كەدەرگىلى كەڭىستىك: برايل قارپىندەگى وقۋلىقتار نەگە باسىلمايدى؟

ءبىز بارلىق بالانىڭ زاڭ ال­دىن­دا بىردەي, قانداي دا ءبىر جاع­دايىنا قاراماستان قۇقىعى تەڭ, اتا زاڭىمىزدىڭ 30-بابىندا كورسەتىلگەندەي, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا تەگىن ورتا ءبىلىم الۋىنا حاقىلى ەكەنىن ءجيى جازامىز. بىراق بۇل شىنىندا دا سولاي ما؟ مۇحامەد سىندى بالالاردىڭ قالاي ءبىلىم الىپ جۇرگەنىن بىلەسىز بە؟

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ 2018 جىلعى قورىتىندىسى بويىنشا الەم­­- دەگى شامامەن 1,3 ملرد ادام­­­دا كورۋ قابىلەتىنىڭ قان­داي دا ءبىر بۇزىلىسى بار. www.ourchil­dren­svision.org سايتىندا جا­زىل­عانداي, وسىدان ون جىل بۇرىن جەر شارىنداعى 19 ملن بالا كوز­دىڭ اۋىر پروبلەمالارىنان زار­داپ شەكتى, بۇل كورسەتكىش وسى ۋاقىت ىشىندە ارتپاسا, كەمى­مەگەن. ال ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگىنىڭ 2017 جىلعى تارات­قان اقپاراتىنا سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 10 مىڭ بالانىڭ كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان, 421-ءى – زاعيپ.

ماتەماتيكا وقۋلىعى – 1 ملن 360 مىڭ تەڭگە

«ۇلان» گازەتىندەگى «الەمدى وز­گەرتكەن بالالار» اتتى اۆتور­لىق جوبادا «زاعيپتاردىڭ ساۋ­سا­عىنا جانار سىيلاعان لۋي برايل» تاقىرىبىندا كولەم­دى ما­قالا جاريالاندى. سوندا كە­يىپ­كەردىڭ نەبارى 15 جاسىن­دا كوزى ناشار كورەتىن جانە مۇل­دە كورمەيتىندەرگە ارنال­عان وقۋ جۇيەسىن ويلاپ تاپقا­نى جا­زىل­عان. ەكى عاسىرداي بۇ­رىن­عى ونەرتابىستىڭ عۇمىرى ماڭگى­لىك بولار, سەبەبى جەر شارىن­دا ميللياردتاعان ادام بۇل ەڭ­بەكتىڭ شاراپاتىن كورىپ كەلەدى. سولاردىڭ قاتارىندا قازاق­ستاندىقتار دا بار.

ەلورداداعى №10 مەكتەپ-گيمنازياسىندا 184 بالا ارنايى سىنىپتاردا وقيدى. ولاردىڭ 14-ءى – كوزى مۇلدە كورمەيتىن بالالار. ال قالعان 170 وقۋشىنىڭ كوزى ناشار كورەدى. كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان بالاقايلار مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعاندا برايل الىپبيىمەن ءارىپتى, سول ارقىلى الەمدى تانيدى. وقۋ وشاعىنداعى وسىنداي وقۋشىلارمەن جۇمىس ىستەيتىن تيفلوپەداگوگ ساۋلە ساعىمباەۆا ەرەكشە بالالار بارلىق وقۋشىلارمەن بىردەي, مەملەكەتتىك ستاندارتقا ساي ازىرلەنگەن باعدارلامادان قالىس قالماي كەلە جاتقانىن ايتادى. ء«بىزدىڭ بالالار باسقالاردان بولىنبەيدى, مادەني-ادەبي ءىس-شارالارعا كوپپەن بىردەي قاتىسادى. ولار دا ساباقتا وزگەلەردەي ديكتانت جازادى, تاپسىرمانى كىتاپتان وزدەرى وقىپ ورىندايدى. ەرەكشەلىگى سول, بەكىتىلگەن تالاپتارعا سايكەس ەرەكشە بالالار وقيتىن سىنىپتا 12 وقۋشىدان بولادى», دەيدى مۇعالىم. بۇل مەكتەپ تەك بالالارعا ءبىلىم بەرۋمەن عانا ەمەس, وقۋشىلاردىڭ كورۋ قابىلەتىن جاقسارتۋ نەمەسە قالپىن ساقتاۋمەن دە اينالىسادى. ماسەلەن, مۇنداي بالالار بەلگىلى ءبىر كەستەمەن كوز جاتتىعۋلارىن جاسايدى, سونداي-اق مەكتەپتەگى وفتالمولوگ دارىگەرگە كەز كەلگەن ۋاقىتتا قارالۋىنا بولادى. بۇدان بولەك, كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان وقۋشىلارعا كەڭىستىكتى باعدارلاۋ, ميميكا جانە پونتاميميكا سەكىلدى ارنايى ساباقتار وتەدى.

