ەل ەرتەڭى جانە لاتىن ءالىپبيى

ەل ەرتەڭى جانە لاتىن ءالىپبيى

جۇما, 18 قاڭتار 2013 7:49

جۋىقتا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قا­لىپ­تاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلدىڭ دامۋ جولىنداعى جاڭا ساياسي باعىتىن بەلگىلەپ بەردى. بۇل جولداۋدا ەلباسى: «ءتىل تۋرالى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ساياسات ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى ودان ءارى ۇيىستىرا تۇسەتىن باستى فاكتور بولۋعا ءتيىس… وسى زامانعى عىلىمي تەرمينولوگيانىڭ نەگىزىن لاتىن تىلىنەن ەنگەن سوزدەر قۇراسا, اقپاراتتىق تەحنولوگيا دامىعان قازىرگى داۋىردە كۇن سايىن دەرلىك اعىلشىن ءتىلى دۇنيەجۇزى حالىقتارىنىڭ تىلدەرىنە جاڭا سوزدەر مەن ۇعىمدار ارقىلى باتىل ەنۋ ۇستىندە.

جۇما, 18 قاڭتار 2013 7:49

جۋىقتا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قا­لىپ­تاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلدىڭ دامۋ جولىنداعى جاڭا ساياسي باعىتىن بەلگىلەپ بەردى. بۇل جولداۋدا ەلباسى: «ءتىل تۋرالى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ساياسات ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى ودان ءارى ۇيىستىرا تۇسەتىن باستى فاكتور بولۋعا ءتيىس… وسى زامانعى عىلىمي تەرمينولوگيانىڭ نەگىزىن لاتىن تىلىنەن ەنگەن سوزدەر قۇراسا, اقپاراتتىق تەحنولوگيا دامىعان قازىرگى داۋىردە كۇن سايىن دەرلىك اعىلشىن ءتىلى دۇنيەجۇزى حالىقتارىنىڭ تىلدەرىنە جاڭا سوزدەر مەن ۇعىمدار ارقىلى باتىل ەنۋ ۇستىندە. بۇل ۇدەرىستەن ءبىز دە تىس قالماۋىمىز كەرەك… ءبىز 2025 جىلدان باستاپ, ءالىپبيىمىزدى لاتىن قارپىنە, لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك. بۇل – ۇلت بولىپ شەشۋگە ءتيىس ءپرينتسيپتى ماسەلە», دەپ اتاپ كورسەتتى. ەلباسىنىڭ بۇل ءسوزى – حالقىمىزدىڭ بولاشاقتىق قامى مەن زامان تىنىسىن ۇشتاستىرعان پاراساتتى شەشىم. ەندى لاتىن الىپبيىنە ورالۋ مەن ورالماۋ تۋرالى اڭگىمە كۇن تارتىبىنەن الىنىپ, مۇلدەم توقتاتىلىپ, بۇدان بىلاي وعان قاشان, قالاي كوشەمىز دەگەن اڭگىمە عانا ءسوز بولۋى كەرەك.

سونداي-اق, ەلباسى جاڭا جىل قار­ساڭىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا بۇل ءىستى 2025 جىلعا دەيىن سوزباۋىمىزدىڭ مۇمكىن ەكەندىگىن دە ەسكەرتتى. «حابار» اگەنتتىگىنىڭ سايتىنان ول سۇحباتتى دا تىڭداي الدىق.

