جاڭا جەرلەردى ساتىپ الىپ, اۋماعىن كەڭەيتۋ – الپاۋىت ەلدىڭ تاجىريبەسىندە بار دۇنيە. كەيىنگى كۇندەرى باق بەتتەرىندە اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ دانياعا قاراستى گرەنلانديانى مەنشىكتەپ الۋعا نيەتتى ەكەنىن اڭعارتقانى قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر.
وتكەن اپتادا The Wall Street Journal گازەتى اقش-تىڭ گرەنلانديانى مەنشىكتەپ الۋعا مۇددەلى ەكەنىن حابارلاعان. الدىمەن مۇنداي پيعىلدىڭ بارىن اق ءۇيدىڭ ەكونوميكا جونىندەگى كەڭەسشىسى لارري كۋدلوۋ راستادى. كەيىنىرەك اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ ءوزى جۋرناليستەرمەن سويلەسكەندە گرەنلاندياعا ستراتەگيالىق جاعىنان قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعاندارىن, ساتىپ الۋعا ارەكەتتەنىپ كورەتىندەرىن, بىراق بۇل كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە ەمەس ەكەنىن ايتقان.
الپاۋىت ەلدىڭ ەڭ الىپ ارالعا كوز الارتقانى تۋرالى اقپاراتتار الەمدىك ءباسپاسوز بەتتەرىندە جەلدەي ەستى. مۇنداي يدەيانى ساندىراققا بالاپ, گرەنلانديا مەن دانيا نارازىلىعىن ءبىلدىردى. اتالعان ارالدى اۆتونومدى ايماعى دەپ بىلەتىن دانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مەتتە فرەدەريكسەن بۇل ۇسىنىستىڭ ويعا قونىمسىز ەكەنىن ايتىپ, د.ترامپتىڭ جاي ءازىلى بولار دەپ ۇمىتتەنەتىنىن جەتكىزدى. بۇعان قوسا دانيانىڭ بەلسەندى ازاماتتارى اق ءۇي يەسىنىڭ اقىلىنان اداسقانىن, ارالدى ساتىپ الۋ جوسپارى ورىنسىز باستاما ەكەنىن مالىمدەدى.
سونىمەن قاتار گرەنلانديا بيلىگى دە قاعىس قالماي, مۇنداي ۇسىنىستى قابىل المايتىندارىن اشىق ءبىلدىردى. گرەنلانديانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى كيم كيلسەن ارالدىڭ ساتىلمايتىنىن, بىراق باسقا ەلدەرمەن, سونىڭ ىشىندە اقش-پەن دە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا دايىن ەكەنىن ايتتى. ارالدى ساتىپ الۋ توڭىرەگىندەگى وسىنداي قىزۋ تالقىلاۋلاردان سوڭ تاراپتاردىڭ اراسىندا سالقىندىق پايدا بولا باستادى. الداعى 2 قىركۇيەكتە دانيا حانشايىمى ءىى مارگرەتەنىڭ شاقىرۋىمەن د.ترامپتىڭ كوپەنگاگەنگە رەسمي ساپارى جوسپارلانعان ەدى. بىراق دانيانىڭ دامەسى زور قوناققا ارالدى بەرۋگە ق ۇلىقتى ەمەس ەكەنىن اڭعارعان اقش پرەزيدەنتىنىڭ ارقاسى قۇرىسىپ قالدى. ءسويتىپ د.ترامپ Twitter-دەگى پاراقشاسىندا دانيانىڭ ەرەكشە ەل ەكەنىن ايتا كەلە, پرەمەر-مينيستر م.فرەدەريكسەننىڭ گرەنلانديانى ساتىپ الۋ جايىندا تالقىلاۋعا نيەت تانىتپاعانىن ەسكەرىپ, ەكى اپتادان سوڭ جوسپارلانعان كەزدەسۋىن كەيىنگە شەگەرەتىنىن جازدى. ال مۇنى دانيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى تاڭدانىسپەن ءارى وكىنىشپەن قابىلداپ, ورتاق قىزىعۋشىلىقتارىن تالقىلاۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان بۇل شاقىرتۋ ءالى دە كۇشىندە ەكەنىن مالىمدەدى. سونداي-اق دانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۋففە ەللەمان-يەنسەن اقش پرەزيدەنتىنىڭ بۇل ارەكەتىن حانشايىمعا قۇرمەت كورسەتپەۋ دەپ باعالادى.
گرەنلانديانى ساتۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق بىلدىرگەنگە قىرىن قاباق تانىتقان د.ترامپ مۇنىمەن قويماي, دانيانىڭ باي ەل بولا تۇرا ناتو شىعىندارىنىڭ 1,35%-ىن عانا وتەيتىنىن, 2% دەڭگەيىندە ەمەس ەكەنىن ايتىپ, قاتتى سىنعا الدى.
مۇنىڭ الدىندا اقش پرەزيدەنتى دانيا گرەنلانديانى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىل سايىن 700 ملن دوللار شىعىندايتىنىن, بىراق بۇل ارالدىڭ جاعدايىن وڭالتۋعا جەتكىلىكسىز ەكەنىن, ونى ساتۋ ءبىراز جۇگىن جەڭىلدەتەتىنىن ايتقان. ونىڭ بۇلاي سويلەۋىنە نەگىز بار. ويتكەنى «The Washington Post» گازەتى د.ترامپتىڭ دانياعا گرەنلانديا ءۇشىن جىلىنا 600 ملن دوللار تولەۋگە دايىن ەكەنىن حابارلادى. الايدا, جالعا الۋدىڭ مەرزىمى ناقتى كورسەتىلمەگەن.
اقش-تىڭ گرەنلانديا قويناۋىنداعى تابيعي رەسۋرستارى ءۇشىن قىزىعىپ وتىرعانى ايتىلادى. 2018 جىلى امەريكالىق ينجەنەرلەر ارالدا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, شامامەن 50 ملرد باررەل مۇناي تاپقان. بۇعان قوسا ارال كومىر, مىرىش, مىس جانە تەمىر سياقتى پايدالى قازبالارعا باي. «Financial Times» گازەتى گرەنلانديانىڭ مينەرالدى جانە قورعانىس اكتيۆتەرىنىڭ جالپى قۇنىن 1,1 ترلن دوللارعا باعالاعان.
جالپى تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, اقش اتلانت جانە سولتۇستىك مۇزدى مۇحيت اراسىندا ورنالاسقان ارالدى ساتىپ الۋعا ءبىرىنشى رەت تالاپتانىپ وتىرعان جوق. بۇعان دەيىن 1946 جىلى مەملەكەت باسشىسى گارري ترۋمەن گرەنلانديا ءۇشىن دانياعا 100 ملن دوللار ۇسىنعان ەكەن. ال 1967 جىلى دانيا تاراپى اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ وسى ىسپەتتەس ۇسىنىسىنان باس تارتقان. ول كەزدە بۇل مامىلەگە كورشى يسلانديانى قوسىپ الۋ دا كىرگەن ەدى.
جاڭا جەرلەردى ساتىپ الۋ ارقىلى اۋماعىن كەڭەيتۋ قۇراما شتاتتاردىڭ تاجىريبەسىندە بۇرىننان بار. سول دانيادان 1917 جىلى ۆيرگين ارالدارىن 25 ملن دوللارعا ساتىپ العان. ودان ارىرەك 1867 جىلى رەسەيدەن 7,2 ملن دوللارعا الياسكانى, 1803 جىلى فرانتسيادان 15 ملن دوللارعا لۋيزيانا اۋماعىن مەنشىكتەدى.