«رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قر پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ قولداۋىمەن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى قازاقستان تاريحى ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ ءى تومىن جارىققا شىعاردى. جوبانى ورىنداۋشى توپ وسىناۋ قۇندى باسىلىمدى شىعارۋدا قر ۇعا, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن وتىرار كىتاپحاناسى, سونداي-اق گۋمانيتارلىق باعىتتاعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ قولداۋى زور ەكەندىگىن ايتادى.
باسىلىمنىڭ جالپى رەداكتسياسىن باسقارعان ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ اتاپ وتكەنىندەي, ەنتسيكلوپەديانى دايىنداۋدا ەرەكشە تالاپتار باسشىلىققا الىنعان. قازىرگى تاريح عىلىمى جاڭا ءبىر كەزەڭدى باستان وتكەرۋدە. وزگەرمەلى زاماندا تاريحشىلار ءۇشىن جاڭا تەوريالىق-مەتودولوگيالىق ۇستانىمدار مەن زەرتتەۋ ادىستەرىن قالىپتاستىرا وتىرىپ تاريحي ءۇردىستى شىنايى تانۋعا ۇمتىلۋى ماڭىزدى. وسىنداي كەشەندى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە جاڭا مەتودولوگيالىق ۇلگىدەگى ەڭبەكتەردىڭ قاتارى تولىعا ءتۇستى.
«قوعامنىڭ وبەكتيۆتى تاريحي بىلىمگە دەگەن ىنتا-ىقىلاسى مەن قىزىعۋشىلىعى, قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ ەجەلگى داۋىردەن باستاپ قازىرگى زامانعا دەيىنگى ساباقتاستىعىن جاڭا ايقىندامالار تۇرعىسىنان اشىپ كورسەتۋ جاڭا سيپاتتاعى ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمنىڭ نەگىزگى باعىتىنا اينالدى. باسىلىمدا قازاقستان تاريحناماسىنىڭ جەتىستىكتەرى, ارحەولوگيالىق اشىلۋلار, ەتنولوگيالىق تالدامالار, قازاقستاننىڭ ەتنوستىق تاريحى, ءومىر ءسۇرۋ مادەنيەتى, ءداستۇرلى شارۋاشىلىعى, اۋماقتىق تۇتاستىعى, قازاق حالقىنىڭ بىرلىگى مەن ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگى, وتان قورعاۋ جولىنداعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى, تۇركى حالىقتارىمەن ءوزارا بايلانىسى ت.ب. تۋرالى وتكىزىلگەن عىلىمي-تەوريالىق, تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالاردىڭ قارارلارى, پىكىرسايىستارداعى ۇسىنىستارى مەن تۇجىرىمدارى ەسكەرىلدى» دەگەن زيابەك قابىلدينوۆ قازاقستان تاريحىنىڭ كونە داۋىردەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى تاريحىن قامتيتىن ارنايى عىلىمي-تانىمدىق, انىقتامالىق باسىلىمدا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي, دەموگرافيالىق جانە الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ ۇدەرىستەرى جان-جاقتى قامتىلعان. جوبانى ورىنداۋعا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن جەتەكشى تاريحشىلار, ارحەولوگتار, ەتنوگرافتار, فيلولوگتار, دەموگرافتار, شىعىستانۋشىلار, ت.ب. سالا ماماندارى قاتىستى.
تاريح ەنتسيكلوپەدياسىن دايىنداۋدىڭ مازمۇندىق بازاسىن ۇزاق جىلدار بويى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلگەن ۇلت تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن اشاتىن وتاندىق جانە شەتەلدىك زەرتتەۋلەر, ارحيۆ ماتەريالدارى قۇرايدى. اسىرەسە, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ۇلتتىق تاريحتىڭ «اقتاڭداقتارىن» تولتىرۋ ماقساتىندا جارىق كورىپ, قوماقتى جاڭا فاكتىلەر مەن تىڭ دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن ەڭبەكتەرگە باسا نازار اۋدارىلدى. سونىمەن قاتار ورتالىق جانە وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەردىڭ قورلارىنداعى ساقتالعان ماتەريالدار مەن جەكە تەكتىك قورلارداعى دەرەكتەر دە پايدالانىلدى.
اۆتورلار ۇجىمى, رەداكتسيالىق كەڭەس جانە رەداكتسيا القاسى قازاق حالقىنىڭ تاريحىن, ەتنوستىق جانە ەتنواۋماقتىق قالىپتاسۋىن, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, كونفەسسيونالدىق, مادەني قىرلارىن جان-جاقتى قامتيتىن تۇجىرىمدالعان, قورىتىلعان جانە جۇيەلەنگەن مالىمەتتەردى جيناقتاپ بەرە وتىرىپ, حالىقتىڭ تاريحي جادىن, ونىڭ قايتا جاڭعىرۋى مەن دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى فاكتور رەتىندە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ وزدىگىنەن ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە جانە ۇلتتىق تاريحي ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتە الادى دەپ سەنەدى.
