قازاقتان شىققان گۋبەرناتور

سەبەبى ۇلتتىق ۋىزىنان اجى­راماعان تولقىن ەجەلگى مادەنيەت پەن ادەبيەتتى وزدەرىمەن الا كەلدى. ءبىر وكىنىشتىسى, ولار­دىڭ دەنى ارعى بەتتە اتقارعان قىز­مەت سالاسىنا ىلىگە الماي, مال شارۋا­شىلىعىنا جەگىلدى. بىراق ءىشىنارا كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, تالابى بەرىكتەرى مادەني-رۋحاني ورتالارعا تابان تىرەدى. سونداي زيالىنىڭ ءبىرى – تەلمۇحامەد قاناعاتوۆ ەدى. ول تۋعان اتاجۇر­تى­نا ەل جاپپاي اعىلعاندا كوز­جۇمبايلىقپەن كوشپەدى, اۋەلى بارىنشا قامداندى. ەڭ ءبىرىنشى كيريلل قارپىن تانۋدان باستادى. سول جاقتا ءجۇرىپ قازاق مىق­تىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن ابدەن قانىقتى. ءسويتىپ الپىس ءبىرىنشى جىلى عانا ەلگە بەت بۇردى. ال بەرى وتىسىمەن قولعا العانى – ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋ بولدى. وسىنداي جان-جاقتى ازىرلىكتەن سوڭ ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تابال­دىرىعىنان اتتادى. ءارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاعيداسى بو­يىنشا جۇمىسسىز جۇرگەن ادام بولماۋى ءتيىس.

اكادەمياداعى جاۋاپتى ماماندار ءسوزى دە, ءوزى دە ورنىقتى تەلمۇحامەدتىڭ قۇجاتى مەن قاتار قابىلەتىنە دە ۇڭىلە شۇقشيدى. ونىڭ قىتاي جانە اراب ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋى قازاق عىلىمى ءۇشىن ۇلكەن ولجا ەدى. بىراق سىرتپەن بايلانىس ورناتۋعا جول جوق, جابىق قوعامدا ول قابىلەت-قارىمدى تولىق پايدالانۋعا مۇمكىندىك بولمادى. الايدا توتە جازۋدى قاپىسىز مەڭگەرگەن جىگىتتىڭ وسى ءبىر قىرى دا عىلىم ءۇشىن وسال ولجا ەمەس-ءتىن. ويتكەنى كەشەگى كۇنگە دەيىن توتە جازۋمەن تاسقا باسىلعان ۇلتتىق قۇندى مۇراعاتتار مىزعىماي جاتقان بولاتىن. سوندىقتان ويلانا كەلىپ, ناعىز ەڭبەك ەتەر دەر شاعىنداعى جىگىتتى عىلىم اكادەميا­سىنداعى ادەبيەت پەن ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبالار قورىنا قىزمەتكە قابىلدادى.

ۇلتتىق مۇراعا باي ءارحيۆتىڭ «قوينى-قونىشىن» اقتارۋعا ەسىك اشىلعان سوڭ كونە دۇنيەلەرگە ەجەلدەن ىنتىق ازامات ۇلكەن قازىناعا تاپ كەلدى. اراب قار­پىندەگى قۇپيا جاتقان بايلىق ەل يگىلىگىنە اينالا باستادى. بۇ­رىن مۇنداي قولجازبالاردى ەسكى كوزدەر عانا وقي الاتىن, ال تەل­مۇحامەد سياقتى قاجىرلى دا جىگەرلى جانداردىڭ پايدا بولۋى – قايناردىڭ كوزىن تاپقانداي, سۋساعان جۇرتقا سارقىراي اقتا­رىلدى.

ەڭبەكقور جان قاعازباستى بوپ قاپاس قابىرعالاردا عانا وتى­رىپ قال­ماي, ەل اراسىنان اۋىز ادەبيەتى مەن فولكلورلىق مۇرالاردى جيناۋعا دا ءجيى ساپار­­لارعا شىعىپ تۇردى. «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» دەمەكشى, مۇن­­داي ماقساتتى جولداردا نە­بىر قازىنالارعا دا ۇشى­راسىپ, ول­جاعا باتتى. ولار قولجازبا تۇرىندە دە قولىنا ءتيدى, كوبىنە كوكىرەگى التىن ساندىققا اينالعان شەجىرەشىل قارتتاردىڭ اۋزىنان قۇندى دۇنيەلەردى قاعاز­عا ءتۇسىردى. بۇگىندە اد­ەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قول­جاز­با قورىنداعى كوپتەگەن كونە مۇرا­لاردىڭ سوڭىندا «جازىپ العان تەلمۇحامەد قاناعاتوۆ» دەگەن ءبىراۋىز ءسوز ءجيى ۇشىراسادى.

