الەۋمەتتىك كومەك كاسىپكەرلىكتىڭ باستاۋى

سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك اسپەك­تىلەرگە – وتباسىلىق كاسىپ اشۋعا, سونىڭ ىشىندە كوپ بالالى جانە الەۋمەتتىك از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ جەكە ءىس باستاۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەكتىگىن ايتتى.

حالىققا كومەك رەتىندە بەرىلگەن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ينفلياتسيانى كۇشەيتىپ, ماسىل­دىقتى ءورشىتۋ قاۋپى بار. سول قارا­جات كاسىپ اشۋ ءۇشىن بەرىلەر بولسا, ميكرو جانە شاعىن بيزنەستى كو­بەيتىپ, ەكونوميكانى وڭالتۋعا ىق­پال ەتەر ەدى. مەملەكەت باسشىسى مەڭ­زەپ وتىرعان نەگىزگى باعدار دا وسى.

«سوڭعى 5 جىلدا قازاقستاندا اتاۋ­لى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار سانى 70 مىڭنان جارتى ميلليون ادامعا دەيىن كوبەيدى. الەۋمەتتىك قولداۋعا باعىت­تالعان بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ كولەمى 2017 جىلدان بەرى 17 ەسە ءوستى» دەگەن پرەزي­دەنت­تىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءۇردىس قوعامدا ما­سىلدىق پسيحولوگيانى وياتقان. وسى ورايدا, ۇكىمەتتىڭ ەندىگى مىندەتى – مەم­لەكەتتىك قولداۋدى الەۋمەتتىك ءال­سىز ادامدارعا بەرىلگەن قاراجات رە­تىندە ەمەس, تۇرمىسىن وڭالتۋ ءۇشىن ءىس باستاعىسى كەلەتىندەردى كو­­تەر­مەلەيتىن كومەككە اينالدىرۋ.

جىل باسىنان بەرى ۇكىمەتتىڭ الەۋمەتتىك از قامتىلعان ازامات­تاردى قولداۋى ايتارلىقتاي ارت­قانى انىق. ەڭ تومەنگى جالا­قى كولەمىنىڭ ازايۋى, تابىس سالىعىنىڭ تومەندەۋى, جال­عىزباستى انالار مەن كوپ بالالى وت­باسىلارعا جاڭا الەۋمەتتىك كو­مەكتىڭ ەنگىزىلۋى جالپى تومەنگى ورتا تاپتىڭ كۇنكورىسىنە وڭ اسەر ەتكەنى انىق. ناتيجەسىندە, ستا­تيستيكا كوميتەتىنىڭ مالى­مەتىنشە, بىلتىرعى ماۋ­سىم ايىمەن سالىستىرعاندا بيىلعى ماۋسىمدا حالىقتىڭ ناقتى اقشالاي كىرىسى 9,4 پايىز ءوسىپ, 99 003 تەڭگەنى قۇرادى. حالىقتىڭ تابى­سى جالاقى مەن كاسىپكەرلىك قىز­مەتتەن ەمەس, نەگىزىنەن الەۋمەتتىك كو­مەك ەسەبىنەن وسكەن. ولاي دەي­تىنىمىز, ورتاشا جالاقى بىلتىرعى ەكىنشى توقسانمەن سالىستىرعاندا بيىل ەكىنشى توقساندا 8,9 پايىزعا ۇلعايىپ, 186537 تەڭگەنى قۇرادى. ورتاشا جالاقى ءوسىمى جالپى اقشالاي تابىستان تومەن بولسا, دەمەك كاسىپكەرلىك قىزمەت نەمەسە الەۋمەتتىك تولەم ايتارلىقتاي ارتتى دەگەن ءسوز. ال 2019 جىل­عى ماۋ­سىمدا حالىقتىڭ اتاۋلى اق­شالاي تابىستارىنىڭ قۇرى­لىمىندا جەكە كاسىپكەرلىك قىز­مەت­تەن تۇسكەن تابىس 11,1%-دى, ال الەۋمەتتىك ترانسفەرتتەر تۇ­رىندەگى تابىستار 17%-دى قۇرا­عانىن ەسكەرسەك, قازاقستان­دىق­تاردىڭ اقشالاي كىرىستەرىنىڭ ارتۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە الەۋمەتتىك كومەكتىڭ وسكەنى تۇرتكى بولعانىن بايقايمىز.