نىسانالى-ماقساتتى باعدارلاما اياسىندا دايىندالعان ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىم نەبارى ءىىى تومنان تۇرادى. سەبەبى, جوبانىڭ ورىندالۋ مەرزىمى دە, قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى دە ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. ال دايىندالۋى بىرنەشە جىلدارعا سوزىلعان مۇنداي ىرگەلى ەڭبەكتى جارىققا شىعارۋ ۇلت تاريحىن زەرتتەۋدەگى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى. ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمنىڭ ءار تومىنا ەكى مىڭداي ماقالا ەنگىزىلەدى دەپ جوسپارلانعان. ەنتسيكلوپەدياعا ەنگەن بارلىق ماقالالار قولدانىستاعى ءالىپبي تارتىبىمەن بەرىلىپ, ەلىمىز تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعالار مەن ۇلتىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني-رۋحاني ومىرىندە ەرەكشە ءىز قالدىرعان تۇلعالاردىڭ عۇمىرناماسى جازىلعان ماقالالارعا باسىمدىق بەرىلدى.
ۇسىنىلعان ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمدا قازاقستان تاريحىنا قاتىستى وقيعالار مەن قۇبىلىستاردى, قايراتكەرلەردى, مادەني ەسكەرتكىشتەردى كەڭ قامتۋ كوزدەلدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارىن ەنتسيكلوپەدياعا ەنگىزۋدە ولاردىڭ قازاقستان اۋماعىندا تۋعاندىعى جانە اسكەر قاتارىنا وسى ەلدەن اتتانعاندىعى ەسكەرىلدى. مايداندا «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق كاۆالەرلەرى بولعان قازاقستاندىقتار ورتاق ءبىر ماقالاعا توپتاستىرىلىپ بەرىلدى. تاۋەلسىز قازاقستان كەزىندەگى مەملەكەت, ونەر جانە سپورت قايراتكەرلەرىن ەنگىزۋدە ولاردىڭ حالىق قاھارمانى, وليمپيادا چەمپيونى بولعانىنا نازار اۋدارىلدى. ءاربىر رۋ-تايپالار تاريحىنا جەكە-جەكە توقتالۋدى باسىلىم كولەمى كوتەرمەيتىندىكتەن قازاق رۋلارىنىڭ تاريحى «قازاق حالقىنىڭ رۋ-تايپالارى» دەگەن كولەمدى ماقالاعا توپتاستىرىلدى. قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا ايرىقشا ەڭبەگى سىڭگەن, تاريحي دامۋ ۇردىسىندە وزىندىك قولتاڭباسى بار تۇلعالار, ونىڭ وزىندە تەك ومىردەن وزعاندار جانە ايتۋلى وقيعالار ىرىكتەلىپ الىندى, ياعني باسقا عىلىمي سالالىق ەنتسيكلوپەديالارعا ەنگەن ماتەريالداردى قايتالاماۋ باستى نازارعا الىنعان.
وقىرمانعا ۇسىنىلعان قازاقستان تاريحىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسىن دايىنداۋ بارىسىندا اۆتورلار, رەداكتورلار, عىلىمي كەڭەسشىلەر مەن پىكىر بەرۋشىلەردەن تۇراتىن شىعارماشىلىق توپ قالىپتاستى. باسىلىمعا قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ت.ع.د. ا.تاسبولاتوۆ, قر ۇعا قۇرمەتتى مۇشەسى, ت.ع.د. ق.جۇماعۇلوۆ, قر ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى, ت.ع.د. د.قىدىرالى سياقتى عالىمدار پىكىر ءبىلدىردى. جوبانى ورىنداۋعا قر ۇعا اكادەميكتەرى – ب.كومەكوۆ, ءا.دەربىسالى, ب.كارىباەۆ; تاريح ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى – س.رۇستەموۆ, ق.الداجۇمانوۆ, ءا.داۋلەتحان, ز.تولەنوۆا, س.اجىعالي, ر.ورازوۆ جانە ت.ب.; سونداي-اق ەلىمىزدىڭ تاريحشى عالىمدارى – د.بايگۋناكوۆ, ح.تۇرسىن, س.سىزدىقوۆ, ن.ءالىمباي, و.قوڭىراتباەۆ, م.تاجمۋراتوۆ, ج.وشان سىندى جانە ت.ب. بارلىعى ەلۋگە جۋىق عالىم مەن عىلىمي ساراپشىلار جوبانىڭ دايىندالۋىنا اتسالىستى. سونىمەن قاتار ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمنىڭ سوزتىزبەسى دە الدىن الا دايىندالىپ, بەلگىلى تارتىپپەن رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندەگى جەتەكشى ماماندارعا تاراتىلىپ, ايتىلعان ەسكەرتۋلەر باسشىلىققا الىندى. الداعى ۋاقىتتا وسى ەنتسيكلوپەديانىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى تومدارىن جارىققا شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر.
الماتى