مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ «قورشاعان ورتانىڭ قازىرگى مۇشكىل ءحالى – كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى ماسەلە. سوندىقتان ەلىمىزگە بىرىڭعاي ەكولوگيالىق ساياسات قاجەت. قورشاعان ورتانى قورعاۋ جۇيەسىنە سەرپىن بەرەتىن جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس قابىلداۋ كەرەك» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. جۋىردا ەلىمىزدە جاڭادان ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعات رەسۋرستارى مينيسترلىگى قۇرىلعانى بەلگىلى. وسى ورايدا ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق احۋالى جونىندە پاۆلودار وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى دانيار اليەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– دانيار بالتاباي ۇلى, پرەزيدەنت ەلىمىزدى ەكولوگيالىق تۇرعىدان وڭالتۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. بۇل رەتتە ءوندىرىستى ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى قالاي ساقتالادى؟
– ارينە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارمەنىمەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ بويىنشا قۇزىرەتتى ورگاننىڭ قۇرىلۋىن قۋانا قۇپتايمىز. بۇل وندىرىستىك ۇردىستەردى جاڭارتۋ مەن وڭىرلەردەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ بويىنشا جاڭاشىل جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ويتكەنى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك – مەملەكەتتىڭ ورنىقتى دامۋ جولىنداعى باسىم مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى, تابيعي جۇيەلەردى ساقتاۋ مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ نەگىزى.
ال وڭىردە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى وتە وزەكتى. قورشاعان ورتاعا شىعارىلاتىن زياندى زاتتار كولەمىنىڭ 66 پايىزى جىلۋ ەنەرگەتيكاسى, 17 پايىزى – ءتۇستى مەتاللۋرگيا, 5,6 پايىزى – قارا مەتاللۋرگيا, 3,7 پايىزى – مۇناي وڭدەۋ, 1,7 پايىزى پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ ۇلەسىنە تيەسىلى. بيىل ءبىرىنشى توقساندا اتموسفەراعا 344,8 مىڭ توننا زياندى زات شىعارىلعان. جالپى, دەپارتامەنتكە قاراستى ينسپەكتسيالىق قىزمەت ەكولوگيالىق ماسەلەلەر بويىنشا 14 تەكسەرۋ جۇرگىزدى. ونىڭ ىشىندە 4 جوسپارلى, 10 جوسپارسىز تەكسەرۋ بولدى. ناتيجەسىندە, كاسىپورىندارعا 2 ملن 278,9 مىڭ تەڭگەگە 42 ايىپپۇل سالىندى. بۇل كۇندەرى ەلىمىزدىڭ اۋا رايىن باقىلاۋ ۇلتتىق ورتالىق وپەراتورى وڭىرلەردىڭ, قالالاردىڭ اتموسفەرا تازالىعىنا باقىلاۋ جۇرگىزۋدە. باقىلاۋ ناتيجەسىندە جەزقازعان, قاراتاۋ, قاراعاندى ەڭ لاس قالالار سانالسا, پاۆلودار قالاسى – 33, اقسۋ – 31, ەكىباستۇز 36-ورىندا تۇر.
– جىلۋ ەنەرگەتيكاسى جانە مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە جوبالانىپ, سالىنعانى بەلگىلى. قازىر ەسكىرگەن زاۋىتتاردىڭ پايداسىنان زيانى كوپ بولار؟
– ءيا, كاسىپورىنداردىڭ قولدانىستاعى تازارتۋ قۇرىلعىلارى تۇگەل ەسكىرگەن. قۇرىلعىلار تەك قاتتى بولشەكتەر – شاڭ, كۇل, كۇيە سياقتىلاردى ۇستاپ قالا الادى, ال كۇكىرت, ازوت, كومىرتەك توتىقتارى سياقتى گاز قۇرامدى بولشەكتەرى اتموسفەرالىق اۋاعا ەش تازارتۋسىز تىكەلەي تارايدى. وبلىس ورتالىعىنداعى «قازاقستان ءاليۋمينيى» اق اۋاعا شىعارىلىندارى قۇرامىندا گاز ءتارىزدى قوسىندى جىلىنا 43240,6 توننا بولسا, ال «قازحروم «تۇك» اق اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىندا جىلىنا 60229,4 توننا كولەمدى قۇرايدى.