ينفلياتسيانىڭ كۇشەيۋىنە ءبىرىنشى كەزەكتە ۇكىمەتتىڭ الەۋ­مەتتىك ناۋقانىنىڭ ىقپال ەتكەنى بايقالۋدا. بۇل تۋرالى گازەتىمىزدىڭ بۇعان دەيىنگى ساندارىندا بىرنەشە رەت جازعان بولاتىنبىز. ۇلتتىق بانك تور­اعاسى ەربولات دوساەۆ وتكەن ايدا ۇكىمەت وتىرىسىندا ينفليا­تسيانىڭ بەكىتىلگەن 4-6 پايىز دالىزىنەن اسىپ كەتۋ قاۋپى بار ەكە­نىن ەسكەرتكەن ەدى. باس بانكيردىڭ ايتۋىنشا, وعان ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمباتتاۋى اسەر ەتكەن.

ماسەلەن, سوڭعى ءبىر جىلداعى ينفلياتسيا 5,4 پايىز بولسا, سونىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمباتتاۋى 9 پايىزعا جاقىنداعان. جىل باسىنان بەرگى سەگىز ايدىڭ وزىندە ازىق-ت ۇلىك باعاسى 6,1 پايىزعا ءوسىپ وتىر. 

ىشكى ءوندىرىس دەمەكشى, ۇكىمەت الەۋ­مەتتىك تولەمدەر ءۇشىن جۇمساعان قارا­جاتتى ىشكى ءوندىرىستى دامىتۋعا ميكرو جانە شاعىن بيزنەسكە بولگەندە تيىمدىرەك بولار ەدى. ويتكەنى قازىرگى جاعدايدا تابىسى كوبەيگەن حالىق ينفلياتسيانىڭ كۇشەيۋىنە سەبەپ بولىپ جاتقانىن جوعارىدا ايتتىق. ال الگى الەۋمەتتىك قاراجات حا­لىق­تىڭ ء«ىشىپ-جەمى» ءۇشىن ەمەس, كاسىپ اشىپ, ىشكى ءوندىرىستى دامىتقاندا حالىق­تىڭ تۇتىنۋ دەڭگەيى وسپەس ەدى, ءسويتىپ ينفلياتسيانى دا كۇشەيتپەس ەدى. سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن, قوسالقى ءۇي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك يمپورتىن ازايتىپ, بۇل ءوز كەزەگىندە باعانىڭ تۇراقتانۋىنا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ايگۇل مايدىروۆانىڭ اي­تۋىنشا, الەۋمەتتىك ءالسىز توپ وكىل­دە­رىنىڭ الدىمەن ءوزىن ءوزى اسىراپ, كەيىن ەكونوميكاعا ۇلەس قوساتىنداي كاسىپكەر بولۋى ءبىر كۇننىڭ شارۋاسى ەمەس. «ماسلوۋ تەورياسى بويىنشا ادام بالاسى ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرمايىنشا, تۇلعا رەتىندە دامي المايدى. سول سەكىلدى الەۋمەتتىك ءالسىز توپتاعى ازاماتتاردىڭ تاماعى توق, باسىندا باسپاناسى بولمايىنشا, كاسىپكەر رەتىندە جەتىلمەيدى. جالپى, كاسىپكەرلىك ەكىنىڭ بىرىنە بەرى­لە بەرمەيتىن قاسيەت. قازىر ءبىز ءتىپتى كاسىپ­كەرلىكتى ءپان رەتىندە وقىتىپ جاتىر­مىز. سوندىقتان بۇل سالانى ارنايى مەڭ­گەر­مەيىنشە, حالىقتىڭ جاپپاي كاسىپ­كەرگە اينالۋى قيىن. ال بۇل تۇرعىدا مەم­لە­كەتتىڭ مىندەتى الەۋمەتتىك ءالسىز توپتىڭ قامسىز ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرۋ» دەگەن ەكونوميست قازىرگى تاڭدا ۇكىمەت بۇل مىندەتىن ورىنداپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «نەگىزىنەن نارىقتىق ەكونوميكادا حالىق ۇكىمەتكە ارقا سۇيەمەۋى كەرەك. دەگەنمەن, ءبىزدىڭ ەل الەۋمەتتىك ساياساتتى ساقتاپ وتىر», دەيدى ەكونوميست.