اتالعان مەكتەپ-گيمنازياداعى وقۋلىقتار الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ جانە كاسىبي ەڭبەكپەن وڭالتۋ ورتالىعىنان (ابەو) ساتىپ الىنعان. بۇل مەكەمە اقىل-ويىنىڭ نەمەسە بوي-ءبىتىمىنىڭ جەتىلۋىندە كەمىستىگى بار بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى دامىتۋعا ارنالعان قۇرالدار مەن ادىستەمەلىكتەردى ازىرلەيدى. برايل الىپبيىمەن جازىلعان 200 بەتتىڭ جوباسىنداعى ءبىر وقۋلىق كەمى 3 كىتاپ بولىپ باسىلادى. ال بىزدەگى ءبىر ءپاننىڭ وزىندە بىرنەشە وقۋلىق بار ەكەنىن ەسكەرسەك, قانشاما شىعىن بولارىن باعامداي بەرىڭىز. مىسالى, برايل الىپبيىندەگى ماتەماتيكا وقۋلىعى باقانداي 17 كىتاپ بولىپ شىققان. قازاق ءتىلى ودان دا كوبىرەك. ابەو ءبىر كىتاپتى 80 مىڭ تەڭگەگە ساتىپتى. ەندى ونى 17-گە كوبەيتەيىك, سوندا جالعىز ماتەماتيكا وقۋلىعى 1 ملن 360 مىڭ تەڭگە تۇرادى.

كىتاپتىڭ كولەمدى بولاتىن سەبەبى, ءار ءارىپ 6 نۇكتەنىڭ ورنىن الادى. ال اۋستراليانىڭ كوزى كورمەيتىن جانە كوزى ناشار كورەتىن ستۋدەنتتەردى قولداۋمەن اينالىساتىن (Statewide Vision Resource Centre) ورتالىعى ادىستەمەلىك قۇرال ازىرلەگەن. وندا اعىلشىن تىلىندەگى ءجيى قولدانىلاتىن سوزدەردى قىسقارتىپ بەرەدى. ماسەلەن, about, ياعني «تۋرالى» دەگەن ءسوزدى باستاپقى ەكى ارپىمەن عانا بەلگىلەيدى. بىزدە دە وسىنداي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, ادىستەمەلىكتەر قۇراستىرىلسا, قالتاعا دا, مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا دا, ونى وقيتىن وقۋشى-ستۋدەنتكە دە تۇسەتىن سالماق پەن اۋىرتپالىق ازايار ەدى.

ماقالامىزدىڭ كەيىپكەرى مۇحامەدتىڭ اناسى مەيرامگۇل قۇدايبەرگەنقىزى مالىمدەگەندەي, اتا-انالارعا وقۋلىق ساتىپ الۋ ماجبۇرلىگى تۋماعان بولار, دەسە دە مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە ايتارلىقتاي جۇك بولىپ تۇرعانى انىق. ايگىلى ابەو (ورىسشاسى ساتر) 1996 جىلدان بەرى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان جەكەمەنشىك ۇيىم ەكەنى بەلگىلى. ءارى بۇل ورتالىق جابدىقتارىن رەسەيدەن الدىرادى. دەمەك, قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العانىنا 30 جىلداي ۋاقىت وتسە دە, بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك باسپادا برايل جۇيەسىمەن كىتاپ شىعاراتىن جاعداي جوق. ەگەر ۇكىمەت بۇل ءىستى قولعا السا, ارنايى تيپوگرافيالىق جابدىقتار بولسا, الدەقايدا ارزانعا ءتۇسىرۋدى ويلاستىرۋعا مۇمكىندىك بار ەدى. ايتپەسە, برايل جۇيەسى قازاقستانعا سوناۋ حح عاسىردىڭ 40-جىلدارى كەلە باستادى ەمەس پە؟!

