ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ اراسىنداعى ارازدىقتىقتى قاشاننان قوزدىرىپ كەلە جاتقان بىتىسپەس داۋ – دجاممۋ جانە كاشمير ماسەلەسى. جاقىندا ءۇندىستان ۇكىمەتى اتالعان شتاتتى اۆتونوميالىق مارتەبەسىنەن ايىرۋ تۋرالى شەشىم شىعارىپ, شەتىن جاعدايدى ودان سايىن شيەلەنىستىرىپ جىبەردى.
ءۇندىستاننىڭ پرەزيدەنتى رام ناتح كوۆيند 5 تامىزدا ەلدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ 370-بابىندا بەكىتىلگەن دجاممۋ مەن كاشميردىڭ ەرەكشە مارتەبەسىنىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. فەدەرالدى ۇكىمەتتىڭ بۇل باستاماسىنا سايكەس, ونىڭ ورنىنا شتاتقا قاراعاندا قۇقىقتارى شەكتەلگەن ەكى وداقتىق اۋماق قۇرىلادى. ءۇندىستان زاڭناماسى بويىنشا شتاتتىڭ اۆتونومياسىن جويۋدى جەرگىلىكتى بيلىك تە ماقۇلداۋ كەرەك. الايدا ماۋسىمنان باستاپ فەدەرالدى ۇكىمەت شتاتتى باسقارۋدى گۋبەرناتور ارقىلى جۇزەگە اسىرۋدا.
پرەزيدەنت جارلىعى شىققاننان كەيىن بۇل ۇسىنىستى پارلامەنت ماقۇلدادى. باستاماعا 366 دەپۋتات قولداۋ ءبىلدىرىپ, 66-سى قارسى بولدى. اتالعان شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا ەلدىڭ قازىرگى پرەمەر-ءمينيسترى نارەندرا مودي باستاعان «بحاراتيا دجاناتا» ءۇندى حالىقتىق پارتياسىنىڭ بيىل كوكتەمدە پارلامەنتتىك سايلاۋدا باسىمدىققا يە بولعانى ىقپالىن تيگىزدى. ويتكەنى دجاممۋ مەن كاشميردى ايرىقشا اۆتونوميالىق مارتەبەدەن ايىرۋ پارتيانىڭ سايلاۋالدى ۋادەسى ەدى. جالپى «بحاراتيا دجاناتا» پارتياسى بۇل مارتەبەنىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى ماسەلەنى 1951 جىلدان بەرى كوتەرىپ كەلەدى. ءسويتىپ كوپتەن كوكسەپ جۇرگەن ويدى ىسكە اسىرۋ بيىل مۇمكىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە ەكى جىلدان بەرى ءۇندىستاندى بيلەپ وتىرعان پرەزيدەنت جاڭا سايلانعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ جاقتاسى بولىپ كەلەدى.
ءۇندىستان مەن پاكىستان ۇلىبريتانيادان ىرگەسىن اۋلاق سالىپ, تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعالى بەرى, 70 جىل بويى ءۇندى كونستيتۋتسياسىنىڭ 370-بابى جانە سونىمەن بايلانىستى 35-باپ ارەكەت ەتىپ كەلدى. بۇل دجاممۋ مەن كاشميرگە اجەپتاۋىر دەربەستىك بەردى. شتاتتىڭ ءوز زاڭى, تۋى جانە بارلىق ماسەلە بويىنشا جەكە شەشىم قابىلداۋ قۇقىعى بولدى. ءۇندىستاننىڭ فەدەرالدى ۇكىمەتى قابىلداعان زاڭدار مۇندا جەرگىلىكتى ۇكىمەت قولداعان سوڭ عانا كۇشىنە ەنە باستادى. ال 35-باپ شتات بيلىگىنە وزدەرىنىڭ تۇراقتى تۇرعىندارىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, كاشميردە تىركەلگەندەر جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتىپ الىپ, ارنايى ورگانداردا جۇمىس ىستەي الدى. باسقالاردىڭ مۇنداي قۇقى بولمادى. شتاتتا كۆوتا جۇيەسى ىسكە قوسىلىپ, جۇمىسقا ورنالاسۋ كەزىندە كاشميرلىكتەرگە ارتىقشىلىق بەرىلدى. ەندى مۇنىڭ ءبارى وتكەن كۇننىڭ ەنشىسىندە قالدى.