مەن قازاق جازۋىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ كەرەك دەپ وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ايتىپ كەلە جاتقان اداممىن. جاريالاعان ماقالالارىم دا, بەرگەن سۇحباتتارىم دا, ۇسىنعان جوبام دا بار. كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى بۇل جوبامدى الىپ, راحمەت ايتقان حاتپەن جاۋاپ تا قايتارعان.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا دۇنيە­جۇزى قازاقتارىنىڭ ءىV قۇرىلتايىندا وسى ماسەلە جونىندە ارنايى جازباشا ءوتىنىش تە بىلدىرگەنمىن. ول وتىنىشىمدە: «قادىرلى نۇرەكە! وزگە ەلدەردەگى ءبىز ءسىزدىڭ قازاقستاندا قازاق جازۋىن لاتىنشاعا قايتارامىز دەگەنىڭىزدى ەستىپ قۋانۋدامىز. بولاشاقتا كوشەتىن لاتىنشانىڭ جوباسىن جۋىقتا جاريالاپ جىبەرسەڭىزدەر, دياسپوراداعىلار سوعان بەيىمدەلە بەرەر ەدىك. بۇل ءار ەلدەگى قازاقتاردىڭ بەت-بەتىمەن لاتىنشانىڭ ءارتۇرلى جوباسىنا كەتىپ قالماۋى جانە بولاشاقتا دۇنيەدەگى قازاقتاردىڭ جازۋداعى بىرلىگى ءۇشىن وتە پايدالى» دەگەنمىن. قازىر وسى ءوتىنىشىمنىڭ شىندىققا اينالىپ كەلە جاتقانىنا قاتتى قۋانۋدامىن.

جالپى, بۇل ماسەلە قىتايداعى قازاق­تارعا دا تىكەلەي قاتىستى. قىتايداعى قازاق ءالىپبيى حح عاسىردا سان رەت وزگەردى. ياعني احمەت بايتۇرسىنوۆ تاعانىن قالاعان, سوسىن ءانۋار كوكەەۆ رەفورمالاعان توتە جازۋ (1982 جىلدان بۇرىن), كيريلليتسا (1957 جىلعى بىرەر اي), ودان كەيىن لاتىنشا (توتە جازۋمەن قاتار, 1958-1982 جىلدار), سوسىن قايتادان توتە جازۋ (1982 جىلدان سوڭ ) بولىپ سان قۇبىلدى. 1980-ءشى جىلداردىڭ باسىندا, ءبىرشاما جالپىلاسىپ قالعان لاتىنشا جازۋدى تاستاي سالىپ, قايتادان توتە جازۋعا شەگىنگەندە مەن وعان قارسى شىقتىم. ماڭىمداعىلاردان زيالى قاۋىمنان وزگەسى سوزىمە قۇلاق اسپاعان سوڭ, سول كەزدە مەملەكەتتىك وقۋ-اعارتۋدى باسقارۋعا جاۋاپتى ۆيتسە-پرەمەرگە حات تا جازدىم. ول حات بەيجىڭ تاراپىنان قولداعان سىڭايلى رايمەن شۇار-دىڭ پىكىرىن الۋعا قايتارىلدى دا, اياعى جولى بولمادى. سوسىن «ۇلتتار» جۋرنالىندا ماقالا جاريالادىم. سوعان وراي, جاستار مەن عالىمداردىڭ, زيالى قاۋىمنىڭ ەرەكشە قولداۋىنا يە بولدىم. سونىمەن, جاس­تار لاتىنشا جازۋدى ينتەرنەت ارقىلى جالپىلاستىرۋعا ءوتتى. بۇعان سەركەلىك قىلعاندار – قىتايدا ەڭ العاشقى «اۋىل» اتتى سايتتى اشقان, قازىر الماتىدا تۇراتىن كاسىپكەر اسقار جاكۋلين ەدى.

