مىلتىقسىز مايدان

ءدال قازىر دۇنيە ءجۇزى حالىقتارى اراسىندا اقىل-وي, عىلىم-ءبىلىم, بيلىك-بەدەل تالاسى ءجۇرىپ جاتىر. ابايشا ايتقاندا, مالعا ەمەس, ميعا تالاس باستالدى. بۇل «سوعىستا» كىم مىقتى سول جەڭەدى دە, ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى باسقالارعا ۇلگى رەتىندە ۇسىنىلىپ, جەڭىلگەن جاقتىڭ قۇندىلىعى مانسۇقتالادى. بۇل پروتسەستى قازىرگى الەۋمەتتانۋشىلار «مىلتىقسىز مايدان» دەپ اتاپ ءجۇر. ياعني, قاراۋ-جاراق قولدانباي-اق ءبىر ۇلتتى نەمەسە ءبىر مەملەكەتتى جوق ەتۋ دەگەن ءسوز. ونى ىسكە اسىرۋ جولى قانداي؟!

بۇل سۇراققا جاۋاپتى ءبىز – 2002 جىلى جارىق كورگەن رەسەيلىك جازۋشى ۆ.كارپوۆتىڭ «گەنەراليسسيمۋس» كىتابىنان تابامىز. بۇل تۋىندىدا 1950-جىلدارى اقش-تىڭ بارلاۋ ۇيىمدارىن باسقارعان اللەن داللەستىڭ دوكتريناسى جاريالانىپتى. وندا بىلاي دەلىنگەن: «سوعىس اياقتالدى, ءومىر ءوزىنىڭ بەيبىت ارناسىنا ءتۇستى. ەندى ءبىز ادام بالاسىن ميعۇلاعا اينالدىرىپ جىبەرۋىمىز قاجەت. اسىرەسە بۇل جۇمىستى كەڭەس وداعىنان باستاۋ كەرەك. ادامنىڭ ميى مەن ساناسى اۋىتقۋشىلىققا بەيىم. سوندىقتان ونداعى حالىققا وزدەرىنىڭ بايىرعى قۇندىلىقتارىن مانسۇق ەتەتىن, بىلىق-شىلىقتى كوركەم تۇردە تىقپالاۋ قاجەت. مۇنى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ ىشىنەن وداقتاس تابامىز دا, ونىڭ قۇلاعىنا وتكەندەگى تراگەديالىق وقيعالاردى ىزىڭدايمىز دا وتىرامىز. ادەبيەت پەن ونەردى بايىرعى داستۇرىنەن ايىرىپ, حالىق جادىنان ورىن العان ۇلگىلەردى ولاردىڭ ميىنان شىعارىپ تاستايمىز. سودان كەيىن ادەبيەت تە, كينو دا, تەاتر دا ادام بالاسىنىڭ حايۋانعا ءتان سەزىمىن وياتاتىن دۇنيەلەردى ۇزدىكسىز ناسيحاتتايتىن بولادى. وسىنداي شىعارمالار جازعان اۆتورلاردى كوككە كوتەرىپ دارىپتەۋ ءىسىن ەنگىزەمىز... راسىندا توڭىرەگىندە نە بولىپ جاتقانىنان حاباردار ازعانا ادامنىڭ بولۋى مۇمكىن. ولاردى مازاققا, كۇلكىگە اينالدىراتىن ءادىس-تاسىلدەردى ويلاپ تابامىز...».

جوعارىداعى دوكترينادان نەندەي قورىتىندى تۇيەمىز؟ بىرىنشىدەن, قاشاندا زامان مەن ادام ارا قاتىناسى وتە ماڭىزدى. ادامدى تاربيەلەۋ ارقىلى زاماندى تۇزەۋگە بولادى. ياعني, ا.داللەستىڭ جوسپارى ادامدى ازدىرۋ ارقىلى زاماندى, قوعامدى بۇزۋعا نەگىزدەلگەن. ايگىلى شىعىستانۋشى-ويشىل ن.رەريحتىڭ تىلىمەن ايتساق: «ادامزات اۋراسى نەگىزىنەن ول مەكەندەگەن جەر پلانەتاسىنىڭ اۋراسىنا اينالادى». ياعني, زامان مەن ادام اۋراسى تۇتاس قۇبىلىس. اتامىز قازاق: «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان» دەيدى. ەلۋ جىل دەگەنىمىز – ءبىر ۇرپاقتىڭ تولىق الماسۋ كەزەڭى. ءجۇز جىلدا زامان وزگەرىپ, جاڭا قۇندىلىقتار پايدا بولادى. وسىنداي كەزەڭدە كىم ءوزىنىڭ بايىرعى قۇندىلىعىن ساقتاي الادى, سونىڭ ۇرپاعى ازبايدى, ءوزى توزبايدى. ساقتاي الماعاندار ا.داللەس دوكتريناسىنىڭ قۇربان­دىعىنا اينالادى.

ەكىنشىدەن, قازىرگى قازاق قوعامى كوپ ۇلتتى. بۇل ەرەكشەلىكتى ەسكەرمەسە بولماي­دى. وسى ورايدا ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇلتتاردىڭ بىرتەكتى, تەڭ دارەجەدە دامۋى­نا تولىقتاي مۇمكىندىك تۋعىزبايىنشا, مەم­لە­كەتتىك اۋرانىڭ تۇتاستىعىن ساقتاي الماي­مىز. ويتكەنى ءوزىنىڭ بايىرعى قۇندى­لى­عى­نان اجىراپ قالعان ۇلتتىڭ باسقاعا جانى اشى­مايدى. وسىدان بارىپ ۇلتارالىق كەلىسىم بۇزىلادى. ياعني, ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بارلىق ەتنوستىڭ كەمەلدەنۋى ارقىلى مەملەكەتتىك تۇتاستىق ساقتالادى.

ۇشىنشىدەن, ادامي بىرلىكتىڭ تۋى – يمان­دى­لىق, ادامگەرشىلىك, مىنەزدەگى كوركەمدىك پەن ومىردەگى سابىرلىق ماسەلەسى اسا ساۋاتتى تۇردە قوعامعا تولىق كىرىگۋىنە ۇمتىلعان ابزال. يمانى بار ادام ۇلتىن, مەملەكەتىن, حالقىن سىيلايدى. ونىڭ بەيبىت عۇمىر كەشۋىنە مۇددەلى بولادى.

تورتىنشىدەن, ءوزىنىڭ بايىرعى قۇندى­لى­عىنان ايرىلعان حالىقتىڭ رۋحانياتى – مادەني گەودانيزمگە ۇشىرايدى. بۇل دەگەنىمىز – ءوزىنىڭ قۇندىلىعىن قور, باسقانىڭ قوقسىعىن زور تۇتۋ دەگەن ءسوز. ەڭ قيىنى بۇنداي كەلەڭسىزدىككە كوپ جاعدايدا ەلدىڭ سايا­سي ەليتاسى ۇشىرايدى. اتاقتى ساياساتكەر زبيگنەۆ بجەزينسكي ەجەلگى ريم يمپەرياسى سياقتى الىپ مەملەكەتتەردىڭ قۇلاۋىنا سەبەپ بولعان دۇنيە وسى دەپتى. ءتىپتى الىپ ەل كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنا سەبەپ بولعان دۇنيەنىڭ ءبىرى – مادەني گەودانيزم ەكەنىن اركىم بىلە بەرمەيدى.