بەيسەنبى, 7 ناۋرىز 2013 7:21
وتكەن جىلى تاجىكستاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى 2013 جىلدى سۋ رەسۋرستارى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جىلى دەپ جاريالادى. سوعان سايكەس «بۇۇ – سۋ رەسۋرستارى» قۇرىلىمدارى يۋنەسكو-عا بىرقاتار شارالار وتكىزۋ ۇسىنىسىمەن شىققان بولاتىن. مۇنىڭ استارىندا سوڭعى جىلدارى جاھاندىق جىلىنۋ جانە ءىرى مەملەكەتتەردىڭ گيدروەنەرگەتيكالىق ساياساتىنىڭ سالدارىنان سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى سەزىلە باستاعاندىعى جاتقانى انىق.
بەيسەنبى, 7 ناۋرىز 2013 7:21
وتكەن جىلى تاجىكستاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى 2013 جىلدى سۋ رەسۋرستارى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جىلى دەپ جاريالادى. سوعان سايكەس «بۇۇ – سۋ رەسۋرستارى» قۇرىلىمدارى يۋنەسكو-عا بىرقاتار شارالار وتكىزۋ ۇسىنىسىمەن شىققان بولاتىن. مۇنىڭ استارىندا سوڭعى جىلدارى جاھاندىق جىلىنۋ جانە ءىرى مەملەكەتتەردىڭ گيدروەنەرگەتيكالىق ساياساتىنىڭ سالدارىنان سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى سەزىلە باستاعاندىعى جاتقانى انىق.
جالپى, سۋ ماسەلەسى تەك قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جانە وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىن دە مازالاپ وتىر. قىرعىزستان مەن تاجىكستان تاۋلارىنداعى مۇزدىقتار كولەمىنىڭ كەمي ءتۇسۋى سول جاقتاردان باستاۋ الاتىن وزەندەردەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلۋدە. سونىمەن قاتار, وسى ەكى ەلدە سۋ ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ ماسەلەسى سۋ تاپشىلىعىن كورىپ وتىرعان قازاقستان مەن وزبەكستاندى مازالاماي قويمادى. وزبەكستان باسشىسى يسلام كاريموۆتىڭ «سۋ ماسەلەسىنىڭ ۋشىعۋىنان سوعىس باستالىپ كەتۋى دە مۇمكىن» دەگەن قاتاڭ ەسكەرتپەسىنىڭ استارىندا وسىنداي الاڭداۋشىلىقتىڭ جاتقانى ايقىن.اقش ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ جاڭا بايانداماسىندا تاياۋداعى 30 جىل ىشىندە ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى ءامۋداريا وزەنى باسسەينىندەگى سۋ رەسۋرستارىنا قاتىستى پروبلەما تۋىنداۋى مۇمكىندىگى ايتىلادى. 2040 جىلعا دەيىنگى جاعدايعا بولجام جاسالعان الگى باياندامادا ءامۋداريا وزەنىندەگى سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى «كەۋىپ كەتكەن ارال تەڭىزى اينالاسىنداعى ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارى دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋىمەن» جانە «ايماقتاعى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەمي تۇسۋىمەن» بايلانىستىرىلعان. اقش-تىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتون وسى بارلاۋ دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, بىلاي دەگەن ەكەن:«بولجاۋ دەرەكتەرى, سونىمەن قاتار, سۋ رەسۋرستارى ىشكى جانە حالىقارالىق تۇراقسىزدىق قاۋپىنىڭ ارتۋىنا, ساياسي قۇرال رەتىندە پايدالانىلۋىنا نەمەسە تەرروريستەردىڭ نىساناسىنا اينالۋىنا الىپ كەلەدى دەگەن ىقتيمال قاۋىپتى مەڭزەيدى». ولاي بولسا, بۇل جاعداي ايماقتاعى جاعدايدى شيەلەنىستىرە ءتۇسۋى ىقتيمال ەكەنى تۇسىنىكتى. ەگەر كلينتوننىڭ وسى سوزدەرىن قاپەرگە الساق, وندا اۋعانستانمەن شەكارالاس تاجىكستاننىڭ روگۋن گەس-ءىن سالۋ تۋرالى باستاماسىنا وزبەكستاننىڭ ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىعىن تۇسىنگەندەي بولاسىڭ.امەريكالىق ساراپشىلاردىڭ سول بايانداماسىندا جاقىن 10 جىلدا سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى سەزىلەتىن, ولاي بولسا بۇل ىقپال ەتۋ تەتىگىنە اينالىپ كەتۋى مۇمكىندىگى دە ايتىلعان. ياعني, كەيبىر ەلدەردىڭ كورشىلەرىنە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ارقىلى ىقپال ەتۋى ىقتيمال ەكەندىگى دە كولدەنەڭ تارتىلادى. وزەندەردىڭ باستاۋىنداعى ەلدەردىڭ سۋ رەسۋرستارى سالاسىنداعى ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋىمەن تومەن ورنالاسقان ەلدەرگە سۋدىڭ جەتكىلىكتى مولشەردە جەتە بەرمەيتىندىگى قازىردەن سەزىلۋدە. اسىرەسە, بۇل قىتايعا قاتىستى ايتىلسا كەرەك. قالاي بولعان كۇندە دە سۋ رەسۋرستارىنا قاتىستى وتكىر پىكىرتالاستار مەن الاڭداۋشىلىق تۋىنداعان ورتالىق ازيامەن بۇل ماسەلە شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى اياسىندا تالقىعا سالىنبايتىندىعىن قىتاي كەسىپ ايتتى. مۇنداي مالىمدەمەنى شانحاي الەۋمەتتىك عىلىمدار اكادەمياسى جانىنداعى حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى پان گۋان بىلتىر ۆاشينگتونعا بارعان ساپارى بارىسىندا جاساعان-دى. قازىرگى تاڭدا وزبەكستان مەن تاجىكستان اراسىندا سۋعا بايلانىستى كيكىلجىڭنىڭ تۋىنداعانىن تىلگە تيەك ەتكەن پروفەسسور قىتاي مەن قازاقستان اراسىندا دا سۋعا قاتىستى ماسەلە بار ەكەندىگىن اشىق ايتادى. ەلىمىز ترانسشەكارالىق وزەندەرگە قاتىستى قحر-عا ارنايى ساۋال جولداعان-دى. ءتىپتى, بۇل ماسەلە بويىنشا ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردىڭ باستالاتىنى دا بەلگىلى بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىز تەك ىلەگە قاتىستى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ەرتىس وزەنى سۋىنىڭ تارىلۋىنا دا الاڭداۋشىلىق بىلدىرە باستادى. سوڭعىسىنىڭ رەسەي اۋماعى ارقىلى دا وتەتىنى بەلگىلى.ەندى وسى ەكى وزەنگە قىسقاشا سيپات بەرە كەتەيىك. نەگىزىنەن, ىلە وزەنى ءوز باستاۋىن قىتايدىڭ تيان-شان تاۋلارىنىڭ شىعىسىنداعى كۇنگەس جانە تەكەس وزەندەرىنىڭ قوسىلۋ تۇسىنان باستاۋ الىپ, قحر ىلە-قازاق اۆتونوميالى وكرۋگى مەن شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالى اۋدانى اۋماعىمەن اعا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىس (الماتى وبلىسى) بولىگىنەن وتەدى. وسى رەتتە ىلە وزەنىنىڭ ۇزىندىعى 1439 كيلومەتردى قۇرايتىنىن, ال ونىڭ 815 كيلومەترى قازاقستان اۋماعىندا جاتقاندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. بالقاش كولىنە بارىپ قۇياتىن وزەننىڭ بويىندا الماتىنى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان قاپشاعاي سۋ قويماسى بار. ال ەرتىس وزەنى ءوز باستاۋىن قىتايدىڭ التاي تاۋلارى قويناۋىنان الىپ, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگى ارقىلى ورىستىڭ ومبى قالاسىن قيىپ ءوتىپ, وب وزەنىنە بارىپ قوسىلادى. قىتايدىڭ 2000 جىلى باستالعان «شىعىسقا قاراي كەڭەيۋ» دەگەن ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋىمەن, شىڭجاڭدى قوسا العاندا, وسى وڭىرگە ورتالىق وڭىرلەردەن جاپپاي ادامداردى كوشىرە باستاۋى سۋعا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرىپ جىبەردى. ونىڭ ۇستىنە قىتاي 1990 جىلى ەنى – 22, ال ۇزىندىعى 300 شاقىرىمدى قۇرايتىن قارا ەرتىس – قاراماي كانالىن سالۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن-ءتىن. بۇل كانال سالىنعان جاعدايدا, ەرتىس وزەنىنىڭ سۋى بۇرىپ اكەتىلەتىن بولادى.1999 جىلى بۇل كانالدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالدى, ەندى 2020 جىلعا قاراي ەكىنشى كەزەڭى بىتەدى دەپ كۇتىلۋدە. جالپى العاندا, ەرتىس وزەنىنىڭ 10-40 پايىز سۋى ۋلۋنگۋر وزەنىنە تاستالادى دەگەن ءمالىمەت تە جوق ەمەس. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, ەگەر وسىلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا, وندا جاعدايدىڭ قيىنداي تۇسەتىنى اقيقات. ەكى ەل اراسىنداعى 2001 جىلدىڭ 12 قىركۇيەگىندەگى كەلىسىم بويىنشا, ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ رەسۋرستارىن پايدالانۋ بويىنشا ءبىر-بىرىنەن كونسۋلتاتسيا الۋى كەرەكتىگى ايتىلادى. الايدا, ول ساقتالا ما, جوق پا, و جاعى بەيمالىم. سونداي-اق, كەلىسىمدە ءبىر-ءبىرىنىڭ ىسىنە ۆەتو قويۋ قۇقىعى دەگەن تۇسىنىك بولماعاندىقتان, ءىس جۇزىندە ىقپال ەتۋ تەتىگى دە جوق بولىپ وتىر. ولاي بولسا, قازاقستان ءۇشىن الىپ كورشىمىزبەن ۇشجاقتى نەمەسە كوپجاقتى كەلىسىمدەر جاساسقان ءتيىمدى.اسپاناستى ەلىنىڭ الەمدەگى ءىرى سانالاتىن پلوتينالاردىڭ جارتىسىنا جۋىعىن يەمدەنەتىنى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. وسى ەلدىڭ حالىقارالىق وزەندەردە ءىرى گيدروينجەنەرلىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرا باستاۋىمەن كورشىلەرىنە ىقپالى ارتىپ كەلەدى دەگەندى ساراپشىلار ءجيى ايتا باستادى. نيۋ-دەلي ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ پروفەسسورى براحما چەللاني بىلاي دەيدى: «قۇرلىقتا كوپتەگەن حالىقارالىق وزەندەردىڭ جوعارعى ساعاسىن جانە ولاردىڭ اعىسىن ءار ءتۇرلى امالدارمەن باسقارۋ ارقىلى تالاسسىز ۇستەمدىككە جەتۋ ءالى بىردە-ءبىر ەلدىڭ قولىنان كەلمەگەن ەدى. الەمدەگى ءىرى سۋ قويمالارىن سالۋشى قىتاي (پلانەتاداعى 50 000 ءىرى سۋ قويمالارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىنا يە) حالىقارالىق وزەندەردە ءىرى گيدروينجەنەرلىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى كورشىلەرىنە ىقپالىن ارتتىرىپ كەلەدى». پروفەسسور ازياداعى سۋ كارتاسىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراي باستاۋىن 1949 جىلى قىتايدا كوممۋنيستەردىڭ جەڭىسكە جەتۋىمەن بايلانىستىرادى. جالپى, ازيانىڭ كوپتەگەن حالىقارالىق ماڭىزى بار وزەندەرى ءوز باستاۋلارىن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اۋماعىنان الاتىنى دا شىندىق. اسىرەسە, تيبەت جوندارىن وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەن قىتاي اۋماعىن باسىپ وتەتىن حالىقارالىق وزەندەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن سۋ كەنى دەسە دە بولادى. سول سياقتى قىتايدان, ءوزىمىز بىلەتىندەي, ەرتىس, ىلە وزەندەرى, سونداي-اق امۋر وزەنى باستاۋ الىپ, ورتالىق ازيا مەن رەسەيدى تىرشىلىك نارىمەن سۋسىنداتىپ وتىر.ءۇندىستان مەن پاكستان اراسىندا دا سۋ ماسەلەسى بويىنشا داۋ-داماي جالعاسۋى مۇمكىن. اسىرەسە, يند وزەنى بويىندا «نيمۋ-بازگو» گەس-ءىنىڭ سالىنۋى ەكى ەل اراسىنداعى ونسىز دا شيەلەنىستى جاعدايدى ودان بەتەر ۋشىقتىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. ويتكەنى, اتالعان سۋ بوگەتىنىڭ سالىنۋىمەن وزەننەن تومەن ورنالاسقان ەل شارۋالارىنىڭ جەرى سۋالىپ قالۋى ابدەن ىقتيمال.مۇنداي قاتەر ۇندىستاندىق شارۋالاردىڭ باسىنا دا تۋى عاجاپ ەمەس. قىتاي, ماسەلەن, براحماپۋترە جانە وزگە دە تيبەتتىك وزەندەردە گيدروەنەرگەتيكالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. ازىرگە جاعداي تەك ءۇندىستان مەن پاكستان اراسىندا ۋشىعىپ تۇر. پاكستان پارلامەنتىندەگى كاشمير ىستەرى جونىندەگى كوميتەت توراعاسى ماۋلان فازلۋر راحمان ءوز سوزىندە ءۇندىستاندى ەكونوميكامىزدى تۇرالاتۋ ءۇشىن وزدەرى باسىپ العان كاشمير اۋماعى ارقىلى وتەتىن وزەندەرگە زاڭسىز بوگەتتەر سالۋدا, دەپ ايىپتادى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, دەلي ەكى ەل ارقىلى وتەتىن چيناب, راۆي, سيند, دجەلام, ساتلەدج جانە ولاردىڭ ساعاسىنا قاتىستى 1960 جىلى قول قويىلعان يند وزەنى سۋى جونىندەگى كەلىسىم-شارتتى بۇزىپ كەلەدى. اڭگىمە ءۇندىستان پرەمەرى دجاۆاحارلال نەرۋ مەن پاكستان پرەزيدەنتى مۇحامماد ايۋب-حان قولدارىن قويعان كەلىسىم تۋراسىندا بولىپ وتىر. قۇجاتتا ناقتى ءبىر ۇستانىم جوق, ءار ەل كورپەنى وزىنە قاراي تارتۋعا قۇقىلى. پەندجاب پروۆينتسياسىنىڭ ساۋدا-وندىرىستىك پالاتاسىنىڭ پرەزيدەنتى ميان انيس شەيح اتاپ وتكەندەي, ءۇندىستان پاكستان ارقىلى اعىپ وتەتىن وزەندەر بويىنا زاڭسىز جولمەن 300 سۋ قويماسىن سالۋدا, ال 71 سۋ قويماسى داۋلى كاشمير اۋماعىندا ورنالاسقان.قورىتا ايتقاندا, جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىستەرىنىڭ جالعاسۋىمەن الەمدە سۋ تاپشىلىعى ايقىن سەزىلە باستادى. كوپتەگەن سۋ باستاۋىندا تۇرعان ەلدەر بۇل ماسەلەگە وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسى تۇرعىسىنان قارايتىنى تاعى راس. جاقىن جىلدارى بۇل ماسەلەنىڭ وتكىرلەنە تۇسۋىمەن ساياسات سۋ ارقىلى دا جۇرگىزىلەتىنى انىق. تەك ول ناقتى ىقپال ەتۋ تەتىگىنە ۇلاسىپ كەتپەسىن دەپ تىلەيىك…
اسقار تۇراپباي ۇلى,«ەگەمەن قازاقستان».