ارقا تورىندە ادامزاتتىق ماسەلە ءسوز بولادى

بۇگىن كوپتەن كۇتكەن ءىرى وقيعا – ازيا قالامگەرلەرىنىڭ تۇڭعىش فورۋمى ەلوردا تورىندە ەرەكشە سيپاتپەن باستالىپ جاتىر. بارىمىزگە بەلگىلى, شيرەك عاسىر شەڭبەرىندە وتاندىق ادەبيەتىمىز شەتەلدەرمەن, اسىرەسە ءتىلى مەن تاريحى جاقىن ازيا ەلدەرىمەن ادەبي بايلانىسىمىز ءۇزىلىپ قالعان بولاتىن. قازاق ادەبيەتى – الەمدىك ادەبيەتتىڭ ءبىر بولشەگى ەكەنىن بىلەتىن اقىن-جازۋشىلار دا, وقىرماندار دا قاي ەلدىڭ ادەبيەتى قانداي باعىتتا قارقىن الىپ بارا جاتقانىن باعامداپ وتىرۋى كەرەك. سوندىقتان ادەبي باعىتتاعى قارىم-قاتىناستىڭ نىعايۋىنا ىڭعايلى جول اشاتىن بۇل فورۋمنان كۇتەرىمىز كوپ.

ساياسي تۇرعىدان الساق تا, الەۋمەتتىك احۋالى مەن ەكونوميكاسىن سالىستىرساق تا, ءارتۇرلى دەڭگەيدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ازيا ەلدەرى – ءبىر-ءبىرىمىزدى ەتەنە جاقىن تانىپ, حالىقتىق ماسەلەلەرىمىزدى كەڭىنەن قوزعاپ, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ىشكى دۇنيەمىزگە ۇڭىلە وتىرىپ ۇلت­تىق بولمىس-ءبىتىمىمىزدى اي­شىق­تاۋ كەلەشەكتەگى كەلەلى ىستەر­گە ايقىن باسپالداق ەكەنى داۋسىز.

قازاق قالامگەرلەرىنىڭ كوبى ەركە ەسىلدىڭ جاعاسىندا باس قوسقان ازيالىق اقىن-جازۋشىلاردىڭ تاريحي جيىنىن وسىدان تۋرا 46 جىل بۇرىن الماتىدا دۇر­كىرەپ وتكەن ازيا-افريكا جازۋشى­لارىنىڭ 5-ءشى كونفەرەنتسياسىمەن تىكەلەي بايلانىستىرىپ ءسوز ساباق­تاۋدا. ارينە, ەكى قۇرلىقتى ەتەنە جاقىنداستىرعان ەرەكشە قۇ­رىلتاي جايلى سول كەزدە بارلىق اقپارات قۇرالى جارىسا جازعا­نى بەلگىلى. سولاردىڭ ىشىندە «سوتسيا­ليستىك قازاقستان», ياعني بۇگىنگى باس باسىلىم «Egemen Qazaqstan» گازەتى اۋقىمدى شارانى ايرىقشا كورسەتكەن. كەلەلى كەڭەس جايلى كەڭىنەن جازىپ, باسپا بەتىنە ادەبيەت ناسيحاتىن كەڭ كولەمدە جۇرگىزگەن ەل گازەتىنىڭ ەلەۋلى ەڭبەگى بۇگىنگى ۇرپاققا باعدار. سول «سق»-نىڭ سارعايعان پا­راقتارىن اقتارا وتىرعاندا وت­كەن شاراعا جاڭا كوزقاراسپەن قاي­تا ءۇڭىلىپ, بۇگىنگى شارامەن باي­لا­نىستىرا باعامداۋعا بولادى.