الىپ كاسىپورىندار ەكونوميكالىق تيىمسىزدىككە, ونىڭ ىشىندە سىرتقى نارىقتا وندىرىلگەن ءونىم قۇنىنىڭ كۇرت اۋىتقۋىن بىلە تۇرا, گاز تازارتۋ جۇيەلەرىن ورناتۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى ينۆەستيتسيالاۋدى ءجون كورمەيدى. ەلىمىزدىڭ «تەحنيكالىق رەتتەۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس ناقتى وندىرىستىك نىسان بويىنشا قورشاعان ورتاعا ەميسسيالارعا قويىلاتىن تالاپتار ۇكىمەت بەكىتەتىن تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردە كورسەتىلەدى. وسىعان بايلانىستى, وڭىرلىك ەكولوگيا دەپارتامەنتى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە زاڭنامانى وڭتايلاندىرۋ ارقىلى گاز تارىزدەس زاتتاردىڭ تاستالىمدارىنا قويىلاتىن تالاپتاردى قاتاڭداتۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزدى. 2019 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ساراپتاۋ توبى جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس ازىرلەۋدە, ونىڭ ىشىندە اتموسفەرالىق زياندى شىعارىندىلاردىڭ قۇرامى مەن ونىڭ نورمالارى قايتا قاراستىرىلماق.
– قورشاعان ورتاعا زياندى زاتتاردىڭ مولشەردەن تىس شىعارىلۋىنىڭ سەبەبىن ايتا الاسىز با؟
– ەكىباستۇزداعى گرەس-1 ستانساسى, «ەۋروازياتتىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى» اق كاسىپورىندارىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ بويىنشا وندىرىستىك كورسەتكىشتەردىڭ ارتۋى جانە كراسنووكتيابر كەن ورنىنىڭ بوكسيت ساپاسىنىڭ ناشارلاۋى سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ستانسانىڭ 3 جىل ىشىندە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ كورسەتكىشتەرى 9 ملرد كۆت-تان 19 ملرد كۆت-قا ارتتى, ياعني 211 پايىزعا ارتىق ەنەرگيا ءوندىرىلدى. سوندىقتان وندىرىستىك كورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋى اتموسفەراعا تۇسەتىن زياندى شىعارىندىلار كولەمىنىڭ 102,4 مىڭ توننادان 206,7 مىڭ تونناعا دەيىن وسۋىنە اكەلدى. ەكىنشى, «ەۋروازياتتىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى» اق ستانساسىندا دا 3 جىل ىشىندە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ 13 ملرد كۆت-تان 15 ملرد كۆت-قا نەمەسە 15,4 پايىزعا ارتۋى بايقالادى. ونىمدىلىكتىڭ ءوسۋى اۋاعا زياندى شىعارىندىلاردى 143 مىڭ توننادان 158 مىڭ تونناعا دەيىن كوبەيتتى. سول سياقتى, «قازاقستان ءاليۋمينيى» اق-ىندا تورعاي بوكسيت كەن ورنىندا كەن قورىنىڭ سارقىلۋىنا جانە كراسنووكتيابر كەن ورنىنىڭ (قوستاناي وبلىسى) ساپاسى تومەن كەنىن قايتا وڭدەۋگە كوشۋىنە بايلانىستى شيكىزات-كەننىڭ جانە شىعارىلاتىن ءونىم-گلينوزەم بىرلىگىنە وتىننىڭ مەنشىكتى شىعىنى ۇلعايدى. بۇل تاستالىمداردىڭ 56,753 مىڭ توننادان 90,74 مىڭ تونناعا دەيىن ارتۋىنا اكەلدى.
– قورشاعان ورتاعا شىعارىلاتىن قالدىقتارعا ءليميتتى ەندى وبلىستىق ءماسليحات بەلگىلەي مە؟
– جۋىردا ەكولوگيالىق جيىندا قورشاعان ورتاعا شىعارىلاتىن قالدىقتارعا ليميتتەردى بەلگىلەۋ قۇزىرەتىن وبلىستىق ماسليحاتتارعا تاپسىرۋ جونىندەگى ۇسىنىس ايتىلدى. بىراق بۇل ماسەلەنى شەشۋگە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىندەگىدەي قورشاعان ورتاعا شىعارىلاتىن ەميسسياعا دەگەن زاماناۋي ستاندارتتاردى ەنگىزۋ قاجەت.
– ءىرى كاسىپورىندار تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىنا قانداي ۇلەس قوسۋدا؟
– وڭىردەگى كاسىپورىندار بيىل بۇل ماقساتقا 13,7 ملرد تەڭگە ءبولدى. جالپى, پاۆلودارلىق كاسىپورىندار 2016-2018 جىلدار ارالىعىندا تابيعاتتى قورعاۋ قاجەتتىلىگىنە 35 ملرد تەڭگە جۇمسادى. ءبىر عانا «قازاقستان ءاليۋمينيى» اق 3 جىل ىشىندە 1,4 ملرد تەڭگەگە تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارىن ىسكە اسىرۋدا. ەكىباستۇزدىق ستانسا 3 جىل ىشىندە تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارىنا 684 ملن تەڭگە ءبولدى. ەلەكتر سۇزگىلەرىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدى. ال «ەۋروازياتتىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى» اق سوڭعى 3 جىل ىشىندە 8,9 ملرد تەڭگەگە تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارىن ىسكە اسىردى. ەنەرگوبلوكتاردىڭ قازاندىق اگرەگاتتارىن جاڭعىرتۋدان وتكىزدى. ماسەلەن, ستانساداعى №5 ەنەرگوبلوكتىڭ قازاندىق اگرەگاتىندا جاڭا ەلەكتر سۇزگىسىن ورناتۋ كۇل شىعارۋدى 5 مىڭ تونناعا قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. قورشاعان ورتانى لاستاۋشى زاتتاردىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان مونيتورينگ جۇيەسى ورناتىلۋدا. جاڭا ەلەكتر سۇزگىلەر ورناتىلىپ, توزاڭ, زياندى كۇلدى ۇستاپ قالۋ جۇيەلەرى قايتا قۇرىلادى. ينسپەكتسيالىق قىزمەت بارىسىندا جۇرگىزىلگەن تەكسەرىستەر بارىسىندا ايىپپۇلدار سالىنادى. بارلىق تەكسەرىستەر زامانعا ساي لابوراتوريالىق قۇرال-جابدىقتاردىڭ كومەگىمەن جۇرگىزىلەدى. ايتالىق, بيىل ناۋرىز ايىندا Thermo NITON سپەكترومەترىنىڭ كومەگىمەن وبلىس ورتالىعىنداعى «KSP Steel» جشس كاسىپورنىندا كولەمى 62 مىڭ توننا بولات بالقىتۋ قوجىنىڭ نورمادان تىس ورنالاستىرىلۋى انىقتالدى. ەكولوگيالىق زارداپ كولەمى 33 ملن 719 مىڭ تەڭگەنى قۇراپ, تولىقتاي مەملەكەت كىرىسىنە ءوندىرىلدى. مامىر ايىنىڭ سوڭىندا «كاسكاد» گازتالداعىشىمەن «اليۋميني زاۋىتى» اق گيدرومەتاللۋرگيالىق تسەحىنىڭ ءتۇتىن گازدارىن ولشەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا بۇعان دەيىن كاسىپورىنمەن سوت ينستانتسيالارىندا داۋلاسقان كۇكىرتسۋتەك انىقتالدى. بۇل زات بويىنشا زارداپ كولەمى 39 ملن تەڭگەنى قۇرادى. قۇرال-جابدىقتىق ولشەۋلەر ارقىلى №2 كالتسيناتسيا پەشتەرىندەگى تاستالىمدارداعى ازوت توتىقتارى بويىنشا شەكتى تاستالىمدار نورماتيۆتەرىنىڭ كوبەيۋى انىقتالدى, زارداپ شىعىنى 2 ملن تەڭگە. دەپارتامەنت «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇك اق-نا ەكولوگيالىق زارداپ كولەمىن انىقتاۋعا قاجەتتى اەروكوسموستىق تۇسىرىلىمدەردى جاساۋ ارقىلى شاڭدانۋ اۋدانىن انىقتاۋعا سۇرانىس جىبەردى. سونىمەن بىرگە «قازحروم تۇق» اق فيليالى افز, «مۇناي-حيميا زاۋىتى» جشس, «ەۆروازياتتىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق كاسىپورىندارىندا پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. ياعني, زەرتحانالىق تالداۋ قورىتىندىلارىنىڭ تولىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تەكسەرىستەرگە قاراعاندى وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ زەرتحانالىق-اناليتيكالىق باقىلاۋ ماماندارى قاتىسادى.
– وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى تاڭعى ۋاقىتتا ءسىلتى مەن كۇكىرتسۋتەك ءيسىنىڭ پايدا بولۋىن ءجيى ايتادى.
– بۇل ماسەلە بويىنشا قالاعا قاراستى زەلەنستروي كەنتىنىڭ تۇرعىندارى ارىزداندى. ولار مۇنىڭ سەبەبىن «اليۋميني زاۋىتى» اق-نان كورىپ, حيميا قالاشىعى مەن ترامۆاي پاركىنىڭ اۋماعىندا ءيىسى حلورقۇرامداس زاتتارعا ۇقسايتىن اۋانىڭ ەرەكشە لاستانۋىن ايتادى. بىراق اتموسفەرالىق اۋا باقىلاۋلارىنىڭ مەملەكەتتىك مونيتورينگ ناتيجەسى بويىنشا اۋادا حلور قۇرامداس زاتتار انىقتالعان جوق. ءبىر عانا №4 بەكەتتە كومىرتەگى وكسيدى, قالقىمالى زاتتار, كۇكىرتسۋتەك كولەمىنىڭ كوبەيگەنى انىقتالدى. اقسۋ جانە ەكىباستۇز قالالارىندا كومىرتەگى وكسيدى بويىنشا ازداعان اسىرۋلار انىقتالدى. ارىزدىڭ باسىم بولىگى جەل اعىنى قالاعا باعىتتالعاندا نەمەسە وندىرىستىك تۇمشا بايقالاتىن جەلسىز كۇندەردەگى جاعىمسىز مەتەورولوگيالىق جاعدايدا تۇسەدى.
– مونيتورينگتىڭ قولدانىستاعى جۇيەسى سوندا لاستانۋدى بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرمەي مە؟
– بۇل ءۇشىن كاسىپورىنداردا ءىت-تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, اتموسفەرالىق اۋا لاستانۋى دەڭگەيىن جوبالايتىن باعدارلاما جاساۋ قاجەت. ۇكىمەتتىڭ 2017 جىلعى №827 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا قاۋىپتىلىگى بويىنشا ءى ساناتتاعى كاسىپورىنداردا ەكولوگيالىق باقىلاۋ جۇيەسىن اۆتوماتتاندىرۋ قاراستىرىلعان. ياعني, ءىرى كاسىپورىندار اتموسفەرالىق اۋا ساپاسىن باقىلاۋ بويىنشا مونيتورينگ ستانسالارىن سانيتارلىق قورعاۋ شەكارالارىندا جوسپارلاپ, ورنالاستىرادى. سونداي-اق الداعى ۋاقىتتا كاسىپورىنداردا ءتيىمدى شاڭ-گاز تازارتۋ قوندىرعىلارىن ەنگىزۋ كەرەك. اتالعان مودەلدەۋ جوبالاۋ تاجىريبەسى رەسەيدىڭ ترانسشەكارالىق اۋماقتارىندا بار, قازىر زەرتتەۋ ۇستىندەمىز.
– «اليۋميني زاۋىتى» اق سانيتارلىق قورعاۋ ايماعىنىڭ شەكاراسىندا زەلەنستروي كەنتىنە تاياۋ اۋماقتاعى ستانسا جۇمىسى قالاي جۇرگىزىلۋدە؟
– مونيتورينگتىڭ وپتيكالىق ستانساسى تەستىلەۋ رەجىمىندە ورنالاستىرىلعان. بىراق اۆتوماتتى ستانساداعى مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى «قازگيدرومەت» رمك بىرىڭعاي مەملەكەتتىك جۇيەسىندە كورسەتىلمەيدى. تيىسىنشە پاۆلودار قالاسى بويىنشا اتموسفەرالىق اۋانىڭ ساپاسىن باعالاۋ ءۇشىن پايدالانىلمايدى. وسىعان بايلانىستى ەكولوگيا دەپارتامەنتى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە باعدارلامالىق قۇجاتتاردى تۇزەتۋ ارقىلى بۇل جۇيەنىڭ جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزدى. زياندى ەميسسيالاردى ولشەۋدى جانە ونىڭ قورشاعان ورتانىڭ ساپاسىنا اسەرىن باقىلاۋدىڭ قازىرگى زامانعى ادىسىنە كوشۋ ەكولوگيالىق باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن جانە ونىڭ ناتيجەلەرىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– جالپى, ەكولوگيا ماسەلەسىندە تۇرعىندار قانشالىقتى بەلسەندى؟
– دەپارتامەنت تۇرعىنداردىڭ ارىز-شاعىمدارىن قاراستىرۋعا ۇنەمى كوڭىل بولەدى. ارىز-شاعىمداردىڭ نەگىزگى بولىگى وندىرىستىك كاسىپورىنداردان قالدىقتاردى مەزگىلىندە جانە قاۋىپسىز شىعارۋ, تازارتىلماعان اعىن سۋلاردى اعىزۋعا تىيىم سالۋ بويىنشا تەكسەرىس جۇرگىزۋگە باعىتتالعان. بيىل 82 ءوتىنىش قاراستىرىلدى, ونىڭ 11-ءى سەنىم تەلەفونى ارقىلى, 15-ءسى جەكە تۇلعالاردان, 56-سى زاڭدى تۇلعالاردان كەلىپ تۇسكەن. وتىنىشتەردىڭ بارلىعى مۇقيات زەرتتەلىپ, ناقتى شەشىمدەر قابىلداندى. وسىعان وراي, دەپارتامەنت قالا تۇعىندارىنىڭ بەلسەندىلەرىمەن بايلانىس ۇزبەي, وپەراتيۆتى ارەكەت جاساۋ ءۇشىن ءموبيلدى توپ قۇرىپ, ارەكەت ەتۋ نۇسقاۋلىعى جاسالعان.
– «اۋانىڭ لاستانۋىمەن كۇرەس كۇنى» دە بەلسەندىلىككە قوزعاۋ سالاتىنىن بايقادىق.
– وبلىستاعى «ازاماتتىق اليانس» اسسوتسياتسياسى» زتب-مەن بىرلەسە ەكولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن ءبىلىپ, ونى اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «اشىق ەسىك كۇندەرى» وتكىزىلەدى. جىل سايىن 5 ماۋسىمدا الەمدىك قورشاعان ورتانى قورعاۋ كۇنىنە ارنالعان «اشىق ەسىك كۇنى» وتەدى. بۇل 1972 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 27-سەسسياسىندا جاريالانعان. بيىلعى تاقىرىبىن بۇۇ «اۋانىڭ لاستانۋىمەن كۇرەس» دەپ جاريالادى. بۇل كۇن ءار ادامعا قورشاعان ورتانى قورعاۋعا دەگەن ىنتاسىن تۋدىرۋعا ارنالدى. «اشىق ەسىك كۇنى» شاراسىندا تۇرعىندار كوگالداندىرۋ مەن جاسىلداندىرۋ, اعاشتاردىڭ كەسىلۋى, بەلگىلى جوندەۋ جۇمىستارىنان كەيىن جولداردىڭ قالىپقا كەلمەۋى جونىندەگى ماسەلەلەردى كوتەردى. ويتكەنى ءبىزدىڭ ءوڭىر – ونەركاسىپتىك ءوڭىر بولعاندىقتان اۋە باسسەينىن قورعاۋ جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى وتە وزەكتى.
اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي,
«Egemen Qazaqstan»
پاۆلودار وبلىسى