قازىر ءحان جازۋىن جالپىلاستىرۋعا وراي لاتىنشا جازۋدى قوسا جالپىلاستىرۋدا. ويتكەنى ءحان يەروگليفتەرىن دۇرىس وقىپ-ۇيرەنۋ لاتىنشا جازۋعا نەگىزدەلگەن پيڭيڭزىمۋ (حانشە – لاتىن جازۋى) دەگەنگە سۇيەنەدى. بىراق ونىڭ ىشىندە قازاقشا قارىپتەردى تاڭبالاۋعا كەلمەيتىن بىرنەشە ءارىپ بار جانە قازاقشا ارىپتەرگە جەتپەيدى دە. وزگە تۇركى ءتىلدى ەلدەردەگى قازاقتار قولدانۋعا ءماجبۇر بولىپ جۇرگەن لاتىنشا جازۋ جوبالارى دا ءار الۋان ەكەنى بەلگىلى. تۇركيانىڭ لاتىن جازۋى دا ءبىر عاسىرعا جۋىق بۇرىن جاسالعان, بۇگىنگى داۋىرگە تىم قولايلى ەمەس. جالپى, قازاقستاننان وزگە ەلدەردەگى قازاقتار لاتىنشا جازۋدىڭ الۋان ۇلگىسىنە بەت-بەتىمەن كەتىپ بارادى.

مەنىڭشە, شىنايى زيالى قاۋىم دۇنيەدەگى قازاقتىڭ ورتاق ءبىر عانا جازۋى بولۋىن ارمان ەتەدى. وكىنىشكە قاراي, قازىر مۇنداي ورتاقتىققا قول جەتكىزە الماي وتىرمىز. لاتىنشانىڭ ءارتۇرلى نۇسقالارىن قوسا ەسەپتەسەڭ, 5-6 ءتۇرلى جازۋ قولدانىلىپ ءجۇر. بۇل, مادەني اۋىس-تۇيىسكە عانا ەمەس, ۇلت تۇتاستىعىنا دا زور زالالدى جاعداي. وسىعان وراي مەن مىنا جاعدايلاردى اتاپ ايتقىم كەلەدى.

 ەڭ الدىمەن باق كومەگىمەن لاتىن جازۋىنا كوشۋگە بايلانىستى جان-جاقتى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, يدەيالىق بوگەتتەردى ارشىپ, بۇكىل حالىقتى وسى جۇمىستىڭ بەلسەندىلەرىنە اينالدىرۋ كەرەك.

سونداي-اق, جازۋدى لاتىن قارپىنە قايتارۋ جۇمىسىمەن تۇراقتى شۇعىل­دا­نۋدى تىكەلەي ەلباسىنا قارايتىن مەم­لە­كەتتىك جۇمىس توبىنا بەرۋ كەرەك. ونىڭ قۇرامىنا ەنەتىن مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى, ءبىلىم-عىلىم, مادەنيەت-اقپارات, قارجى سالالارىنىڭ باسشىلارى مەن بىلىكتى ماماندارىنا قويىلاتىن باستى شارت وسى جۇمىسقا بەلسەندى جانە دۇرىس ۇستانىمدى بولۋ ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلۋگە ءتيىس.

 جۇمىس توبى بۇدان بۇرىن دا ءىس­تەل­گەن جانە يگەرىلگەن, وزگە ەلدەگى ءتىل­دىك, الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق, ەكونو­مي­كالىق, ساياسي جاعداياتتاردى, لاتىن قارپىنە ورالتۋ ءىسىنىڭ باستى-باستى قازاقتىق ماسە­لەلەرىن (گرامماتيكالىق رەفورمانى, لينگۆيستيكالىق, ديداكتيكالىق, مادەني-اقپاراتتىق, باسپاحانالىق, قارجىلىق, ت.ب.) ايقىنداۋدى, ارنايى ماقساتتاعى ءىسساپارلار مەن قاجەتتى زەردەلەۋدى ورىنسىز قايتالاۋ, ءبارىن ءۇيىپ-توگىپ تۇگەل شەشكەن سوڭ عانا قيمىلداۋ, سىلبىر ارەكەتپەن سوزبالاۋ, ت.ب. سىقىلدىلاردان ساق بولۋى ءتيىس. بۇل يگى ىسكە قارسىلار ەندى ءبىزدى وسىندايلار ارقىلى بوگەۋگە ۇمتىلۋى مۇمكىن. ءبىز جازۋدى لاتىن قارپىنە قايتارۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن دا وسى رۋحتا جاساۋىمىز كەرەك. زامان عانا ەمەس, قازاقى سانا دا ۇزدىكسىز ىلگەرىلەۋدە. سوندىقتان لاتىن جازۋىنا ورالۋ بويىنشا بۇدان بۇرىن جۇرگىزىلگەن ىستەرگە, سونىڭ ىشىندە ءتىپتى 2007 جىلى جۇرگىزىلگەن عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەسىنە دە («لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندەگى قازاق ءالىپبيى: تاريحى, تاعىلىمى جانە بولاشاعى» اتتى جيناقتا كەلتىرىلگەن تۇجىرىمدارعا دا) سىني كوزبەن قايتا قاراعان پايدالى. ول كەزدەگىنىڭ تالاي ولقىلىعى بار.