تاريح تىگىندىلەرىنە كوز جۇگىر­تەر بولساق, جوعارىدا اتاپ كەت­كەن كونفەرەنتسياعا سوتسيا­ليس­تىك-دەموكرا­تيا­لىق رەسپۋبلي­كا­­لاردىڭ جازۋشىلارى عانا شاقى­­رىلعانىن بايقايمىز. سول كەزەڭدە الەم ەكى ءتۇرلى جۇيەگە ءبولى­نىپ تۇرعاندىقتان, تەك قانا سوتسيا­­ليستىك ەلدەردىڭ, ماركستىك-لەنين­­دىك جولدى تاڭداعان مەملە­كەت­­تەردىڭ جازۋشىلارى عانا ال­ماتى مىنبەرىندە ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتار تۋرالى اشىق ايتا الدى. الىپ الاتاۋ­دىڭ اس­قاق تورىندە التى كۇن بويى شۇر­قى­راسقان شىعار­ما­شىل ماسليحاتقا ازيا مەن افري­كانىڭ 55 ەلىنەن 208 دەلەگات, باسقا مەملە­كەت­تەر­دەن قۇرمەتتى قوناقتار, باقى­لاۋشىلار, بىرقاتار حالىقارالىق قوعامدىق جانە ادەبي ۇيىمنىڭ وكىلدەرى قاتىسىپتى.

گازەتتىڭ 1973 جىلى جارىق كورگەن 4 قىركۇيەكتەگى سانى زەر­گەر جازۋشىمىز عابيت مۇسى­­رەپوۆتىڭ, سول كەزدەگى قا­زاق­­ستان جازۋشىلار وداعى باس­قار­ماسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ ما­قا­لاسىمەن باستالادى. عابيت مۇسىرەپوۆ سول كەزەڭگە ءتان تالقىلاۋعا ءتيىستى جاڭا مىن­دەتتەر حاقىندا ايتادى. «كون­فەرەنتسيانىڭ ەڭ باس­تى تا­قى­رىبى نە؟ بۇگىنگى تاڭ­دا جا­زۋشىنىڭ مويىنىندا ءوز كىتاپتارىنىڭ كەيىپكەرلەرى ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وزى­مەن قاتار عۇمىر كەشىپ جۇرگەن كوپتەگەن ادامدار ءۇشىن زور جاۋاپ­­­كەرشىلىك جاتىر. اسىل اقي­قات قايتالانعاننان قوڭىر تارتپايدى, ۋاقىت جاڭا وزەكتى ماسەلەلەردى, تەرەڭ تال­­قىلاۋعا ءتيىس جايتتاردى ال­دىمىزعا قوي­دى. مەن بۇ­گىن جا­زۋشىلاردىڭ ال­ماتى كەز­دەسۋىندە ادامدار تاعدىرى تۋرالى, ءومىرىن ەڭبەكپەن وتكىز­گەن قارت ەڭبەككەردىڭ قالعان كۇن­دەرىنىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن, ءار ادامنىڭ بەيبىت الەمدە بالا ءسۇيىپ, اسپاننان اجال كۇتپەي الاڭسىز تىرشىلىك قۇرۋى جولىندا جازۋشى جاۋاپكەرشىلىگى جايلى ايتقىم كەلەدى», دەيدى عابەڭ.

جازۋشىنىڭ وسىناۋ سوزدەرى­نەن-اق جيىن­دا تالقىلانعان تاقى­رىپتاردى تانىپ-ءبىلۋ قيىن ەمەس. نەگىزىنەن وزبىر وتار­­شىل­­­دىققا قارسى, ەزگىدەگى ەل­دەر­­­دىڭ باسى ءبۇتىن بوستاندىعى توڭىرەگىندە باس قوسقان قالام­گەرلەر ەلدىك ماسەلەسىنە, تەڭدىك تا­قى­رىبىنا كوپ نازار اۋدارعانى انىق اڭ­عارىلادى. ونى ءا.ءالىم­جانوۆ تا ءوز ما­قالاسىندا «ازيا­ مەن افريكا جازۋشىلارى وزدە­رىنىڭ فورۋمدارىندا بىر­لەسە جانە ءبىرىن-ءبىرى سەندىرە وتىرىپ ءداۋىردىڭ ەڭ كۇردەلى پروب­لەما­لارىن شەشەتىندىگىنە, وزدە­رىنىڭ مادەنيەت دانەكەرلەرى جانە حالىقتار اراسىنداعى بەي­­بىتشىلىك پەن دوستىقتىڭ كۇ­رەس­كەرلەرى دەگەن قۇرمەتتى مىن­دەتتى ورىندايتىندىعىنا سەنەمىز» دەپ جوعارىداعى ويلاردى قۋاتتايدى.