ادەبيەت وقۋ ارمانعا اينالعان

جاقىندا وتكەن تامىز كەڭەسىندە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ قوسىمشا ءبىلىم بەرۋمەن قامتۋ كورسەتكىشى وسكەنىن ايتقان ەدى. بالالار ەشبىر ەرەك­شە­لىگىنە قاراماستان قوسىمشا ءبىلىم الۋعا قۇقىلى. الايدا كوزى كورمەيتىن جانە ناشار كورەتىن بالالارعا ارنالعان كىتاپ­حانا جوقتىڭ قاسى, بار بولعاننىڭ وزىندە ءحالى مۇشكىل. برايل جۇيەسىنىڭ قازاق ارىپتەرىمەن تولىقتىرىلۋى تىكەلەي ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان زاعيپ بوپ ورالعان ساكەن قايدار ۇلى وتەگەنوۆتىڭ 1960 جىلدارداعى ەرەن ەڭبەگىمەن قاتار ايتىلادى. سوعىس ارداگەرى ەلىمىزدەگى كوزىنىڭ كورۋى بويىنشا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ قاتارعا قوسىلۋىنا ۇلەس قوسىپ, ولاردىڭ جانايقايىن جوعارىعا جەتكىزىپ, بارىنشا جاعداي جاساعان. ەلوردادا س.وتەگەنوۆتىڭ اتىندا ارنايى كىتاپحانا بار. سوندا باس سۇقتىق. كىتاپحانانىڭ باسشىسى, «100 جاڭا ەسىم» جوباسىنىڭ جەڭىمپازى عالىم اداي ۇلى س.وتەگەنوۆ ەنگىزگەن قازاق ارىپتەرىنىڭ كومپيۋتەرلىك نۇسقاسىن ازىرلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىرشاما زاعيپ پەن كوزى ناشار كورەتىن ازاماتتارعا تەگىن كومپيۋتەر ۇيرەتكەن. عالىم كىتاپحاناداعى كىتاپتاردىڭ ماسكەۋ­دەن 1980 جىلدارى شىعارىلعانىن, ونىڭ بەدەرلى جازۋلارى ەسكىرگەنىن ايتادى. «الماتىداعى كوزى كورمەيتىن جانە نا­شار كورەتىن ازاماتتارعا ارنالعان رەس­پۋب­ليكالىق كىتاپحانا كىتاپ باسادى. ال بىزدە برايل جۇيەسىندەگى كىتاپتاردى باسىپ شىعاراتىن تيپوگرافيالىق جابدىقتار جوق, كىشىگىرىم عانا پرينتەر بار. قولداعى بار پرينتەرمەن كىتاپ باسۋ دەگەنىڭىز – ناعىز ازاپ جۇمىس. الدىمەن ونى سكانەردەن وتكىزەدى. سونان سوڭ تۇزەتىلگەن ءماتىندى ارنايى باعدارلاماعا سالىپ, قازاق ارىپتەرىن قوسادى. ءبىر كىتاپتى شىعارۋعا بىرنەشە ادام بىرىككەننىڭ وزىندە 3-4 اي كەرەك. سەنسەڭىز, اۋديو كىتاپتاردىڭ مۇمكىندىك اياسى كەڭ, وزىمىزدە دىبىس جازاتىن ستۋديا دا بار. الايدا كىتاپتىڭ ءيىسىن يىسكەپ, ساۋساعىڭمەن سەزىنىپ وقىعانعا جەتپەيدى. كەي ديكتورلاردىڭ داۋىسى كوڭىلگە قونباي جاتادى. سوندىقتان اسىرەسە, زاعيپ جاندارعا كىتاپتىڭ ورنى بولەك», دەيدى ءوزىنىڭ دە كوزى ناشار كورەتىن كىتاپحانا جەتەكشىسى.

بالالار نەگە وقىمايدى؟

Human Rights Watch-تىڭ (الەمدەگى 70-كە جۋىق ەلدىڭ ادام قۇقىقتارى بويىنشا ءتۇرلى مونيتورينگتەر مەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم) ەۋروپا مەن ورتالىق ازياداعى اعا زەرتتەۋشىسى ميرا ريتماننىڭ (Mihra Rittmann) www.hrw.org سايتىندا «On the Margins», تىكەلەي تارجىمالاساق, «شەتتە, جيەكتە» دەگەن تاقىرىپتا اۋقىمدى زەرتتەۋ ماقالاسى بيىل ناۋرىزدا جاريالاندى. تاقىرىبى مەن وزەگى «جول جيەگىندەگى تىرشىلىك نەمەسە شەتتەتىلگەن ءومىر» دەگەن ماعىناعا سايا­تىن ەڭبەككە قازاقستانداعى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردىڭ ءبىلىم الۋ ماسەلەسى ارقاۋ بولعان. بىرنەشە ادامنان تۇراتىن جۇمىس توبى ەلىمىزدىڭ بىرقاتار قالاسى مەن وڭىرىندەگى ارنايى مەكتەپ-ينتەرناتىندا بولىپ, 49 بالا جانە جاس ازاماتپەن, سونداي-اق 86 اتا-انامەن تىلدەسىپ, جاۋاپتى مينيسترلىكتەردىڭ, ۇەۇ, Unicef قورىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, ناتيجەسىندە كوڭىلدى كۇپتى ەتەتىن قورىتىندىعا كەلىپتى. «قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسى بارلىق بالانىڭ جالپى جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىم الۋ قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرەدى. بىراق Human Rights Watch كەي بالالاردىڭ شىن مانىندە ەشقانداي ءبىلىم المايتىنىن انىقتادى», دەپ جازادى زەرتتەۋ جۇرگىزگەندەردىڭ جۇ­مىسىن جيناقتاپ جازعان م.ريتمان. ول ءبىلىم المايتىن بالالار رەتىندە «وقى­ماي­تىن» دەپ تانىلعان نەمەسە اقىل-وي, پسيحوالەۋمەتتىك مۇگەدەكتىگى بار بالالارعا ارنالعان پسيحونەۆرولوگيالىق ينتەرناتتاردا قوعامعا بەيىمدەلەتىندەر مەن تاربيەلەنەتىندەردى مەڭزەگەن.

