەرەكشەلىكتەرى ايرىقشا سيپاتتالىپ وتەتىن «اشۋى كەلگەندە, قارا تاستى كۇل-تالقان قىلعان, قارا مۇرتىن جەلكەسىندە جەتى جەردەن تۇيگەن, ەرەندەردىڭ اجداھاسى» قازان بەكتىڭ باۋىرى قارا گونە; «دەربەنتتەگى تەمىر قاقپانى تەۋىپ اشقان, الپىس تۇتام الا نايزا ۇشىندا دۇشپانىن باقىرتقان» قيان سالجۇق ۇلى دەلى دۇندار; «تەمىر ساداقتى قىپشاق مالىككە قان قۇستىرعان, استىنداعى اتى التىن القالى» قارا گونە ۇلى قارا بۇداق; «الپىس مىڭ كاپىرگە قان قۇستىرعان, اقبوز اتىنىڭ جالىندا قار تۇرعىزعان» عاپىلەت قوجا ۇلى شەر شامسەددين; «الپىس ىسەك تەرىسىنەن تون تىكسە توبىعىن جاپپايتىن, التى ىسەك تەرىسىنەن قۇلاقشىن تىكسە قۇلاعىن جاپپايتىن, قول-اياعى تىرەكتەي» قازان بەكتىڭ ناعاشى اعاسى, ات جاقتى ارۋز قوجا; «پايعامباردىڭ ءجۇزىن كورگەن, وعىزعا كەلىپ, ساحابا بولعان, اشۋى كەلگەندە مۇرتىنان قان شىققان, قاندى مۇرت» بۇگدىز ەمەن; «ايعىر كوزدەر سۋىندا ات جۇزدىرگەن, ەلۋ جەتى قامالدىڭ كىلتىن العان, سوپى ساندال مالىككە قان قۇستىرعان» ەيلىك قوجا ۇلى الىپ ەۆرەن (ورەن); ء«ۇش كۇن جاۋ كورمەسە قان جىلايتىن» توعسىن ۇلى رۇستەم; «جەردىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە جەتەم دەگەن» سوعان سارى; «ەكى قامال مۇناراسىنا اتقان قايىڭ وعى (جەبەسى) قايتا كەلمەيتىن» جاۋىرىنشى ۇلى ەل المىش سەكىلدى وعىز ەرلەرى تۋرالى دا اۋەلدە جەكە جىرلاردىڭ بولۋى ابدەن ىقتيمال. وكىنىشكە قاراي, ولار تۋرالى جىرلار ساقتالماعان.
وسى سەكىلدى ماسەلەلەردى نازارعا العاندا, ءبىر كەزدەرى سىر بويىندا قاتار كوشىپ-قونعان وعىز-قىپشاق تايپالارىندا ورتاق جىرلانعان وسى ءبىر جازبا ەسكەرتكىشتىڭ انادولى جەرىنە تەك جۇرناعى جەتىپ, حاتقا تۇسكەن ءتارىزدى.
جالپى قازاقستاندا «قورقىت اتا كىتابى» ادەبي مۇرا رەتىندە زەرتتەلگەنىمەن, كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇل جازبا ەسكەرتكىش قازاق تىلىنە تۇپنۇسقادان اۋدارىلماي كەلدى. 1986 جىلى فولكلورشى-عالىم, پروفەسسور ءا.قوڭىراتباەۆ پەن م.بايدىلداەۆ «قورقىت اتا كىتابىن» ورىس تىلىنەن اۋدارىپ جاريالادى (1986). كەيىننەن ب.ىسقاقوۆ, ش.ىبىراەۆ تۇرىك تىلىنەن اۋداردى (1994, 1999). ارينە, بۇل ادەبي اۋدارمالار جىرلاردىڭ مازمۇنى, سيۋجەتى, يدەياسى جانە ت.ب. ماسەلەلەر تۇرعىسىنان كوپتەگەن زەرتتەۋگە ارقاۋ بولعان ەلەۋلى ەڭبەكتەر بولعانىمەن, تىلدىك تۇرعىدا تۇپنۇسقانىڭ باستاپقى قالپىن ساقتاي الماعان.