قازاق جازۋىن لاتىن قارپىنە قايتارۋ­دىڭ جەكەلەگەن جوبالارىن ءوزارا سالىستىرىپ, زەرتتەپ, زاماناۋي كومپيۋتەرلىك ين­فورماتسيالىق تەحنولوگيالارعا سايكەسىمدى, ديداكتيكالىق, ەستەتيكالىق, ت.ب. عىلىمي-پراكتيكالىق تۇرعىدان قولايلى, قىسقاسى, ەڭ ءتيىمدى الىپبيلىك قۇرامدىق ستاندارتتى جاساپ جاريالاۋ, جۇرتتان پىكىر الىنۋى ءتيىس. ارينە, لاتىنشا ءالىپبيدىڭ ۇلتتىق ستاندارتى (ۇلگى-قالىبى) جاسالعاننان كەيىن, ول مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بەكىتىلەدى. بۇل دا كەشىكتىرىلمەگەنى ءجون. «قالعان ىسكە قار جاۋارىن» بىلەمىز. ەگەر لاتىن الىپبيىنە كوشۋ EXPO-2017 كورمەسىنە دايىندىقتىڭ ءبىر سالاسىنا اينالسا, ءتىپتى قۇبا-قۇپ.

ماڭىزدىلىعى شەكتى كەي كىرمە دى­بىس­تارعا ارنايى تاڭبا دايىنداۋدىڭ قاجەتى جوق. ۇلتتىق ءالىپبيدى ءوز ۇلتىمىزدىڭ ءسوز­دەرىن ءدال جازۋعا ارناۋدى باستى ماقسات ەت­كەن دۇرىس.

