ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىنداعى ماڭىزدى بەلەس

ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ – تۇراقتىلىق تىرەگى

پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتى­رىسىنا ءماجىلىستىڭ 107 دەپۋتا­تىنىڭ 106-سى, سەناتتىڭ 49 دەپۋتاتىنىڭ 47-ءسى, مەم­لە­كەتتىك حاتشى, جوعارعى سوت, ۇكىمەت مۇشەلەرى تولىق قۇرام­دا, پرە­زي­دەنتكە تىكەلەي ەسەپ بەرە­تىن جانە باعىناتىن ورگان باس­شىلارى, ۇلتتىق كومپانيا­لار مەن مەملەكەتتىك ۇيىم­دار, نۇر-سۇلتان, الماتى, شىم­كەنت قالالارىنىڭ جانە وبلىس­تار­دىڭ اكىمدەرى, ساياسي پارتيا­لاردىڭ باسشىلارى قاتىستى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جولداۋى «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» دەپ اتالدى. پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ با­سىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى جەتكەن جەتىستىكتەرگە توقتا­لىپ, بۇل جاسامپازدىق پەن ىل­گە­­رى­لەۋ, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم كەزەڭى بولعانىن, وسى ۋا­قىت ىشىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلى­عىمەن ەلىمىز الەمدەگى بەدەلدى ءارى ورنىق­تى مەملەكەتكە اينال­عانىن ايتتى. حالىققا بەرگەن ۋادە­لەرىن مىندەتتى تۇردە ورىندايتى­نىن مالىمدەگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىنداعى ماڭىزدى بەلەستىڭ ورتاق ماقساتتارىن, ونىڭ ىشىندە سايلاۋالدى باع­دارلا­ماسىن جۇزەگە اسىرۋعا نە­گىزدەلگەن جولداۋدىڭ باسىم با­عىتتارى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى باياندادى.

جولداۋدىڭ «زامان تالابىنا ساي مەملەكەت» اتتى ءبىرىنشى بولىمىندە ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭعىرتپاي, تابىستى ەكونوميكالىق رەفورمالار جاساۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى ايتىلدى. «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» – مەملەكەت تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزى بولاتىن ساياسي جۇيەنىڭ فورمۋلاسى. ەندىگى جەردە ازاماتتاردىڭ سىندارلى ساۋالدارىنا قۇلاق تۇرەتىن, جەدەل ءارى ءتيىمدى جا­ۋاپ بەرەتىن مەملەكەت تۇجىرىم­داماسىن ىسكە اسىرۋ ورتاق مىندەت بولماق. سوندىقتان مەم­لەكەت باسشىسى ازاماتتىق قوعام­دى قولداۋ جانە نىعايتۋ ءىسىن, وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن كەڭىنەن تالقىلاۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى قۇرىلعانىن اتاپ ءوتتى.

جولداۋدا حالىقتى تولعان­دىرعان نەگىزگى ماسەلەلەر كوشە­لەردە ەمەس, پارلامەنتتىڭ جانە ازاماتتىق ديالوگتىڭ شەڭ­بەرىن­دە تالقىلانىپ, شەشىمىن تابۋى ءتيىس ەكەنى كورسەتىلدى. ال­داعى پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحات سايلاۋلارى كوپ­پار­تيالى جۇيەنى ودان ءارى دامىتۋعا ىقپات ەتۋى كەرەك.

حالىقپەن ءتيىمدى بايلانىس ورناتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ اشىقتىققا, جەدەلدىككە باسىمدىق بەرۋى نازارعا الىنادى. 2020 جىلدان باستاپ مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سانى بىرتىندەپ قىسقارتىلا باستايدى. ودان ۇنەمدەلگەن قاراجات نەعۇرلىم ىسكەر قىزمەتكەرلەردى ماتەريالدىق جاعىنان ىنتا­لان­دىرۋعا جۇمسالماق. 2024 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن ۇلتتىق كومپانيالار قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ سانى 25%-عا قىس­قارتىلادى.

زاڭ اياسىندا بەيبىت ميتينگ وتكىزۋ تۋرالى ءسوز بولدى. ازا­ماتتاردىڭ ويىن اشىق ءبىل­دىرۋى ءۇشىن قالانىڭ ىشىنەن ارنايى ورىن بەلگىلەنەدى. بىراق زاڭ­عا قايشى, بۇزاقىلىققا ۇندە­گەن اكتسيالاردىڭ جولى كەسىلەدى.

پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە ءمان بەردى. ول قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندەگى ءرولىن بەكەمدەپ, قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭ كەلەتىنىن ايتتى.

ازاماتتىق قوعام قۇرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ باعىتىندا جۇمىستار جالعاسا بەرەدى. جاقىن ارادا ازاماتتىق قوعام دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى ازىرلەنەدى.

سونداي-اق الداعى ءال-ءفارا­بيدىڭ 1150 جىلدىق, اباي قۇ­نان­باي­ ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مە­رەي­تويلارىنا, ەڭ ماڭىزدى مە­رەكە – تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىل­دى­عىنا بايلانىستى ءتيىستى ءىس-شارالار نازارعا الىندى.

اۋىر قىلمىستىڭ جازاسىن كۇشەيتۋ كەرەك

جولداۋدىڭ ەكىنشى ءبولىمى «ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ» دەپ اتالدى. مۇندا مەملەكەت باس­شىسى سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپا­سىن جاقسارتۋ, اۋىر قىلمىستىڭ جازاسىن كۇشەيتۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جۇيەلى كۇرەس, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن تولىققاندى رەفورمالاۋ, جاۋىنگەرلىك قابىلەتتى اسكەر قالىپتاستىرۋ تۋرالى اتاپ ءوتتى. وسىنىڭ ىشىندە پرەزيدەنت زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيليا, ەسىرتكى تاراتۋ, ادام ساۋداسى, ايەلدەرگە جاسالاتىن تۇرمىستىق قىسىم جانە باسقا دا تۇلعالارعا, اسىرەسە بالالارعا زاردابى تيەتىن اۋىر قىلمىستاردى جازاسىن جەدەل تۇردە قاتاڭداتۋ جونىندە پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە تاپ­سىر­ما بەردى. بۇعان قوسا تابيعات­قا اياۋسىز قاستاندىق جاساپ جۇر­گەن براكونەرلەردىڭ ارەكەت­تەرىنە تەز ارادا توسقاۋىل قويۋ تالاپ ەتىلدى.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگى رەفورماسىنا ءۇش جىل ىشىندە 173 ملرد تەڭگە باعىتتالادى. بۇل قاراجات ەڭبەكاقىنى كوتەرۋگە, تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋعا, حقو قاعيداتى بويىنشا پوليتسيانىڭ قازىرگى زامانعى فرونت-كەڭ­سەلەرىن قۇرۋعا جۇمسالادى. ۇكى­مەتكە ءىىم رەفورماسىنا بولى­نەتىن قاراجات شەڭبەرىندە ازامات­تىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن 40 ملرد تەڭگەنى قاراستىرۋ تاپسىرىلدى.

مشب تابىس سالىعىنان بوساتىلادى

مەملەكەت ءال-اۋقاتىنىڭ كورسەت­كىشى سانالاتىن ەكونومي­كالىق دامۋ باعىتتارى «قار­قىن­دى دامىعان جانە ينكليۋزيۆتى ەكونوميكا» دەگەن اتاۋمەن ناقتىلاندى. بۇل جەردە مەم­لەكەت باسشىسى الدىمەن شيكى­زاتقا بايلانعان مەنتاليتەتتەن باس تارتىپ, ەكونوميكانى ءارتا­راپتاندىرۋدى العا تارتتى. ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ناقتى ءوسى­مىن كەم دەگەندە 1,7 ەسەگە ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ودان كەيىن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردان قايىرىمدى ارتتىرۋ جايى قوزعالدى. وسى رەتتە ۇكىمەتكە ەسەپ كوميتەتىمەن بىرگە ءۇش اي مەرزىمدە مەملەكەتتىك حول­دينگتەر مەن ۇلتتىق كومپا­نيالاردىڭ تيىمدىلىگىنە تالداۋ جۇرگىزۋ مىندەتى جۇكتەلدى. پرەزيدەنت باعا بەلگىلەۋ, تاريف­تەر ماسەلەسىنە توقتالىپ, مىسال رەتىندە ەڭ ءجيى قاتىنايتىن باعىتتار بويىنشا ۇشاق بيلەت­تەرىنىڭ ەۋروپاعا قاراعاندا 30% جوعارى قۇنىن سىنعا الدى.

كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ – قا­شان­نان حالىقتىڭ احۋالىن جاق­سارتۋ ماقساتىنداعى نەگىزگى با­عىتتاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان بيزنەسكە ىركىلىسسىز قولداۋ كور­سەتىلىپ, ۇلتتىق قوردان 100 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىندى. بىراق قارجىلاي قولداۋدىڭ يگىلىگىن تەك جەرگىلىكتى بيلىكپەن بايلانىسى بار شارۋاشىلىقتار عانا كورمەۋى كەرەك. شاعىن, اسىرەسە ميكروبيزنەس ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ومىرىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. پرەزيدەنت ۇكىمەتكە ميكرو جانە شاعىن بيزنەس كومپانيالارىن ءۇش جىل مەرزىمگە تابىس سالىعىن تولەۋدەن بوسا­تۋ­دىڭ زاڭنامالىق نەگىزىن ازىر­لەۋدى تاپسىردى. سونداي-اق 2020 جىلدىڭ قاڭتارىنان باس­تاپ ميكرو جانە شاعىن بيزنەس سۋبەك­تىلەرىن تەكسەرۋگە ءۇش جىل­دىق تىيىم سالۋ تۋرا­لى شەشى­مى كۇشىنە ەنەدى. وسىلاي­شا بيز­نەسكە تۇسەتىن سالماق جەڭىل­دەتىلمەك.

ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالاسى رەتىندە تۋريزمگە جەكە توق­تالعان قاسىم-جومارت توقاەۆ التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن ءبىزدىڭ تاريحقا, مادەنيەتكە, تابيعاتقا تۋريستەردىڭ نازارىن اۋدارۋ تۇرعىسىنان اتاپ ءوتۋ كەرەكتىگىن, ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى, ءبىرىنشى كەزەكتە جولداردى سالۋ, بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باس­شىسى حالىقارالىق نارىق­تاعى ۇلتتىق بيزنەستى قولداۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ, سالىق سالۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, ۇلتتىق قوردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى جونىندە باياندادى. ءسوز اراسىندا پرەزيدەنت جەردىڭ شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايتىنىن, بىراق جەردى ءتيىم پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك ەكەنىن مالىمدەدى. ۇكىمەتكە «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا كەلەسى ءۇش جىلدا وسى جىلى بولىنگەن 30 ملرد تەڭگەگە قوسىمشا 90 ملرد تەڭگە باعىتتاۋ تاپسىرىلدى.

سالىق تۋرالى ايتىلعاندا جۇمىس بەرۋشىگە قوسىمشا 5% زەينەتاقى اۋدارىمىن جا­ساۋ مىندەتى 2023 جىلعا دەيىن قاراستىرىلمايتىنى ءمالىم بولدى. بۇعان قوسا كەپىل­دەندىرىلگەن ترانسفەرت كولە­مىن 2022 جىلدان باستاپ بىر­تە-بىرتە 2 ترلن تەڭگەگە دەيىن ازايتۋ, قور قارجىسىن پايدالانۋدىڭ اناعۇرلىم ءتيىم­دى ينۆەستيتسيالىق ساياساتىن جۇر­گىزۋ ماسەلەلەرى قوزعالدى.

زەينەتاقى جيناعى ەسەبىمەن تۇرعىن ءۇي الۋ قاراستىرىلادى

پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت بيۋدجەتى ەكى نەگىزگى ماقساتقا باعىتتالادى: ونىڭ ءبىرى ەكونوميكانى دامىتۋ, ەكىن­شىسى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ. الەۋمەتتىك سالا بويىنشا ەڭ الدىمەن ءبىلىم بەرۋ ساپا­سىن جاقسارتۋعا ءمان بەرىلدى. جاس­تارعا جۇمىسسىزداردىڭ قاتارىن تولىقتىرماۋى ءۇشىن وقۋ­شى كەزىنەن قابىلەتىن ايقىن­داپ, كاسىبي باعىت-باعدار بەرۋ سايا­ساتىنا كوشۋ قاجەت. قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرى اراسىن­داعى ورتا ءبىلىمنىڭ ساپاسى ال­شاقتاپ بارا جاتقانىن نازارعا العان مەملەكەت باسشىسى ۇكى­­مەتكە كەلەسى جىلدان باس­تاپ «ديپلوممەن – اۋىل­عا!» باعدار­لاماسىن قارجىلان­دىرۋ­دى 20 ملرد تەڭگەگە جەتكىزۋدى جۇكتەدى. سونداي-اق «دارىندى بالانىڭ» قابىلەتىن دامىتۋدىڭ جول كارتاسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى جانە كەلەسى جىلدان باستاپ مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسى 25%-عا وسەتىنىن مالىمدەدى. بۇعان قوسا مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنە دە قولداۋ كورسەتىلىپ, ەڭبەكاقىسى كوتەرىلەدى.بۇل بولىمدە وتباسى ينستي­تۋ­تىن نىعايتۋ, بۇقارالىق سپورت­تى دامىتۋ, ازاماتتىق قوعام­­­دى قالىپتاستىرۋدا ەرىكتى­­­لەر جىلىنىڭ ماڭىزى تۋرالى اي­­تىلدى. ال مەديتسينالىق قىز­مەت­تىڭ ساپاسى مەن قولجەتىم­دى­لىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعى­سىن­دا پرەزيدەنت ءۇش جىلدا تەگىن مە­­ديتسينالىق كومەكتى قارجى­­لان­­­دىرۋعا 2,8 ترلن تەڭگە بولى­­نە­تىنىن جانە بۇعان قوسىمشا دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن دا­مى­تۋعا 2,3 ترلن تەڭگە باعىتتا­لاتىنىن ايتتى.

جولداۋدا بەلگىلى بولعان تاعى ءبىر جايت, ۇكىمەت جىل سو­ڭى­نا دەيىن ازاماتتاردىڭ وزدە­رى­نىڭ جيناقتالعان زەيناتاقى قارا­جاتىنىڭ ءبىر بولىگىن ءۇي ساتىپ الۋ, ءبىلىم الۋ سياقتى ماق­سات­تا پايدالانۋعا جۇمساي الۋ ماسەلەسىن قاراس­تىرادى.

اكىمدەردىڭ جۇمىسىن حالىق باعالايدى

پرەزيدەنت سايلاۋالدى باع­دار­لاماسىندا ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, جاعدايىنىڭ جاقسارۋى ءۇشىن اۋىل-ايماقتاردىڭ الەۋە­تىن كوتەرۋگە ەرەكشە ءمان بەرگەن ەدى. بۇل باعىت مەملەكەت باس­شىسىنىڭ جولداۋىندا دا «قۋاتتى وڭىرلەر – قۋاتتى ەل» دەگەن اتاۋمەن كورىنىس تاپتى. وڭىرلەردە ىلكىمدى ىستەردى ىلگەرى­لەتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىك ور­گاندارى جۇمىسىنىڭ تيىمدى­لىگىن ارتتىرۋعا ماڭىز بە­رىلدى. وسى تۇستا پرەزيدەنت قاناتقاقتى جوبا رەتىندە حالىق­تىڭ جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ جۇ­مى­سىن باعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى ۇسىندى. ەگەر ساۋالداما نەمەسە ونلاين-داۋىس بەرۋ ناتي­جەسىندە 30%-دان اسا تۇر­عىن قالا نەمەسە اۋىل اكىمىنىڭ جۇمى­سىن ءتيىمسىز دەپ تانىسا, بۇل ماسەلەنى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جان-جاقتى زەردەلەۋ كەرەك.

سونىمەن قاتار ءوڭىر تۇر­عىن­دارىنا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەلەرى دە قاراس­تىرىلدى. ماسەلەن, جەكە ءۇي سا­تىپ الۋعا تابىسى جەتپەيتىن ازاماتتارعا الەۋمەتتىك جالعا الۋ جاعدايىندا تۇرعىن ۇيگە جاي­عاسۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. وسى ماقساتتا 2020 جىلعا قاراي مەملەكەت 240 ملرد تەڭگەدەن اسا قارجى بولەدى. بۇعان قوسا وڭىرلەرگە ەكى جىل ىشىندە تۇرعىن ءۇي قورىن جاڭعىرتۋ مەن جوندەۋ جۇمىستارىنا بيۋدجەتتىك نەسيەلەر تۇرىندە 30 ملرد تەڭگە باعىتتالماق. جالپى, وڭىرلەردى دامىتۋ بيۋدجەتى 2022 جىلعا قاراي 800 ملرد تەڭگەدەن اسادى.

ءسوز سوڭىندا مەملەكەت باس­شىسى رەفورمانى تەك رەفور­ما ءۇشىن جۇرگىزۋگە جول بەرىل­مەيتىنىن, ۇكىمەت مۇشە­لەرى­نە, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن وڭىر­لەردىڭ, مەملەكەتتىك كومپا­نيا­لاردىڭ جانە مەكەمەلەردىڭ باسشىلارىنا ءتيىستى رەفورمانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ءۇشىن دەربەس جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن ايتتى.