زەرتتەۋدى جازۋعا اتسالىسقان جۇمىس توبى بالالار مەن جاستار اراسىنداعى ساۋال­دا­مالاردىڭ ۇزىندىلەرىن دە جاريالاپتى. وندا ءدال وسى ماقالامىزدىڭ كەيىپكەرى دە بار. 18 جاستاعى ەربول كوزى كورمەيتىندەر مەن ناشار كورەتىندەرگە ارنالعان ارنايى مەكتەپتى اياقتاعان سوڭ, جەكەمەنشىك-ەكونوميكالىق كوللەدجگە وقۋعا تۇسەدى. ءبىلىم الۋداعى قيىندىعىمەن بولىسكەن ەربول: «مەن العاشىندا مۇگەدەكتىگى جوق جان­دارمەن بىرگە وقۋدان قورىقتىم. توبىمدا 20 ادام بار, ونىڭ 12-13-ءى ساباققا كەلەدى. مەن تاقتانى كورمەيمىن, بىراق فوتو­عا تۇسىرەمىن, سودان كەيىن كوشىرەمىن, بول­ماسا ديكتوفوندى قوسامىن», دەيدى.

ال م.ريتماننىڭ: «Unicef قورى بەرگەن اقپاراتقا سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا قازاقستانداعى مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى قوسقاندا, 14 مىڭعا جۋىق وقۋشى ۇيدە ءبىلىم الادى. بۇل كورسەتكىشتىڭ سوڭعى ۋاقىتتاعى پايىزىن ءبىلۋ ماقساتىندا جولداعان 2018 جىل­دىڭ قاراشاسىنداعى سۇراعىمىزعا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جاۋاپ بەر­مە­دى», دەگەنىنەن اقپارات الا المايتىن جالعىز ءبىز ەمەس ەكەنىمىزدى تۇسىندىك.

انا تىلىندە ءبىلىم الا المايدى

باستى كەيىپكەرىمىز مۇحامەدتىڭ اناسى ءبىز ءتىپتى بايىبىنا بارماعان تۇيتكىلدىڭ شەتىن شىعاردى. «بالامنىڭ وقۋ ۇلگەرىمى كەرەمەت دەپ ايتا المايمىن. مۇعالىمدەرى تۇسىنىكتى ايتپاعانىنا ءجيى شاعىمدانادى. ول كىتاپ وقىعاندى جاقسى كورەدى, بىراق مازمۇنىن ايتۋعا كەلگەندە ءتىلى, سوزدىك قورى جەتپەي قينالادى. ارينە, وقۋ ءتىلى ءوزىنىڭ انا ءتىلى ەمەس قوي. مۇحامەد قازاقشا وقىعاندا ۇزدىكتەر قاتارىندا بولار ەدى», دەيدى. مەيرامگۇلدىڭ ايتۋىنشا, بالاسىن بەرەتىن ارنايى قازاق مەكتەبى الىپ الماتىنىڭ وزىندە تابىلماعان. بولعاننىڭ وزىندە, مەكتەپ-ينتەرناتتار تەك باستا­ۋىشتى قازاقشا وقىتا الادى. جوعارى سىنىپتاردا برايل جۇيەسىندەگى وقۋلىقتار جوق. سول سەبەپتى مۇحامەد وزگە تىلدە ءبىلىم الۋعا ءماجبۇر. اتا-اناسى دا لاجسىزدان, باستاۋىشتى قازاقشا, كەيىنگى سىنىپتاردى ورىسشا وقۋدىڭ وڭاي بولمايتىنىن باعامداعاندىقتان بەرگەن. ال ءبىز مۇندا بارلىق بالا ساپالى ءبىلىم الۋعا قۇقىلى دەپ وتىرمىز, قۇقىعىن ءوزىمىز تاپتاپ تۇرىپ ءھام بالانى انا تىلىندە ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنەن شەكتەي وتىرىپ...