جالپى, جارتى عاسىرعا جۋىق­تاعان تاريحي وقيعانى تالداپ, تارازىلاعان تۇستا ازيا-افريكا جازۋشىلارىنىڭ بەسىنشى كونفەرەنتسياسى ادام تاقىرىبىنا سىرتقى فاكتورلار ارقىلى كەل­گەنىن كورەمىز. شەتەلدىك اقىن-جازۋشىلاردىڭ كونفەرەنتسيادا جاساعان باياندامالارى كوبىنە تۇلعا تاعدىرىنان گورى تۇتاس مەملەكەت, ۇلتتار تاعدىرى توڭى­رەگىندە تولعانادى. ماسەلەن, كون­فەرەنتسياعا قاتىسقان شەتەل­دىك قالامگەر ۋيليام كون­تون (سەررا-لەونە) جالپى جيىن­نىڭ قاۋزايتىن ماسەلەسى حالىق­ارالىق شيەلەنىستى باسەڭدەتۋ,  وتار­شىلدىقا قارسى جازۋ­شى ءرولى, بەيبىتشىلىك پەن دەمو­كراتيالىق كۇشتەردىڭ  ودان ءارى توپتاسا ءتۇسۋى ەكەنىن ايتادى. نەمەسە, گامبيالىق قالامگەر لەنري پەتەرس «بوستاندىققا يە بولعان حا­­لىق قانا اسقان بيىك اسقارلارعا شىعا الادى, بەيبىتشىلىك, بوستان­دىق, تاۋەل­سىزدىك جولىن­داعى كۇ­رەس­تە ورتاق ءىسىمىز كوپ» دەپ, سول كەزدەگى ادام­دى قوعامنىڭ سىرتقى قور­شاۋىنان شىعارما ارقىلى شى­عارۋ جايىن ءسوز ەتەدى.

بۇگىندە بۇل كەدەرگىلەردىڭ بار­لىعى ۋاقىت جەلىمەن تاس-تال­قان بولعانىن جاڭا ۇرپاق كورىپ وتىر. ەلوردامىزدا شى­مىل­دىعى تۇرىلگەن قازىرگى شارا­نىڭ تاقىرىبى دا الدەقايدا جاڭا­شا سيپات العان. ارينە ادام تاقىرىبى – ماڭگىلىك مەجە. دەگەن­مەن سول نەگىزگى جەلى  – ادام تاقىرىبىنا بۇگىندە ازيا قالام­گەرلەرى باسقا قىرىنان قاراۋ­عا تالاپ قىلادى. ازيا قالام­­گەرلەرىنىڭ تۇڭعىش فو­رۋمىن­داعى تالقىلاناتىن تا­قى­رىپتارعا زەر سالعان بول­ساق, ازيا جازۋشى­سىنىڭ بۇ­گىنگى قوعامداعى ورنى, ازيا قالامگەرلەرىنىڭ رومان­دارىن­داعى قازىرگى زاماناۋي تاقى­رىپتار, ازيا اقىندارى پوەزيا­سىنداعى جاڭا اعىمدار جانە الەمدىك ادەبيەتكە اسەرى, ادە­بيەتتەگى جالعىزدىق تاقىرى­بى, جوعالىپ بارا جاتقان جانرلار مەن بايانداۋ تاسىلدەرى, جوعال­عان تىلدەر مەن ۇلتتىق ادەبيەتتەر سياقتى تاقىرىپتار نەگىزگى جەلى­گە اينالعان.