اسىرەسە, ءا.قوڭىراتباەۆ پەن م.بايدىلداەۆتىڭ ورىس تىلىنەن اۋدارىپ جاريالاعان نۇسقاسىندا قازاق تىلىندە ساقتالىپ قالعان كوپتەگەن تۇركىلىك ەلەمەنت تۇپنۇسقادان اۋىتقىپ, ورىس تىلىندەگى اۋدارمانىڭ ىقپالىمەن جازبا ەسكەرتكىشتىڭ ءتىلى مەن قازىرگى قازاق تىلىنە ورتاق باستاپقى ءپىشىنىن ساقتاماي, بۇرمالانىپ اۋدارىلعان. ءتىپتى كەي جولدارى ەركىن اۋدارىلعان. سونداي-اق جەر اتاۋلارىندا دا ورىس تىلىندەگى اۋدارمانىڭ ىقپالىمەن بۇرمالاۋشىلىقتار ورىن العان. ماسەلەن, تۇپنۇسقاداعى قازىلىق تاۋى كاۆكاز دەپ اۋدارىلعان.
ال ب.ىسقاقوۆ پەن ش.ىبىراەۆتىڭ تۇرىك تىلىنەن اۋدارماسى تۇپنۇسقاعا جاقىن اۋدارما بولعانىمەن, جىردىڭ كەي تۇستارى ىقشامدالىپ, اۋدارىلماي قالىپ كەتكەن, ال كەيبىر تۇستارى باسقاشا ماعىنادا اۋدارىلعان. مىسالى, كىرىسپە بولىمدە (D.3ا) قورقىت اتانىڭ وسمان اۋلەتىنە قاتىستى ايتقان سوزدەرى, قولجازبانىڭ D.32b بەتىنىڭ 11-جولى مەن D.33ا بەتىنىڭ 6-جولى اراسىندا ات جاقتى ارۋز قوجا مەن قاندى مۇرت بۇگدىز ەمەندى سۋرەتتەگەن سەگىز-توعىز جول اۋدارىلماي قالعان. سونىمەن قاتار جىردىڭ ءارتۇرلى بولىمدەرىندە تۇپنۇسقادان اۋىتقىپ, ماعىناسى باسقاشا اۋدارىلعان تۇستار دا كەزدەسەدى.
قىسقاسى, «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» قازاق تىلىندەگى اۋدارمالارى كىتاپتىڭ ورىس جانە تۇرىك تىلدەرىندەگى اۋدارمالارىن نەگىزگە الا وتىرىپ جاسالعان ادەبي اۋدارمالار بولعاندىقتان, تۇپنۇسقادان اۋىتقۋشىلىقتار مەن بۇرمالاۋشىلىقتارعا جول بەرىلگەن. دەسە دە, كەيبىر كەمشىلىكتەرىنە قاراماستان, بۇل اۋدارمالاردىڭ ۇزاق ۋاقىت ۇلكەن قاجەتتىلىكتىڭ ورنىن تولتىرعان ماڭىزدى ەڭبەكتەر بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
جالپى العاندا, جازبا ەسكەرتكىشتىڭ ادەبي اۋدارماسى ونىڭ مازمۇنىن, سيۋجەتىن, يدەياسىن جەتكىزگەنىمەن, باي تىلدىك ماتەريالىن تۇپنۇسقاداعىداي ناقتى اشىپ بەرە المايدى. سوندىقتان قانداي دا ءبىر جازبا جادىگەردىڭ ترانسكريپتسياسى ءتىلدىڭ قالىپتاسىپ, دامۋ كەزەڭدەرىن, تاريحي گرامماتيكاسىن, تىلدىك قورىن ت.ب. زەرتتەۋ تۇرعىسىنان ەرەكشە ماڭىزدى. «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» وسى كۇنگە دەيىن قازاقشالانعان نۇسقالارى, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ەركىن اۋدارما سيپاتىندا بولدى. ال ەركىن اۋدارمالار تىلدىك زەرتتەۋلەرگە نەگىز بولا المايدى. قازاقستاندا «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» كۇنى بۇگىنگە دەيىن ترانسكريپتسياسىنىڭ جاسالىپ, باسىلماۋى ‒ ءتىلىمىزدىڭ تاريحي تەرەڭدەرىندە تۇنىپ جاتقان مول تىلدىك دەرەكتەر مەن باي ماتەريالدىڭ ءالى دە يگەرىلمەي جاتقانىن كورسەتەدى. مىسالى, «قورقىت اتا كىتابىندا» جالپى العاندا سەگىز مىڭعا جۋىق ءسوز بەن ءسوز تىركەسى كەزدەسەدى. بۇل – تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, ادەت-عۇرپىن, سالت-ساناسىن, نانىم-سەنىمىن, باستان