ءالىپبيدى انىقتاعاندا, تۇركى ءتىلدى ەلدەر كەڭەسى ۇسىنعان 34 ءارىپتى لاتىن الىپبيىنە باعىنۋ مىندەتتى ەمەس. ول جوبادا تۇركيالىق (80 جىلداي بۇرىن قابىلدانعان, ەسكى) جوبانىڭ ىقپالى اۋىر. وعان قۇرمەتپەن عانا قاراپ, پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاماشا نۇسقاۋىن مۇلتىكسىز اتقارۋ كەرەك. ول كىسىنىڭ پىكىرىنشە, ءالىپبي جاساعان كەزدە جاڭا سيمۆولدار قوسپاۋ كەرەك. وزگە تالاي تىلدەردە دە كەيبىر دىبىستار 2-3 ارىپپەن بەرىلەدى. ياعني قازىرگى قولدانىستاعى لاتىن ءالىپبيى شەڭبەرىنەن شىقپاۋ كەرەك. كلاۆياتۋراداعى (Keyboard) 26 تاڭبا بىزگە جەتەدى. سول ارقىلى عانا جاسالعان ءالىپبي ءبىزدى قاي ەلدە قاي كومپيۋتەردى الدىمىزعا قويسا دا, قازاقشا جازا بەرەتىن, ول ءماتىندى قايدا جىبەرسەك تە ول سول قالپىندا باراتىن ەتەدى. جازۋداعى وزىقتىق دەگەننىڭ ءبىر بەلگىسى وسى. ماسەلەن, ڭ, ع, ش, ف, ح ءتارىزدى دىبىستارعا جاڭا سيمۆول دايىنداماي, بىرنەشە ءارىپتى قوسارلانا پايدالانۋعا (مىسالى, رەتىنشە ng, gh, sh, ph, kh-لارمەن تاڭبالاۋعا) بولادى. بۇلاردىڭ كەيى تىلىمىزدە تىم ءجيى كەزىگىپ تە جاتقان جوق. بۇل ءارى ءبىزدى اعىلشىنشادان الىس­تاتپايدى, ءارى ۇنەمدەلگەن تاڭبامەن (مىسالى, ع ارقىلى) وزگە دىبىستاردى تاڭبالاۋ مۇمكىندىگىن تۋدىرادى. كەي سيرەك كەزىگەتىن دىبىستارعا ءۇتىر قويىپ (مىسالى, كيريلشەدەگى ۆ- ءنىڭ ورنىنا V’-ءنى ىستەتىپ, ونىڭ ءۇتىرسىزىن وزگە دىبىسقا (مىسالى, كيريلشەدەگى ءۇ-گە) پايدالانۋ دا ءبىر امال. قوسىمشا سيمۆول جاساپ, قازاق لاتىنشا جازۋىن ەرەكشە (تۇركيالىقتار جازۋىنداي «تاقياسى» نە «وكشەسى» بار) ەتىپ جىبەرسەك, وندا قازاقتىڭ لاتىنشا جازۋىن وقۋ مەن جازۋ كوپشىلىك ءۇشىن قيىنعا سوعادى. ءتىپتى ول قازىرگى كيريلشە الىپبيدەن دە تومەن كۇي كەشەدى.

مىسالى, مىنا ورتاق تۇركىلىك ءالىپبي جوباسىنا قاراڭىز.

A a

J j

N n

T t

ءا ءا

Z z

Ņŋ

W w

B b

Y y

O o

U u

Ğğ

Q q

Öö

Üü

G g

K k

P p

Şş

D d

L l

R r

Iɪ

E e

M m

S s

İ i

 

مۇنداعى Ğğ (ع), Ņŋ (ڭ), Öö ء(و), Üü ء(ۇ), Şş (ش) تاڭبالارى كيريلشە جازۋدىڭ اۋرەسىن سول بەتى قايتالاپ تۇر. بۇدان تيتتەي دە وزىقتىق كورە المايسىز. مىرزابەرگەن مالباق ۇلىنىڭ تومەندەگى جوباسى دا سوعان باعىنا سالۋدىڭ ناتيجەسى. مۇنداي جوبالار مۇلدە بولمايدى.

№

كيريلشە

لات.

№

كيريلشە

لات.

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

ا ا

ءا ءا

ب ب

ع ع

گ گ

د د

ە ە

ج ج

ز ز

ي ي

ق ق

ك ك

ل ل

م م

ن ن

ڭ ڭ

ا a

Ää

B b

Ğğ

Gg

D d

E e

J j

Z z

Y y

Q q

كك

Ll

Mm

Nn

Ņŋ

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

و و

ءو ءو

پ پ

ر ر

س س

ت ت

ۋ ۋ

ۇ ۇ

ءۇ ءۇ

ش ش

ى ى

ءى ءى

ف ف

ۆ ۆ

ح ح (ھ ھ)

O o

Öö

P p

R r

S s

T t

U u

Ū ū

Ü ü

Ş ş

I ɪ

İ i

F f

V v

H h

 

ايتپاقشى, ف, ۆ, ح سىقىلدى ارىپتەر – كىرمەلەر ءتارىزدى كورىنگەنمەن, ەجەلگى مادەنيەتىمىزدە دە بار, كەيى يسلامياتپەن دە ەنگەن, بىلايعى شاقتا دا كەرەكسىز ەمەس تاڭبالار.