بۇدان بايقايتىنىمىز, قازىر­گى تاڭدا جالعىز ازيا ادەبيە­تى عانا ەمەس, الەمدىك ادەبيەتتە ادام­نىڭ ىشكى بوستاندىعىنا كوبى­رەك كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ال­ما­تىدا وتكەن القالى جيىن قو­عامداعى كۇردەلەنىپ بارا جات­­قان تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى سىرت­ق­ى ساياسي قىسىمنان ىزدەسە, بۇ­گىنگى قۇرىلتاي ادامنىڭ ىشكى جال­عىزدىعى جايلى ايتا وتىرىپ وتكىر ماسەلەلەردىڭ وزەگىن اشۋ­عا تىرىسادى. ونى بۇگىنگى جيىنعا قاتىسۋعا تىلەك بىلدىرگەن قاتار ەلىنەن كەلەتىن نوبەل سىي­لىعىنا ۇمىتكەر موزا ءال-مالكيدىڭ «الەمدىك ادەبيەتتەگى ازيا ادامىنىڭ بەينەسى» تاقى­رىبىنا جاسايتىن بايانداماسىنان بايقاۋعا بولادى.

دەي تۇرعانمەن الماتىدا وت­ك­ەن كونفەرەنتسيادا ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى اتانعان زاڭعار جازۋشى شىڭعىس تورەقۇل ۇلى سىندى بىرنەشە اقىن-جازۋشى تاپ­تىق كوزقاراستان, تاپتاۋرىن تاقىرىپتان اينالىپ وتۋگە تىرى­ساتىنىن كورەمىز. «مەن, اسى­رەسە, جالپى تۆورچەستۆولىق مىن­دەتتەردىڭ ساپىندا وسى كەزەڭدە افريكا جانە ازيا ادە­بيەتتەرىنە جۇكتەلگەن ۇلكەن مىندەتتى  – ادامدى وتار­شىلدىق زارداپتاردان مورالدىق جانە پسي­حولوگيالىق جاعىنان ارىل­­تۋدى ەرەكشە اتار ەدىم. سۋرەت­كەرگە وتارشىلدىق زارداپتارىن ادامزات باسىنان كەشكەن ء«وزىن-ءوزى تۇت­قىنداۋدىڭ» ەڭ اۋىر تاجى­ريبەسى رەتىندە الەۋمەتتىك  جانە فيلوسوفيالىق تۇرعىدان ەكشەۋ قاجەت. وسى زامانعى ادەبيەت  ءۇشىن ادام بويىندا وزىنە دەگەن سەنىم­دى جانە ومىرگە دەگەن سەنىمدى ورنىقتىرۋدان ارتىق قۇر­مەتتى, ودان ارتىق ناقتى مىندەت جوق», دەيدى ش.ايتماتوۆ.

جالپى بۇگىن باستالعان القا­لى جيىننىڭ نەگىزگى تاقىرىبى «ازيا وركەنيەتىنىڭ ادەبي پانو­راماسى» دەپ اتالعان. الايدا ون­دا ايتىلاتىن اڭگىمەلەر تەك ازيا شەگىن شيىرلاماي, الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان احۋالداردى دا ءسوز ەتەتىنى انىق. جازۋشى ماكسيم گوركيدىڭ سوزىمەن ايتار بولساق, اقىن-جازۋشىلار ادام­تانۋ عىلىمىنىڭ وكىلدەرى سايا­ساتقا شىعارمالارى ارقىلى شابۋىل جاساپ, قالامدارىن قال­قان قىلىپ ادامزاتقا قالتقىسىز قىز­مەت ەتەدى.

ءبىز دە بۇگىنگى فورۋمنان ۇل­كەن سەرپىلىس, تىڭ يدەيالار تاس­قى­نىن كۇتەر ەدىك. اقىن-جازۋ­شى ءوز حالقىنىڭ ار-وجدانى بولعان­دىقتان, ەش ۋاقىتتا بەيتاراپ, وقشاۋ تۇرىپ قالماسى حاق.