وتكەرگەن تاريحىن كورسەتەتىن مول تىلدىك ماتەريال دەگەن ءسوز. سونداي-اق جازبا جادىگەردە ساقتالعان قىپشاق ءتىلىنىڭ ەلەمەنتتەرى, جەر-سۋ اتاۋلارى, ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇر جونىندە مالىمەت بەرەتىن سوزدەر مەن تىركەستەر جىردىڭ پايدا بولعان گەوگرافياسىن انىقتاۋدا دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سوندىقتان, «قورقىت اتا كىتابىن» تۇپنۇسقا فاكسيميلەسىنەن وقىپ, ترانسكريپتسياسىن جاساۋ; الدىڭعى ترانسكريپتسيالاردا باسقاشا وقىلعان كۇماندى سوزدەردى قايتا وقىپ, جاڭاشا تۇسىنىكتەمە بەرۋ; جىرداعى قىپشاقتىق ەلەمەنتتەرگە باسا نازار اۋدارىپ, انا تىلىمىزگە اۋدارۋ, ياعني قازاق تىلىندە جاڭاشالاۋ, كىتاپتىڭ سوزدىگىن قۇراستىرۋ تاريحي-سالىستىرمالى ءتىل زەرتتەۋلەرى ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەتنولينگۆيستيكالىق, ەتنوگرافيالىق ت.ب. زەرتتەۋلەر ءۇشىن دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
ءوز باسىم تۇرىك قاعاناتى زامانىنان جەتكەن كونە جادىگەرلەرىمىزدى سوناۋ 1960-جىلداردان بەرى زەرتتەۋمەن كەلەمىن. سول ىزدەنىستەرىم مەن زەرتتەۋلەرىمنىڭ جەمىسى رەتىندە ءبىراز ەڭبەكتەر جارىق كوردى. 1967 جىلى ب.كەنجەباەۆ جانە ح.سۇيىنشاليەۆپەن بىرلەسە دايىنداعان «ەرتەدەگى ادەبيەت نۇسقالارىندا» كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنە قاتىستى ءبولىمدى جازىپ, ورحون جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ترانسكريپتسياسى مەن اۋدارماسىن بەردىم. 1969 جىلى «كونە تۇركى ادەبيەت نۇسقالارى جانە ولاردىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» اتتى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قورعادىم. 1985 جىلى قازاق ادەبيەتىنىڭ تۇپتەگى تۇنىق باستاۋلارىنان قازىرگى ادەبيەتكە دەيىنگى كەزەڭدەرىن قامتىعان زەرتتەۋلەرىم ‒ «اسىل ارنالار» باسىلدى. 2005 جىلى ق.سارتقوجا ۇلىمەن بىرلەسە دايىنداعان, بايىرعى تۇركى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ جاڭا ترانسكريپتسياسى, اۋدارماسى مەن تۇسىنىكتەمەلەرى قامتىلعان «ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تولىق اتلاسى», 2013 جىلى مەنىڭ جەتەكشىلىگىممەن «باتىس تۇرىك قاعاناتى» اتتى كولەمدى ەڭبەكتەر جارىق كوردى. 2018 جىلى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەنىڭ « ۇلى دالا ادەبيەتى» اتتى ۇلكەن مونوگرافيامدى جارىققا شىعاردى. بۇل ەڭبەكتەر تالاي تىلدىك زەرتتەۋلەرگە نەگىز بولىپ, عىلىمي اينالىمعا ءتۇستى. وسى تاجىريبەلەرىمە سۇيەنە وتىرىپ, سوڭعى ءتورت-بەس جىلدا «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» درەزدەن نۇسقاسىن تۇڭعىش رەت قولجازبانىڭ فاكسيميلەسىنەن ترانسكريپتسيالاپ, قازاق تىلىنە (PhD دوكتورى گ.شاديەۆامەن بىرگە) جاڭاشالاپ شىقتىم.
قولجازبا نۇسقانى وقىپ, ترانسكريپتسياسىن جاساۋ بارىسىندا ورحان شايك گوكياي, مۋحاررەم ەرگين, سادەتتين وزچەليك, مۋستافا كاچالين, سەميح تەزجان مەن حەندريك بۋشوتەننىڭ ەڭبەكتەرى ەسكەرىلدى. كەي تۇستاردا سول ەڭبەكتەرگە جۇگىندىك. نەگىزىنەن ءوز تاجىريبەمىزگە سۇيەندىك. بۇل ەسكەرتكىشتى وقۋدا, جاڭاشالاۋدا كوبىنە ورحون ەسكەرتكىشتەرىن قازاقشالاۋداعى تاجىريبەمدى كوپ پايدالاندىم.
جالپى درەزدەن نۇسقاسىندا قولجازبا قاتەلەرى ايتارلىقتاي بارشىلىق. قولجازبادا ءبىر ءسوز كەي تۇستاردا ەكىگە ءبولىنىپ, ال كەيدە ەكى ءسوز بىرىگىپ جازىلعان, سونداي-اق كەيبىر سوزدەر, سونىڭ ىشىندە جالقى ەسىمدەر دە ءار جەردە ءارتۇرلى جازىلعان, ءارىپ قاتەلەرى دە ءجيى كەزدەسەدى. بۇلاردى قولجازبانىڭ ترانسكريپتسياسىندا, سونداي-اق سىلتەمەلەردە كورسەتىپ وتىرۋعا تىرىستىق.
قولجازبادا وسىنداي قاتەلىكتەردىڭ ورىن الۋى, ءبىرىزدى بولماۋى بۇل نۇسقانىڭ دايىن قولجازبا نۇسقادان ەمەس, جىر جىرلاپ وتىرعان ءبىر نەمەسە بىرنەشە جىرشىنىڭ اۋزىنان جازىلىپ الىنعان بولۋى ءتيىس دەگەن ويعا جەتەلەيدى. ارينە, بۇل ماسەلەلەردى انىقتاپ, ايقىنداۋ كەلەشەكتىڭ ءىسى.
بىزدە كونە جادىگەرلەردى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ شاكىرتتەرىنە تۇپنۇسقادان وقىتىپ تالداتۋ, تىلدىك زەرتتەۋلەردە كەڭىنەن پايدالانۋ, عىلىمي اينالىمعا ەندىرۋ ماسەلەسى كەنجەلەپ كەلەدى. كونە جادىگەرلەردى وقىتۋ ماسەلەسى ولاردى تانىستىرۋمەن, مازمۇنى, يدەياسى, ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى جالپى ماعلۇماتتار بەرۋمەن شەكتەلەدى. «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» تۇپنۇسقادان تۇڭعىش رەت اۋدارىلعان بۇل نۇسقاسى سول ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرار دەگەن ۇمىتتەمىن.
وسىلايشا, العاشقى جىرلارى ءبىزدىڭ بولجاۋىمىزشا سوناۋ ءVىىى عاسىرلاردا تۋىپ, عاسىردان-عاسىرعا اۋىزشا جىرلانىپ, زامانىنا ساي وزگەرىپ, تولىقتىرىلىپ, تۇرىك جۇرتىمەن بىرگە كوشىپ, انادولى جەرىندە حاتقا تۇسكەن «قورقىت اتا كىتابى» ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت تۇپنۇسقادان وقىلدى. قورقىت اتا جىرلارى ءستيلى, كوركەمدىگى تۇرعىسىنان ءارتۇرلى. سوعان قاراعاندا بۇل جىرلار كەزىندە بىرنەشە جىراۋدىڭ اۋزىنان جازىلىپ الىنعان ءتارىزدى. كىتاپتاعى قىپشاق ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى دە تولىق ساقتالدى. ەندىگى جەردە «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» ترانسكريپتسياسى مەن قازاق تىلىندە جاڭاشالانعان نۇسقاسىنىڭ عىلىمي اينالىمعا تۇسەتىنىنە جانە جاڭاشا تالداۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلەتىنىنە, ءسويتىپ قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي دامۋ ساتىلارىن ايقىنداۋ, تاريحي گرامماتيكاسىن, تىلدىك قورىن زەرتتەۋگە, جىردى ادەبي تۇرعىدان تانۋدا ىقپال ەتەتىنىنە كۇمان جوق.
بۇل ەڭبەك كەلەشەكتە ورتاعاسىرلىق وزگە دە قۇندى جادىگەرلەرىمىزدىڭ ترانسكريپتسيالارىن جاساپ, قازاق تىلىنە ساي جاڭاشالاۋعا تۇرتكى بولادى دەگەن ۇمىتتەمىن.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