اتالعان ارنايى باپتىڭ الىنىپ تاستالۋى كاشميردى اۆتونوميادان عانا ايىرىپ قويماي, شتات بولۋىن دا توقتاتادى. ءۇندى ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىمەن ەندى بۇل وداقتىق اۋماق بولىپ سانالادى. ياعني, ونىڭ قۇقىقتارى ايتارلىقتاي ازايىپ, ارعى تەگىنەن وسى جەردە جاساپ كەلە جاتقان تۇرعىندارعا ارتىقشىلىق بەرىلمەيدى. سونداي-اق وسى كۇنگە دەيىن دجاممۋ مەن كاشميرگە قاراپ كەلگەن لاداكح جەكە وداقتىق اۋماق بولىپ ءبولىندى. بۇل شەشىمدى لاداكح تۇرعىندارى قۋانا قۇپتادى. ويتكەنى بۋدديزم مەن يندۋيزم ءدىنىن ۇستاناتىن بۇل ايماقتىڭ تۇرعىندارى نەگىزىنەن مۇسىلماندار مەكەندەگەن كاشميردىڭ قاراۋىندا بولعىسى كەلمەيدى.
كەيبىر ساراپشىلار باسىندا, 1949 جىلى كاشميرگە ەرەكشە مارتەبەنىڭ بەرىلۋى وتپەلى جانە ۋاقىتشا جاعداي دەپ سانالعانىن ايتادى. سوندىقتان ەرتە مە, كەش پە بۇل شەشىمنىڭ قابىلدانۋى انىق بولعان. سول ۋاقىتتان بەرى كاشمير تۇرعىندارىنا ولاردىڭ شىن قالاۋىمەن ساناسۋى ءۇشىن رەفەرەندۋم وتكىزۋگە بىرنەشە رەت ۋادە دە بەرىلدى. دەگەنمەن بۇۇ مەن پاكىستاننىڭ وسىعان قاتتى ىقىلاستى بولعانىنا قاراماستان, ءۇندىستان 70 جىل بويى رەفەرەندۋمنان باس تارتىپ كەلدى.
كاشمير – قاشاننان ءۇندىستان مەن پاكىستان اراسىنداعى قاقتىعىستىڭ باستى سەبەبى. ەندى بۇل شتاتتى اۆتونوميادان ايىرۋعا سونداعى مۇسىلمانداردىڭ ءسوزىن سويلەپ جۇرگەن پاكىستان تاراپى تۇبەگەيلى قارسىلىق تانىتۋدا. پاكىستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى يمران حان ءۇندىستاننىڭ دجاممۋ مەن كاشمير بويىنشا قابىلداعان شەشىمىنە زاڭدىق, ساياسي جانە ديپلوماتيالىق جاۋاپتى پىسىقتاۋ ءۇشىن ارنايى كوميتەت قۇرۋ تۋرالى وكىم ەتتى. جاقىندا يسلاماباد ۇندىستانمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس دەڭگەيىنىڭ تومەندەگەنىن, ەكىجاقتى ساۋدانىڭ توقتاتىلۋىن جانە بىرقاتار ۋاعدالاستىقتى قايتا قاراۋ كەرەك ەكەنىن جاريالادى. قازىر ەكى ەلدىڭ اراسىن جالعايتىن كولىك قاتىناستارى شەكتەلىپ, بارىس-كەلىس توقتاپ تۇر. بۇعان قوسا كورشى ەلمەن بىرلەسىپ جوسپارلانعان مادەني ءىس-شارالار دا شەگەرىلىپ, پاكىستاننىڭ كينوتەاترلارىندا ءۇندى فيلمدەرىن كورسەتۋگە تىيىم سالىندى.
بۇگىنگى تاڭدا نارازىلىق تانىتىپ كوشەگە شىققان كاشمير حالقىنىڭ تولقۋى باسىلماي تۇر. ءۇندىستان بيلىگى ايماقتاعى جاعدايدى بارىنشا باقىلاۋدان شىعارماۋ ءۇشىن قوسىمشا اسكەري كۇش جىبەردى. وعان دەيىن دە شتاتتا 500-دەن 700-گە دەيىن ءۇندى ساربازدارى جۇرگەن ەدى. ءۇندىستاننىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتى ءۇش كۇندە دجاممۋ مەن كاشميردىڭ سولتۇستىگىنەن 560 ادامدى ۇستاعان. بەلسەندىلەردىڭ اراسىندا ومار ابدۋللا, مەحبۋب مۋفتي سياقتى ەلدىڭ بۇرىنعى مينيسترلەرى دە بار.
پاكىستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى شاح مەحمۋد كۋرەشي ءۇندىستاننىڭ داۋلى ارەكەتىنە بايلانىستى بۇۇ-عا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ شۇعىل وتىرىسىن وتكىزۋدى سۇراپ, حات جولدادى. ال بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش دجاممۋ مەن كاشميردىڭ مارتەبەسى بۇۇ جارعىسىنا سايكەس, بەيبىت جولمەن انىقتالۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكە سالىپ, تاراپتاردى بارىنشا ۇستامدىلىق تانىتۋعا شاقىردى.
سونىمەن قاتار قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆان ي ءۇندىستان كاشميردەگى كۆو-مارتەبەسىن وزگەرتىپ, ايماقتاعى جاعدايدى كۇردەلەندىرىپ جىبەرگەنىن ايتىپ, پاكىستانمەن اراداعى شيەلەنىستىڭ قاقتىعىسسىز شەشىلەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
جالپى جەر كولەمى 2,2 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن, حالقى 12,5 ميلليوننان اساتىن دجاممۋ مەن كاشمير 1947 جىلدان بەرى ءۇندىستان مەن پاكىستان اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ وشاعى بولىپ كەلەدى. ونىڭ 60%-ى ۇندىستانعا, 30%-ى پاكىستانعا تيەسىلى. بۇعان قوسا وسى ايماققا قىتاي دا اۋىز سالىپ, 1962 جىلى شتاتتىڭ 10% جەرىن كۇشپەن باسىپ العان. اتالعان ايماقتىڭ ءۇندىستاننان تولىق تاۋەلسىزدىك الۋىن نەمەسە پاكىستانعا قوسىلۋىن قالايتىن سەپاراتيستىك توپتار بىرنەشە رەت دۇربەلەڭ كوتەردى. ءتىپتى ەكى ەل اراسىندا سوعىس وتى دا تۇتاندى. ءۇندىستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسى نارەندرا مودي سوڭعى ونجىلدىقتا بۇل ايماقتا 42 مىڭعا جۋىق ادام قازا تاپقانىن ايتىپ, پاكىستان كاشميردىڭ ەرەكشە مارتەبەسىن ەكىجاقتى ارازدىقتى قوزدىرۋ ءۇشىن پايدالانىپ كەلگەنىن مالىمدەدى. قازىر ءىستىڭ بۇلاي ناسىرعا شاپقانىنا الەم ەلدەرى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە 1999 جىلدان باستاپ ەكى ەل دە يادرولىق قارۋلارعا يەلىك ەتەدى. 2002 جىلى قازاقستان ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارىن الماتىدا كەلىسسوز جۇرگىزۋگە شاقىرىپ, ناتيجەسىندە ولار وزدەرىنىڭ يادرولىق قارۋىن ءبىرىنشى بولىپ ىسكە قوسپايتىندارى جونىندە مالىمدەمە جاساعان.