قىرىق ەكى جاسىندا ەلگە ورال­­عان جىگىت تابان اۋدارماي جيىر­ما جىلدان استام قول­­جاز­بالار قورىندا قىز­مەت ەتتى. وسى ارالىقتا قازاق قول­جاز­بالارىنىڭ التى تومىنىڭ عىلىمي سيپات­تامالا­رىن جازىپ, تالداپ, جا­رىققا شىعا­رۋعا ات­سالىسقان ەكەن. ونىڭ ەكى تومى «قوبىلاندى باتىر» (2 نۇس­قا), «كور­ۇعلى» (4 نۇسقا), «دوتان باتىر»,

«اح­مەت­بەك-جۇسىپبەك», «ەدىگە باتىر», «قارا­ساي باتىر», «اپاق باتىر» سەكىلدى ەپي­كالىق داستاندار. سونداي-اق ءۇشىنشى تومىنا حالىق­تىڭ ىقىلاسىن العان «زۋبەرشە مەن گۇلحانىس», ء«امىر پاتشا مەن تايماس ءۋازىر», «تۇكىباي-شولپان», «ساليحا مەن سامەن» ءتارىزدى ليرو-ەپوستىق جىرلار ىجداعاتپەن ەنگىزىلگەن.

تەلمۇحامەد كوز مايىن­ تاۋى­سىپ جاز­عان عىلىمي سيپات­تاما­نىڭ ءتورتىنشى تومى – «تاريحي جىرلار» دەپ اتالادى. ەڭبەك­قور ازامات بۇدان بولەك «قازاق ەرتەگىلەرىنىڭ» 3 تومىن, «قازاق ايتىس­تارىنىڭ» 3 تومىن قۇراس­تىرىپ, ەل يگىلىگىنە ۇسىندى.

ونىڭ ءاربىر ىسىنەن ۇلتجان­دىلىق كورىنىپ تۇراتىنىن سول كەزدەگى ارىپ­تەس­تەرى اڭعارماي قال­مايتىن. ءارى بۇل ەرەك­شەلىگىنىڭ قۇپياسىن تۋعان توپىراعىمەن جانە ونىڭ سىندارلى تاعدىرىمەن بايلانىستىراتىن.

ول 1919 جىلى قازىرگى شى­عىس قازاق­ستان وبلىسى اياگوز اۋدا­نىنىڭ قاراقول اۋىلىندا اۋقاتتى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ەدى. كوزىن اشىپ كورگەنى قىزىل يمپەريانىڭ زورلىق-زومبىلىعى بولدى. اقىرىندا, قازاقستانداعى «كىشى قازان» تاۋقىمەتى سالدارىنان ەل قۋ­عىنعا ءتۇسىپ, اشارشىلىققا ۇشى­رادى. ناۋبەتكە تاپ بولعان جۇرت باس ساۋعالاپ, ۇدەرە كوشتى. تەلمۇحامەد ول كەزدە نەبارى 12 جاستا ەدى, ۇرىككەن جۇرتپەن الاتاۋ اسىپ, ارعى بەتتەن ءبىر-اق شىقتى. ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى دەگەن ابدەن راس, ەش ويلاماعان دۇنيە – شىعىس تۇركىس­تاننىڭ ءدامىن تاتۋعا تۋرا كەلدى.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۋعىنعا ءتۇسى­رىپ, كوزىن جويماق بولعانى دا, نەگىزىنەن, حالىقتىڭ باس كو­تە­رەر قايماعى-تىن. وسىنداي تەپەرىشتەن كوپتەگەن اتانجىلىك ازاماتتار لاجسىز تۋعان جەرىنەن اجىراپ, قولعا تۇسكەندەرى اياۋسىز وققا بايلاندى.

قارا حالىقپەن بىرگە ارعى بەتكە قونىس اۋدارعان ءال-اۋقاتتى وتباسىلار بالالارىن وقىتۋعا ۇمتىلدى. ءسويتىپ تەلمۇحامەد تە ءۇرىمشى قالا­سىن­داعى قىتاي مەك­تەبىن اياقتاپ شىق­تى. تۋمىسىنان زەرەك بالا وقۋعا قابىلەتتى, ىنتاسى زور بولدى. از ۋاقىتتا يورو­گليفتەردى مەڭگەرىپ, قىتايشا باستاۋىش ءبىلىم الدى. ەپتەپ, سين تىلىندە سويلەيتىن دارەجەگە جەتتى. الايدا مۇنىسىنىڭ تىم تاقۇل-تۇقىل ەكەنىن بىلگەن اكەسى مۇعالىمدەر ۋچيليششەسىنىڭ تاريح بولىمىندە بالاسىنىڭ وقۋىن جالعاستىرۋدى قالادى. تاريح ءىلىمى جەتكىنشەكتىڭ قيالىنا قانات ءبىتىردى ءارى ءتۇرلى ويعا جەتەلەدى. دۇنيەنى تانۋعا قىزىعۋشىلىعى ارتىپ, ۋچيليششەنى ۇزدىك بىتىرگەن بوزبالا ەندى بەيجىڭدەگى جو­عارعى كادر قىزمەتكەرلەرىن دايىن­دايتىن وقۋ ورنىنا قا­بىلداندى. بۇل ۇركىنشىلىككە ۇشى­راعان بوسقىن جۇرت­تىڭ بالاسى قولى جەتە قويمايتىن بيىك اسۋلار ەدى.

اتا-اناسى ءۇمىت ارتقان ۇل بەيجىڭدەگى وقۋىن دا ابىرويمەن اياقتاپ, شاۋەشەك قالاسىنا تابان تىرەدى. سول زامانعا ساي جوعارى ءبىلىم العان جىگىت, كوپتەگەن تاريحي جاعدايلارعا قانىعا ءتۇستى. ونىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا وسى قالا ايرىقشا ىقپال ەتتى.

ويتكەنى كەڭەس وكىمەتىنەن قۋعىن كورىپ, شەكارا اسقان الاششىل قايراتكەرلەر مەن ولاردى ونەگە تۇتقان ۇلتجاندى ازاماتتار شاۋەشەككە شو­عىر­لانىپ, ورنىققان ەكەن. ساياسي احۋال­دى ءبىرشاما باعدارلاپ, ىسىلعان ولار بۇيىعى ەلدىڭ ساناسىن وياتارلىق ءبىر-ءبىر شىراققا اينالعان. ونىڭ ۇستىنە وسى تۇستا ايماق ورتالىعى – شاۋەشەك شارىسىنە تەلمۇحامەد ءتارىزدى توڭكەرىسشىل يدەياداعى جاس­تار توپتانىپ, باستارى قۇرا­لىپ قالىپ ەدى. ولار: دۋبەك شال­­عىنباەۆ, جاعدا بابالىق ۇلى, احمەتقالي بىتىمباەۆ, بالقاش باپين, قالدىباي قانافيندەر سياقتى الىمدى دا العىر جىگىتتەر بولاتىن.

تەل­مۇحامەد تە شاۋەشەككە كەلى­سىمەن سولارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ارالاسا باستادى. نيەت-تىلەكتەرى ءبىر مۇددەدە تو­عىسقان ولار تەز ءتىل تابىسىپ كەتتى. «ازاتتىق» دەگەن ايقىن ماقساتتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان ۇيىم­شىل دا تاباندى توپ بۇرىنعى «الاش» پارتياسى ۇلگىسىمەن «ۇلت ازات­تىق» ۇيىمىن قۇردى. ناتيجەسىندە توڭكەرىسشىل جاستاردىڭ بەلسەندى ءىس-قيمىلى ارقاسىندا شاۋەشەك ايماعى 1945 جىلى تامىز ايىندا بۇرىنعى قىتايدىڭ گوميندان ۇكىمەتىنىڭ بيلى­گىنەن قان-توگىسسىز, بەيبىت جولمەن ازات بولادى. ىزىنشە ىلە, التاي, تارباعاتاي سياقتى ءىرى ءۇش ايماقتى قامتىعان, ەجەلدەن كوكسەگەن شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى.

تەلمۇحامەد احمەت ۇلى 1950-1951 جىلدارى ۇلت-ازاتتىق قوزعا­لىستى ۇيىمداستى­رۋشىلار­دىڭ ءبىرى رەتىندە جۇرتقا ابدەن تانىلىپ, ەسىمى جالپى جۇرتقا كەڭىنەن جايىلىپ ۇلگەردى. تاباندى ەڭ­بەگى ءارى كۇرەسكەر دە ىسكەر قابى­لەتىنىڭ ارقاسىندا ت.قاناعاتوۆ اۆتو­نوميالىق حالىقتىق ۇكىمەتى بەلگى­لەگەن «ساداحات» وردەنىمەن 2 رەت, «ىس­تىق لاليات», «ازاتتىق» وردەن­دەرىمەن ماراپاتتالدى. قالىڭ بۇقارا مەن ارىپتەستەرى اراسىنداعى بەدەلىنىڭ ارقاسىندا بۇكىل قىتاي جينالىسىنا ۇيعىر-قازاق وبلىسىنان دەپۋتات بولىپ سايلاندى.

وسىلاي قاجىرلى دا تاباندى جاس­تىڭ قايراتكەرلىك جولى بيىك مەجەدە جالعاسىن تاۋىپ, كوپشىلىكتىڭ ادامىنا اينالدى.

1956 جىلعى 13 اقپاندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمي­نيسترى چجوۋ ەن-لايدىڭ №4290 بۇي­رىعىنا سايكەس تەلمۇحامەد سينزيان-ۇيعىر اۆتو­نومياسىنىڭ تارباعا­تاي ايما­عىنىڭ گۋبەرناتورى بولىپ تا­عايىندالدى. بۇل – قىتاي كوم­مۋنيس­تىك پارتياسىنىڭ قازاقتان گۋبەرناتور تاعايىنداۋ تۋرالى العاشقى جانە سوڭعى بۇيرىعى ەدى.

سوناۋ XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا نايمان رۋىنىڭ سۇلتانى بولعان ابىلپەيىز تورە دە تارباعاتاي ايماعىنىڭ تىزگىنىن تۇتاستاي قولىنا ۇستاعان. سول كەزدە وعان قىتايداعى مانشىڭ وكىمەتى ۋاڭ دەگەن ەل بيلەۋشى اتاعىن بەرگەن بولاتىن. ال قا­زاق­تان قىتاي جەرىندە گۋبەرناتور شىعۋى تۇڭعىش وقيعا بولدى.

تالاپتى دا ىسكەر جىگىت بۇدان سوڭ اراعا ەكى جىل سالىپ, شاۋەشەك ايماقتىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى لاۋازىمىنا سايلاندى. ءسويتىپ تەلمۇحامەد قاناعاتوۆ XX عاسىردىڭ ور­تا شەنىندە قىتاي مەملەكەتى قۇرا­مىنداعى شىعىس تۇركىستان ۇلت زيالىلارىنىڭ الدىڭعى قاتا­رىن­داعى تۇلعالاردىڭ بىرىنە اي­نالدى. بىراق ونىڭ كوكەيىنەن تۋىپ-وسكەن جەرى, اتا-بابا اماناتى ءبىر ءسات تە كەتپەدى. ءدال سول تۇستا اعايىن-تۋىس لەك-لەك بو­لىپ اتاجۇرتقا اعىلىپ جاتتى. قاسيەتتى اتامەكەن ساناسىن­دا اينالىپ ءجۇرىپ الدى. اقىرىندا, ساتىلاپ ءوسىپ كەلە جاتقان بيىك لاۋازىمدى قىز­مەتتەرىنە قارا­ماي تەلمۇحامەد قاناعاتوۆ 1961 جىلى ءوزىنىڭ تۋعان جەرى قازاق­ستانعا ورالدى. اتاجۇرتقا كەلگەندە ول نەبارى 42 جاستا ەدى. قىزمەت ىستەۋ, ەل باسقارۋ تا­جىري­بەسى جەتكىلىكتى بولدى. بىراق ونداي قىزمەتتەرگە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ىلىگە الماسىن ءبىلىپ, ەندىگى قاجىرىن دا, جىگەرىن دە تۋعان حالقىنىڭ رۋحاني دۇنيەسىن تۇگەندەۋگە جۇمسادى. ونىسى جەمىسسىز دە بولعان جوق, يگىلىگىن بۇگىندە قالىڭ ەلى كورۋدە.

بىرنەشە قوعامدىق قۇرىلىم­دى باستان وتكەرگەن, جات جۇرتتا ءجۇرىپ حالقىن جاسىتپاعان جىگەرلى جان – تەلمۇحامەد قاناعاتوۆتىڭ بيىل تۋعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر. ونىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت پەن ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبالار قورىندا اتقارعان قىزمەتىنىڭ ءوزى كوپكە ۇلگى بولارى ءسوزسىز. جاقسىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى عيبراتقا تولى ەكەنى دە ايان. ەندەشە, حالقى مۇنداي كۇرەسكەر ۇلدارىن ۇمىتپاۋى ءتيىس.

تەلمۇحامەد احمەت ۇلىن تاع­دىرى ەرەكشە تۇلعالار قاتارىنا قوسۋعا بولادى. ءتىپتى كوڭىل ءبولىپ, زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ادام­نىڭ ءبىرى دەپ ويلايمىن. ونىڭ تۋ­عانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى ءوزى قىزمەت ەتكەن ۇلتتىق عىلىم اكا­دەمياسى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت پەن ونەر ينس­تيتۋتى قىركۇيەك ايىندا رەسپۋبليكالىق دوڭگەلەك ۇستەل وت­كىزۋدى جوسپار­لاپ وتىرعانى قۋانتارلىق ءىس. تەلمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ تا­ري­حي وتانىنا ورالىپ, ۇلت قۇن­دىلىقتارىن تۇگەندەۋگە ايانباي اتسالىسۋى – بۇگىنگى شەتەلدەردەن ورالعان اعايىندارعا دا ۇلگى بولارى ءسوزسىز.

نەسىپبەك ايت ۇلى, اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى