قاۋىپسىزدىك قارۋلانۋمەن شەشىلە مە؟

اتالعان كەلىسىمشارت 1987 جىلى اقش پەن كسرو اراسىندا جاسالىپ, 500-دەن 5500 كيلومەترگە دەيىن ۇشاتىن بالليستيكالىق جانە قاناتتى زىمىرانداردى جاساپ شىعارماۋعا, سىناقتان وتكىزبەۋگە, ساقتاماۋعا ۋاعدالاستى. وسى قۇجاتتىڭ اياسىندا 1991 جىلى كسرو 1846, اقش 846 زىمىران كەشەنىن جويعان. الايدا اراعا ءبىراز جىل سالىپ, الپاۋىت ەلدەردىڭ قۋاتتى قارۋلانۋىن تەجەگەن وقزك ارەكەت ەتۋىن توقتاتتى. سوڭعى جىلدارى ەكى تاراپ تا ءبىر-بىرىنە كەلىسىمشارتتىڭ تالاپتارىن بۇزعانىن ايتىپ, كىنا تاعىپ كەلدى. ۆاشينگتون SSC-8 اتتى تانىمال راكەتالار جاسالىپ جاتىر دەپ دابىل قاقسا, بۇعان ماسكەۋ زىمىرانداردىڭ 500 كيلومەتردەن الىسقا ۇشپايتىنىن ايتىپ جاۋاپ قاتقان. رەسەي دە ەۋروپادا زىمىراندارعا قارسى قوندىرعىلار ورنالاستىرۋ شارتىنىڭ ساقتالماعانىن مالىمدەپ, قىنجىلىس ءبىلدىردى. اقى­رى اقش 1 تامىزدان باستاپ كەلىسىم­شارت­تان شىقتى, ال رەسەي 2 تامىزدا وقزك كۇشىن جويعانىن رەسمي حابارلادى.

جاھان ەلدەرى جاعدايدىڭ بۇلاي ۋشىققانى جاپپاي يادرولىق قارۋ­لا­نۋعا قوزعاۋ سالادى دەپ قاۋىپتەنۋدە. قا­زاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيس­ترلىگى اقش-تىڭ حالىقارالىق قاۋىپ­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ەڭ ماڭىزدى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن شارتتان شىعۋ تۋرالى شەشىمىنە بايلانىستى الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ونى دەنونساتسيالاۋ جاڭا جانتالاسا قارۋلانۋعا اكەلۋى جانە جاھاندىق اۋقىمدا اۋىر سالدارى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەدى. سونداي-اق ەۋروپالىقتار مۇنداي كەلىسىمشارتتىڭ جويىلۋىنا بەلسەندى تۇردە قارسىلىعىن ءبىلدىرىپ جاتىر. گەرمانيا, فرانتسيا, بەلگيا, شۆەي­تساريا جانە باسقا ەلدەر بۇعان قاتىس­تى ويلارىن اشىق جەتكىزۋدە. ەۋرو­پارلامەنتتىڭ قاۋىپسىزدىك جانە قورعا­نىس جونىندەگى كوميتەتىنىڭ جاڭا باس­شىسى ناتالي لۋازو اقش پەن رەسەي­دى باسقا يادرولىق قارۋى بار ەلدەر­مەن بىرگە جاڭا ۋاعدالاستىقتاردى تال­قى­لاۋعا شاقىردى. ول «وقزك قۇجا­تىنىڭ كۇشىن جويعانى ۇنجىرعامىزدى ءتۇسىردى. ونداعان جىلدار بويى بۇل قۇ­جات حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزگى دىڭگەكتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. قارۋلانۋدى قاداعالاۋدا ما­ڭىزدى بۇل كەلىسىمنىڭ توقتاعانى تەك ەۋروپادا ەمەس, الەمدىك اۋقىمدا تى­نىشتىققا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. سون­دىقتان بۇۇ اياسىندا وسى ساناتتاعى قارۋ­لار بويىنشا كوپجاقتى كەلىس­سوز­دەر جۇرگىزۋگە شاقىرامىز», دەدى.

بۇل مالىمدەمەدە باسقا يادرولىق مەملەكەتتەردىڭ اتالۋىنىڭ سەبەبى بار. ويتكەنى اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ مۇنداي توقتامعا كەلۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قىتاي جاساپ جاتقان وقتۇمسىقتاردى اتادى. ءسويتىپ ول رەسەي مەن قىتايدى قوسىپ, جاڭادان ۇشجاقتى كەلىسىمشارت جاساۋعا نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى. ياعني قىتايدىڭ زىمىران جاساۋ سالاسىندا كۇشەيۋى وقزك-ءنىڭ تۇبىنە جەتتى دەۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە يادرولىق قارۋىن قايتا-قايتا كولبەڭدەتىپ, سولتۇستىك كورەيانىڭ ءوزى اقش-قا قىر كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان اتالعان كەلىسىم اياسىندا اقش پەن رەسەي ءبىر-ءبىرىن شەكتەپ وتىرعاندا, قالعان ەلدەردىڭ قۋاتتى قارۋلانۋى جاعدايدىڭ وسىلاي تىعىرىققا تىرەلۋىنە ىقپال ەتتى.

جاقىندا مۇنداي پىكىردى اقش پرەزيدەنتىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسى دجون بولتون دا ايتتى. «قورعانىس ءمينيسترى مارك ەس­پەر قيىر شىعىستا ورتا جانە جاقىن قاشىقتاعى زىمىرانداردى ورنا­لاستىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ وتىر­عانىمىزدى مالىمدەدى. مۇنىڭ سەبەبى قىتايدا وسىنداي زىمى­ران­نىڭ مىڭداعان ءتۇرى بار. ولار وقزك يادرولىق شارتتىنا قاتىسى بول­ما­عاندىقتان, مۇنداي ارەكەتتەردى ەركىن جاساي الادى. سوندىقتان ايماققا زىمىرانداردى ورنالاستىرۋ تۋرالى اڭگىمە تەك جاپونيا مەن وڭتۇستىك كورەياداعى اقش اسكەري كۇشتەرىن جانە وداقتاستارىن قورعاۋ جايىندا عانا وربىگەن», دەدى ول.

قازىر الەمدە قىتايدىڭ يادرولىق زىمىرانداردى جاساپ شىعارۋدى بەلسەندى جۇرگىزىپ جاتقانى قىزۋ تالقىلانۋدا. وسى جىلدىڭ باسىندا قىتايدىڭ مەملەكەتتىك تەلەارناسى العاش رەت ورتا قاشىقتىققا ارنالعان «دۋنفەن-26» بالليستيكالىق زىمىرانىن ۇشىرعانىن كورسەتتى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, زىمىران يادرولىق وقتۇمسىقتى الىپ جۇرە الادى جانە جەردەگى نىسانالاردى جويۋعا ارنالعان. زىمىرانداردى سىناقتان وتكىزۋ ەلدىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى پوليگوندا ءوتتى. زى­مى­راننىڭ ۇشۋ قاشىقتىعى 3 مىڭنان 5,7 مىڭ كيلومەترگە دەيىن جەتەدى ەكەن. بۇل وقزك-دە كورسەتىلگەن شەكتەن اسىپ تۇسەدى. وسىنداي كۇشپەن ول تىنىق مۇحيتىنداعى اقش-تىڭ ەڭ ءىرى ستراتەگيالىق اسكەري بازاسى ورنالاسقان گۋام ارالىنىڭ اۋماعىنا جەتە الادى. قىتايدىڭ قورعانىس ءمي­نيسترى ۋ تسيان ورتا قاشىقتاعى «دۋنفەن-26» بالليستيكالىق زىمىرانى سىناقتان ءساتتى ءوتىپ, اسكەري قارۋ-جاراق قاتارىنا قوسىلعانىن جانە قىتايدىڭ يادرولىق ستراتەگياسى تەك قورعانىس سيپاتىندا ەكەنىن, قانداي جاعدايدا بولسىن ءبىرىنشى بولىپ سوققى جاسامايتىنىن مالىمدەدى.

بۇگىندە ساراپشىلار قىتايدا 290 يادرولىق وقتۇمسىق بار ەكەنىن ايتادى. بۇل ەلدىڭ يادرولىق قۋاتى الداعى ون جىلدا ەكى ەسەلەنۋى مۇمكىن. ولاردىڭ اراسىندا 7,2 مىڭ كيلومەترگە جەتەتىن وقتۇمسىقتار كەزدەسەدى. بۇلار قىتاي جاعالاۋىنان الىستا تۇرىپ-اق الياسكا, گاۆاي, رەسەي جانە ۇندىستانعا سوققى جاساۋعا قاۋقارلى. ەگەر ولاردى سۋ ۇستىمەن ىلگەرى جىلجىتاتىن بولسا, اقش-تىڭ ءبىراز بولىگىنە جەتە الادى.

وسىلايشا كۇشىنە مىنە باستاعان قىتاي وقزك شارتىنىڭ بۇزىلۋىنا ايتارلىقتاي ىقپالىن تيگىزدى. قازىر بەيجىڭ اقش قالاعانداي ۇشجاقتى كەلىسىم جاساۋعا ىنتالى ەمەس. ءتىپتى, قى­تايدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جوعارىدا ايتقان پەنتاگون باسشىسى مارك ەسپەردىڭ ازياعا ءوز راكەتا­لارىن قوندىراتىنى تۋرالى مالىم­دەمەسىنە قارسى ءوز جاۋاپتارىن دا بەردى. ولاردىڭ حابارلاماسىندا «قىتاي ءبىزدىڭ مۇددەمىزگە زيان كەل­تىرەتىن جاعدايلارعا ۇنەمى بەيجاي قاراي بەرمەيدى. بۇعان قوسا ىرگەمىز­دەگى ايماقتا بەيبەرەكەت تۋدىرۋعا جول بەرمەدى. ءوزىمىزدىڭ قاۋىپسىزدى­گىمىزدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بار­لىق ءىس-شارالاردى قابىلدايمىز. ءبىز امە­ريكالىق تاراپ وزدەرىنىڭ ارەكەتتەرىنە مۇقيات قارايدى, حالىقارالىق جانە ايماقتىق تىنىشتىققا بۇزۋعا باس­تايتىن قادامدار جاسامايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز» دەپ كورسەتىلگەن.

2010 جىلى اقش پەن رەسەي اراسىن­دا تاعى ءبىر قۇجات – ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ قارۋلارىنىڭ سانىن قىس­قارتۋ جانە شەكتەۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالعان. بۇل – يادرولىق قارۋلان­دى­رۋدى شەكتەۋگە باعىتتالعان بىر­دەن-ءبىر كەلىسىم. ازىرگە ارەكەت ەتىپ تۇر­عان جالعىز قۇجاتتىڭ كۇشى دە جويى­لاتىن كۇن تاياپ كەلەدى. 2021 جىل­دىڭ اقپانىنا دەيىن سوزىلاتىن ەكىجاق­تى كەلىسىمدى وسىنداي ۋشىققان جاعداي­لاردان كەيىن تاراپتار ءارى قاراي ۇزارتادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ويت­كەنى باسقا مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋ­لا­نۋدا «باسقا شاۋىپ, توسكە ورلەپ» جات­قاندا, مۇنداي كەلىسىمدەر بۇل ەكى ال­پاۋىت ەلدىڭ اياقتارىنا تۇساۋ بولماق. سوندىقتان الەمدە قارۋلانۋ جارىسىنىڭ قارقىن الماۋى ءۇشىن كوپجاقتى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزۋدىڭ ماڭىزى زور.