ءالىپبي جوباسى جاريالانعاننان كەيىن ناسيحات جۇمىسىن, قاناتقاقتى جوبا رە­تىندە مەكتەپتەردە, گۋمانيتارلىق عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا ەنگىزۋدى, باسىلىم بەتتەرىندە ماتەريالدار بەرۋدى, سول ارقىلى جالپىلاستىرۋ شارۋاسىن كۇشەيتۋ كەرەك. بۇل 2025 جىلى جاپپاي وتۋگە مىقتى تاعان جاسايدى.

كەلەر ۇرپاق ادەبيەتتەردى لاتىن جازۋىمەن وقيتىندىقتان, باعدارلاما جاسالسا, مىنا كومپيۋتەرلىك زاماندا, بۇدان بۇرىنعى ەڭبەكتەردى لاتىنشاعا اۋدارۋ تيتتەي دە قيىن ەمەس. قالامگەرلەر بۇل جونىندەگى الاڭداۋشىلىقتارىن دو­عارىپ, ۇلت بولاشاعىنا پايدالى وسى ىسكە اتسالىسقانى ءجون. قابدەش ءجۇمادىلوۆ ايت­قانداي, «وقىلاتىن شىعارما قاي الىپبيمەن جازىلسا دا وقىلادى, وقىل­ماي­تىن شىعارما قاي الىپبيمەن جازىلسا دا وقىلمايدى».

قازاقستاننىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋى قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە بوگەت بولسا, اسىقپاي بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. ءتىپتى ءبىراز ۋاقىت ەكى جازۋدى قاتار قولدانسا دا بولادى. ەلباسىمىز ول مۇمكىندىكتى دە ايتىپ وتىر.

قازاق ەلى بولاشاقتا پايدالاناتىن لاتىنشا جازۋ جوباسىن ءدال قازىر جاريالاپ تاستاعانى ءجون. بۇل قازاقستان مەن ونىڭ بيلىك باسىنداعىلاردىڭ كەشىكتىرۋگە بولمايتىن تاريحي بورىشى. سوندا عانا وزگە ەلدەردەگى قازاقتار (دياسپوراداعىلار) بىرتىندەپ سول جوباعا بەيىمدەلەتىن بولادى, سول ارقىلى جازۋ بىرلىگىنە قول جەتكىزەمىز.

كەز كەلگەن ۇلت ءۇشىن دە دياسپورا ماڭگىلىك. قازاقستان شەتەلدەگى قازاقتاردى تۇگەلدەي اتاجۇرتقا كوشىرە المايدى. بىراق الەمدەگى قازاقتاردىڭ مادەني تۇتاستىعىن ويلاۋعا بورىشتى.

جالپى العاندا, جازۋ وزگەرتۋ ءسان دە, ەرمەك تە, ساياسي ويىن دا ەمەس. ۇلتتىڭ تۇتاستىعىنىڭ, مادەني اۋىس-ءتۇيىستىڭ, جازۋدىڭ, ءتىلدىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ, سول ءۇشىن زامان دامۋىنان ارتتا قالماۋىنىڭ زارۋلىگى.

توتە جازۋ دا, كيريلليتسا جازۋى دا تەحنيكالىق, باعدارلامالىق جاسام­پاز­دىقتار مەن وڭدەۋلەرگە قانشا سۇيەنسە دە, لاتىنشا جازۋعا جەتە المايدى. قازاق ەندى ەڭ سوڭعى رەت جازۋ وزگەرتىپ, بۇدان بىلاي ماڭگى وزگەرتىلمەيتىن جازۋعا ۋاعىندا كوشىپ العانى ابزال.

سۇلتان جانبولاتوۆ,

پروفەسسور, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى.