سەنبى, 9 اقپان 2013 7:09
قازاق بولىپ تۋىپ, قازاق عىلىمىنا, ونىڭ ىشىندە كەنجەلەپ بارىپ كەمەلدەنگەن قازاق فيلوسوفياسىنا مولىنان ۇلەس قوسقان, ۇلت توپىراعىندا ديالەكتيكالىق لوگيكا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاعان اكادەميك جابايحان مۇباراك ۇلى ءابدىلديننىڭ ءومىر جولىنا كوز جۇگىرتكەندە دانىشپان ابايدىڭ: «…ادامدىق قارىزى ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلىنىڭ ءبىرى بولاسىڭ», دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. قازاقستان عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ,
سەنبى, 9 اقپان 2013 7:09
قازاق بولىپ تۋىپ, قازاق عىلىمىنا, ونىڭ ىشىندە كەنجەلەپ بارىپ كەمەلدەنگەن قازاق فيلوسوفياسىنا مولىنان ۇلەس قوسقان, ۇلت توپىراعىندا ديالەكتيكالىق لوگيكا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاعان اكادەميك جابايحان مۇباراك ۇلى ءابدىلديننىڭ ءومىر جولىنا كوز جۇگىرتكەندە دانىشپان ابايدىڭ: «…ادامدىق قارىزى ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلىنىڭ ءبىرى بولاسىڭ», دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. قازاقستان عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ, پرەزيدەنتتىڭ بەيبىتشىلىك پەن رۋحاني تاتۋلاستىق سىيلىعىنىڭ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كورنەكتى وقىمىستىنىڭ وي-ولشەمىنەن ورىلگەن فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەرى ۇلتىمىزدىڭ رۋحانياتىنا قوسىلعان مۇرا ەكەنى ءسوزسىز. وندا ول اريستوتەل, سوكرات, كانت, گەگەل, وزگە دە الەمدىك دارەجەدەگى عۇلامالاردىڭ دۇنيەلەرىن سارالاي كەلىپ, قازاقتىڭ فيلوسوفيالىق وي ولشەمىمەن ۇشتاستىرىپ, ءتۇيىن جاساعان اكادەميكتىڭ زەرتتەۋلەرى تۋرالى بەلگىلى فيلوسوفتار ب.كەدروۆ, ە.يلەنكوۆ, ۆ.ستەپين, ۆ.مالتسەۆ, ە.سيتكوۆسكي, ۆ.لەكتورسكي, باسقا دا الىس-جاقىن شەتەلدىڭ زەردەلى ازاماتتارى وڭ باعالاپ, جاقسى پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ كەلەدى. ال ازات ەلىمىزدىڭ وقىمىستىلارى مەن قايراتكەر قالامگەرلەرى سالىق زيمانوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, تاعى باسقالار, جابايحان مۇباراك ۇلىنىڭ ۇلت عىلىمىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ: «قازاقستاندىق فيلوسوفيالىق مەكتەپتىڭ نەگىزىن سالعان, ءومىردىڭ دامۋ ديالەكتيكاسىن تەرەڭ تۇسىنگەن عالىم-فيلوسوف» دەيدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى: «بودان بولۋ, قۇل بولۋ, تاۋەلدى بولۋ دەگەننىڭ ءبىر جامان جەرى بار. ول ادام وزىنە سەنىڭكىرەمەيدى. «بىرەۋ نە ايتادى ەكەن؟…» دەي بەرەدى», دەپ ءوزى مەڭزەگەندەي, ءبىر كەزدەرى ۇستەم كۇشتىڭ ۇرەيىن تۋعىزىپ, زارە-قۇتىن قاشىرعان, وسى قورقىنىش قازاق زيالىلارىن قويداي جۋساتۋعا اكەلگەن, جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت سول قىرعىن-قاسىرەتتى قۇپيادا ساقتاپ, قۇردىمعا جىبەرمەك بولعان ارام پيعىل سۋ سەپكەندەي ءسوندىرىلىپ, اقتاڭداق ەل بولعاندا جارىققا شىقتى. الاش ارىستارىن اقتاۋ ىسىنە ەلباسى باس بولىپ زيالى قاۋىم وكىلدەرى بەل شەشە كىرىسىپ, ۇلت ۇلىلارى حالقىمەن قايتا قاۋىشتى. سولاردىڭ قاتارىندا, ءتىپتى الدىڭعى شەبىندە جابايحان ءابدىلديننىڭ جۇرگەنى بەلگىلى. «ادام ەكى نارسە ارقىلى قارتايمايدى. ءبىرىنشىسى – قايىرىمدى ءىسى, ەكىنشىسى – مەيىرىمگە تولى ءسوزى» دەپ بالاساعۇن ايتپاقشى, بۇل ونىڭ وتانىنا ەرەكشە قىزمەت ەتكەنىن كورسەتەدى. وسىنداي عۇلاما تۋرالى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ۆ.ا.لەكتورسكيدىڭ كولەمدى ماقالاسىن ىقشامداپ گازەت وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
اكادەميك جابايحان مۇباراك ۇلى ءابدىلديننىڭ فيلوسوفيا عىلىمى سالاسىندا تىندىرعان ىستەرىن باعالاۋ, ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ عىلىم جولىنداعى العاشقى قادامى مەن قالىپتاسۋىنىڭ يدەيالىق جانە الەۋمەتتىك تاعىلىمىن ساناڭدا قايتا جاڭعىرتىپ, زەردەلەۋىڭ كەرەك.حح عاسىردىڭ 50-جىلدارىنىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ كەڭەستىك فيلوسوفيادا جاعداي وزگەردى. مەنىڭ ويىمشا, ءتىپتى, رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر ورىن الدى دەۋگە بولادى. ويتكەنى, سول كەزدە بىزدە ۇزاق ۋاقىتتار بويى قالىپتاسىپ قالعان ماركستىك فيلوسوفيانى دوگماتيكالىق ۇعىنۋ «ديالەكتيكالىق جانە تاريحي ماتەرياليزم تۋرالى» ستاليندىك قاعيداتتىڭ كولەڭكەسىندە قالعان ەدى. مەن بۇل وزگەرىستەردى ممۋ-ءدىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىنىڭ جاس اسپيرانتتارى ە.ۆ.يلەنكوۆ پەن ا.ا.زينوۆەۆ 1953-1954 جىلدارى قورعاعان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالارىندا, ال كەيىن كىتاپ پەن ماقالا تۇرىندە جاريالاعان ماتەريالدارى ارقىلى جۇزەگە اسىرعان ك.ماركستىڭ «كاپيتالى» بويىنشا جاسالعان تەوريالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ مەتودولوگياسى تۇرعىسىنداعى ديالەكتيكامەن بايلانىستىردىم. وسى ەكى ديسسەرتاتسيانىڭ دا تاقىرىبى مۇلدە ەرەكشە بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. شىنتۋايتىندا, بۇل ارادا اڭگىمە جاڭا فيلوسوفيالىق پروبلەمانى تۇجىرىمداۋ جانە رەسمي ديامات پەن تاريحي ماتەرياليزمنىڭ كوپتەگەن دوگمالارىن جوققا شىعارۋ تۋرالى بولىپ وتىر.ەكى ديسسەرتاتسيا دا «كاپيتالداعى» (اتاقتى «ابستراكتىلىكتەن ناقتىلىققا ورلەۋ») ماركستىك ءادىستى ۇعىندىرا وتىرىپ, سول كەزدەگى ءبىزدىڭ فيلوسوفيا ءۇشىن مۇلدە جاڭا-عىلىمي تەوريانىڭ لوگيكالىق قۇرىلۋى مەن دامۋى, وسى دامۋدىڭ ءادىسى, تەوريالىق جانە ەمپيريكالىق بىلىمدەر اراقاتىناسى, زەرتتەۋ لوگيكاسى مەن تۇجىرىمداۋ لوگيكاسى جانە ت.ب. باعىتتارداعى زەرتتەۋلەر كەڭىستىگىنە جول اشتى. باسقاشا ايتساق, عىلىمي تانىم تەورياسى تۋرالى اڭگىمە قوزعالدى. يلەنكوۆ پەن زينوۆەۆتىڭ ماركسكە ارقا سۇيەي وتىرىپ «ابستراكتىلىكتەن ناقتىلىققا ورلەۋ» جولىنداعى تەوريالىق ءبىلىمنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى تۋرالى جاساعان پايىمداۋلارى, شىن مانىندە, سول جىلدارى لەنيننىڭ «ماتەرياليزم جانە ەمپيريوكريتيتسيزم تۋرالى» ەڭبەگىنە بايلانىستى رەسمي قابىلدانعان تۇجىرىمدارعا قاراما-قايشى بولىپ شىقتى.ماسەلەنىڭ يلەنكوۆ پەن زينوۆەۆتىڭ فيلوسوفيانىڭ بەلگىلى ءبىر سالاسىندا ەرەكشە ءبىر مەكتەپ ءىزاشارلارى بولعاندىعىندا ەمەس ەكەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. مەنىڭ ويىمشا, ولاردىڭ يدەيالارى مەن باعدارلامالارى تۇتاستاي العاندا, ءبىزدىڭ فيلوسوفيانىڭ دامۋىنداعى پرينتسيپتى شەپ بولدى. بۇل جاڭا ءبىر دۇنيەنى اشقانمەن بىردەي ەدى. زەرتتەۋدىڭ شىنايى فيلوسوفيالىق جاڭا ادىستەرى ومىرگە كەلدى.ءسويتىپ, حح-شى جۇزجىلدىقتىڭ 50- جىلدارىنىڭ اياعى مەن 60-جىلدارىنىڭ باسىندا ءبىزدىڭ بەلگىلى فيلوسوفتارىمىز عىلىمي تانىم تەورياسى تۇرعىسىنداعى ديالەكتيكا پروبلەمالارىمەن اينالىسا باستادى. ناق وسى كەزدە تاعى ءبىر, كۇتپەگەن دەۋگە بولادى, ايتۋلى قۇبىلىس الدىمىزدان شىقتى: جابايحان مۇباراك ۇلى جەتەكشىلىك ەتەتىن تاماشا قازاقستاندىق ديالەكتيكالىق لوگيكا مەكتەبى ومىرگە كەلگەنىنە كۋا بولدىق. وسىنداي توقتامعا كەلۋگە العاشىندا ج.م.ءابدىلديننىڭ رەداكتسياسىمەن جارىق كورگەن ءتورت اۆتوردىڭ ايگىلى ۇجىمدىق مونوگرافياسى, ال كەيىن ونىڭ ءوزى جازعان «تەوريالىق تانىمداعى باستاما ماسەلەسى» (الماتى, 1967 ج.) دەگەن ەڭبەگى ىقپال ەتكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. بۇل ەڭبەكتەر بىردەن ديالەكتيكالىق لوگيكا سالاسى ماماندارىنىڭ نازارىنا ىلىكتى. ولاردى جاس قازاقستاندىق فيلوسوفتاردىڭ ديالەكتيكانىڭ وتە كۇردەلى جانە تەرەڭ پروبلەمالارىن تاماشا يگەرىپ العانى, فيلوسوفيا تاريحىن اسا ءبىر بىلگىرلىكپەن تالداۋى, ءبىزدىڭ بەلگىلى فيلوسوفتارىمىز ە.ۆ.يلەنكوۆ, ب.م.كەدروۆ, ە.پ.سيتكوۆسكي, پ.ۆ.كوپنيندەردىڭ (ولاردىڭ ىقپالىن مويىنداي وتىرا) ەڭبەكتەرىمەن تانىس بولۋى, سونىمەن بىرگە, ديالەكتيكالىق لوگيكا ماسەلەلەرىن تالداۋدا وزىندىك كوزقاراس تانىتۋى تاڭعالدىردى.اسىرەسە, جابايحان مۇباراك ۇلىنىڭ باستاما ماسەلەسىنە ارنالعان كىتابىنا قىزىعۋشىلىقتىڭ زور بولعانىن ايتقىم كەلەدى. اقيقاتى سول, بۇل ماسەلە بۇعان دەيىن دە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە, ماسەلەن, ابستراكتىلىكتەن ناقتىلىققا ورلەۋ ادىسىنە ارنالعان ە.ۆ.يلەنكوۆتىڭ كلاسسيكالىق ەڭبەكتەرىندە ءبىرشاما تالدانعان بولاتىن. دەسەك تە, بۇل پروبلەمانى بارىنشا تۇبەگەيلى جانە جان-جاقتى زەرتتەگەن ناق ج.م.ءابدىلديننىڭ ءوزى بولعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك.وسى ارادا مەن سول جىلدارى الەمدىك ادەبيەتتە «تەوريالىق زەرتتەۋ باستاماسىن» جوققا شىعارعان عىلىم لوگيكاسى مەن مەتودولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا لوگيكالىق پوزيتيۆيزم قاعيدالارى ۇستەم ەتكەنىنە نازار اۋدارعىم كەلەدى. وcى باعىتتى قولداۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, لوگيكالىق پوزيتيۆيزم ۇستانىمىنا سايكەس تەوريا گيپوتەتيكالىق – دەدۋكتيۆتى كونسترۋكتسيا تۇرعىسىندا ۇعىنىلۋى كەرەك, ول تازا فورمالدىك لوگيكالىق جانە ماتەماتيكالىق وپەراتسيالار ارقىلى ورىستەيدى جانە ونىڭ سالدارى ەمپيريكالىق فاكتىلەرمەن سالىستىرىلادى. تەوريانىڭ وسى ورىستەۋىنىڭ باستاپقى پۋنكتى بىرقاتار اكسيومالار رەتىندە قابىلدانۋى مۇمكىن, ال ولاردى تاڭداۋدا ەركىندىككە جول بەرىلەدى.جابايحان مۇباراك ۇلى وسى ماسەلەگە بايلانىستى باسقا كوزقاراستا بولدى. تەوريالىق زەرتتەۋ باستاماسى – بۇل باستاپقى تەوريالىق مودەل, ونىڭ ورىستەۋى (ال بۇل ءفورمالدى ەمەس, جاڭا مازمۇندىق العىشارتتاردى بىرتە-بىرتە قاتىستىرۋدى كوزدەيتىن مازمۇندىق ءۇردىس) تەوريانى ءبىرتۇتاس قۇرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باستامانى تاڭداۋ تەوريانىڭ بىرتۇتاستىعىمەن انىقتالادى. دەمەك, تەوريانىڭ مازمۇنى باستامانى تاڭداۋعا تاۋەلدى. سونىمەن بىرگە, باستاما – بۇل جاي عانا انىقتالعان ءفورمالدى تۇجىرىم ەمەس, ول ناقتى مازمۇندىق مودەل, ەگەر قاجەت بولسا – تەوريالىق جۇيەنىڭ جالپى نەگىزى مانىنە يە بولاتىن ناقتى «جەكە جاعداي».مەن ج.م.ءابدىلدين ۇسىنعان بارلىق تەوريالىق تۇجىرىمدامانىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە تەرەڭدەپ, بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تالداعالى وتىرعان جوقپىن. تەك حح عاسىردىڭ 70-80-جىلدارىندا باتىستىق فيلوسوفيالىق ادەبيەتتە عىلىم مەتودولوگياسىنىڭ دامۋى عىلىمي تەوريانىڭ ءدال وسى لوگيكالىق-پوزيتيۆيستىك مودەلىنەن باس تارتۋ باعىتىندا وربىگەنىن, سوعان قاراماستان ج.م.ءابدىلدين ءوز كىتابىندا جاساعان تۇجىرىمداردى شەتەلدەردىڭ بەلگىلى عالىمدارىنىڭ مويىنداعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. راس, فيلوسوفيا سالاسىنداعى باتىستىق ماماندار بۇل تاقىرىپقا وزدەرىنىڭ قالىپتاسقان عىلىمي داستۇرلەرى شەڭبەرىندە كەلدى دە, ونى وزدەرىنشە زەردەلەدى. ماسەلەن, ت.كۋن ءۇشىن بۇل «پاراديگما», تەوريا نەمەسە ءتىپتى, بىرنەشە تەوريا نەگىزىنە جاتاتىن جانە جاي عانا جالپى تۇجىرىمدار جيىنتىعى ەمەس, الدەبىر ناقتى «مىسال», ۇلگى. ي.لاكاتوس مۇنى مازمۇندىق مودەل تۇرعىسىندا قابىلدانعان عىلىمي-زەرتتەۋ باعدارلاماسىنىڭ «وزەگى» رەتىندە قاراستىرادى. اڭگىمە بۇل ديالەكتيكالىق تەوريا باستاماسىنىڭ ءوزى بولماسا دا, وسى ماسەلەنى جابايحان مۇباراك ۇلىنىڭ باتىس فيلوسوفياسىنان دا بۇرىن جانە وزگەشە زەرتتەگەنىن كورمەۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى جونىندە بولىپ وتىر. ج.م. ءابدىلدين عىلىم مەتودولوگياسى بويىنشا باتىستىق تا, ءبىزدىڭ وتاندىق ادەبيەتتە دە (بىزدە ەمپيريزمدى جاقتاۋشىلار سەنسۋاليستىك تۇسىنىككە قۇرىلعان ۆ.ي. لەنيننىڭ «ماتەرياليزم جانە ەمپيريوكريتيتسيزم» دەگەن ەڭبەگىنە سۇيەندى) ەمپيريزم پوزيتسياسى ۇستەمدىك جاساپ تۇرعان تۇستا, ونى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدى سىناپ, جاڭا باعىت ۇسىندى. كەيىن, 70-جىلدارى باتىستىق ادەبيەتتە ەمپيريزم «عىلىمي فاكتىلەردىڭ تەوريالىق جۇكتەمەلەنگەنى» تۋرالى تەزيس ارقىلى سىنالا باستالدى. بۇل باتىستىق عىلىم فيلوسوفياسى ءۇشىن جاڭالىق اشۋمەن بىردەي بولدى. قالاي دەسەك تە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تەوريالىق ءبىلىمدى ەمپيريكالىق ءتۇسىنۋدى ديالەكتيكالىق تۇرعىدان فيلوسوفيالىق سىناۋ ج.م. ءابدىلديننىڭ ەڭبەكتەرىندە ەرتە جانە تەرەڭ جۇزەگە اسىرىلعانى اقيقات. مەن ءۇشىن وسى جايت ەكى نارسەنى بىلدىرەدى. بىرىنشىدەن, سول جىلدارى شىنىندا دا, ءبىزدىڭ فيلوسوفيا مەن حالىقارالىق فيلوسوفيالىق قاۋىمداستىق اراسىندا قاتىناس بولماعان ەدى. ارينە, بۇل قۇپتارلىق جايت ەمەس. بىراق, باسقا دا جاعداي بولدى: سول جىلدارى ءبىزدىڭ فيلوسوفتارىمىز سونداي تاماشا ماسەلەلەر كوتەرىپ جانە ونى سونداي ادىسپەن ءساتتى شەشۋگە قول جەتكىزدى, ال باتىستىق فيلوسوفيالىق وي وسىنى بىزدەن ەداۋىر كەش يگەرە باستادى.قازاقستاندىق فيلوسوفتار اكادەميك ج.م.ءابدىلديننىڭ جەتەكشىلىگىمەن 70-80-جىلدارى ديالەكتيكالىق لوگيكا ماسەلەلەرىن زەرتتەۋگە ەرەكشە قۇلشىنىسپەن كىرىسىپ, قىرۋار ىستەر اتقاردى. مەن ايتار ەدىم, سول جىلدارى الماتى وسى پروبلەمانى زەرتتەۋدىڭ بۇكىلوداقتىق ورتالىعىنا اينالدى. اتاپ ايتقاندا, جابايحان مۇباراك ۇلىنىڭ بىرنەشە مونوگرافياسى جانە ونىڭ رەداكتسيالاۋىمەن كوپتەگەن كىتاپتار جارىق كوردى. بۇل ەڭبەكتەردە ديالەكتيكالىق لوگيكانىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى جۇيەلى تۇردە جان-جاقتى زەرتتەلدى. قازاقستاندىق عالىمدار مۇنىمەن دە شەكتەلگەن جوق. ولار سول كەزدە «ديالەكتيكالىق لوگيكا» دەپ اتالاتىن ءتورت تومدىق ۇجىمدىق مونوگرافيا شىعاردى. وسى زەرتتەۋلەردىڭ ماڭىزدى ءبىر ەرەكشەلىگى – قازىرگى زامانعى عىلىم, اسىرەسە, جاراتىلىستانۋدىڭ مەتودولوگيالىق ماسەلەلەرىن زەردەلەۋدە تەوريالىق بايلام جاساۋعا جول اشىلدى. ج.م.ءابدىلديننىڭ ءوزى سالىستىرمالى تەوريا مەن كۆانتتىق مەحانيكانىڭ مەتودولوگيالىق ماسەلەلەرىنە تالداۋ جاسادى. ا.ن.نىسانباەۆ ديالەكتيكالىق تۇرعىدان ماتەماتيكالىق ءبىلىمنىڭ فيلوسوفيالىق-مەتودولوگيالىق ءماسەلەلەرىمەن شۇعىلداندى. ج.م.ءابدىلديننىڭ زەرتتەۋ ۇجىمىنىڭ وزگە وكىلدەرى كوسمولوگيا, بيولوگيا, گەولوگيا, فيزيكالىق جاعراپيا, تاريحي عىلىمداردىڭ مەتودولوگيالىق ماسەلەلەرىنە تالداۋ جاسادى. ج.م.ءابدىلدين سول جىلدارى الماتىدا ديالەكتيكالىق لوگيكادان بىرنەشە بۇكىلوداقتىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردى.70-80-جىلدارى ماسكەۋدە ديالەكتيكا ماسەلەلەرىن زەرتتەۋشىلەردىڭ باسىنا بۇلت ءۇيىرىلدى. ناقتى ايتساق, 1971 جىلى وسى پروبلەمامەن ءوزى اينالىسقان جانە وعان قولداۋ كورسەتكەن كسرو عا فيلوسوفيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى پ.ۆ.كوپنين قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ ورنىنا كەلگەن جاڭا باسشىلار ە.ۆ. يلەنكوۆ پەن ونىڭ ءىزباسارلارىن قۋدالاي باستادى. ب.م. كەدروۆ پەن ونىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى ورىنسىز سىنعا ۇشىرادى. وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايدا الماتى ارمان قالاعا اينالدى. ويتكەنى, مۇندا عىلىم لوگيكاسى مەن مەتودولوگياسى تۇرعىسىنداعى ديالەكتيكا ماسەلەسىن زەرتتەۋ وتە قولايلى جاعدايدا جانە قازاقستاندىق فيلوسوفتاردىڭ باسشىسى جابايحان ءابدىلديننىڭ قىزۋ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىپ جاتتى. وسى سالاداعى ماسكەۋلىك ماماندار, ايتەۋىر, مۇمكىن بولعان جاعدايدا وزدەرىن قىزىقتىراتىن, قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى قازاقستاندىق ارىپتەستەرىمەن, اسىرەسە, وسى سالانىڭ مايتالمان بىلگىرى ج.م.ابدىلدينمەن تالقىلاۋ ءۇشىن الماتىعا كەلۋگە ۇمتىلاتىن.بۇگىنگى تاڭدا ءبىز وزگە ەلدە, وزگە الەۋمەتتىك جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بۇرىنعى كەڭەستەر وداعى جوق. قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت بولدى. كوكپ-ءتىڭ بيلىگى جۇرمەيدى. رەسەيدە دە, قازاقستاندا دا ماركسيزم-لەنينيزم ءىلىمى رەسمي يدەولوگيا بولۋدان قالدى. وسىعان بايلانىستى ءوز زامانىندا, مۇمكىن, وتە وزەكتى جانە ءتىپتى, جاڭاشىل بولعان زەرتتەۋلەر ماڭىزىن جوعالتقان سىڭايلى. ويتكەنى, بۇگىنگى تاڭدا ول زەرتتەۋلەر بۇگىن ەسكىرگەن ماركستىڭ يدەيالارىنان شىقتى دەگەن پىكىر بەلەڭ الىپ تۇر. كەيبىر قازىرگى زامانعى زەرتتەۋشىلەر بۇل ديالەكتيكا يدەياسىنىڭ وزىنە دە, دامۋ پرينتسيپىنە دە جانە ءبىزدىڭ فيلوسوفتار (ونىڭ ىشىندە ج.م.ءابدىلدين دە بار) دامىتقان ارەكەتشىلدىك ادىسكە دە, س.ل.رۋبينشتەين, ا.ن.لەونتەۆ, ۆ.ۆ.داۆىدوۆ جانە ت.ب. ەڭبەكتەرىندەگى كەڭەستىك پسيحولوگيانىڭ مەتودولوگيالىق نەگىزى بولعان تاسىلدەمەلىك ىرگەتاسقا دا قاتىستى دەپ سانايدى.مەن, شىندىعىندا ماسەلەنى بۇلاي قويۋدىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن دالەلدەپ باعايىن. ەڭ الدىمەن, ماركس تولىقتاي ەسكىردى, ونىڭ فيلوسوفياسى ءحىح عاسىرعا عانا قاتىستى دەۋ مۇلدە جاڭساق پىكىر ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ماركستىڭ كەيبىر فيلوسوفيالىق-سوتسيولوگيالىق, مىسالى, ونىڭ جۇمىسشى تابىنىڭ قايىرشىلانۋىنىڭ ءوسۋى تۋرالى تەزيسى, بازيس پەن قوندىرما اراقاتىناسى تۋرالى كوزقاراستارى جانە دە بىرقاتار وزگە قاعيدالارى شىنىندا دا ەسكىرگەن شىعار. ويتكەنى, ءحىح عاسىردى حح عاسىرمەن سالىستىرۋعا بولمايدى عوي. ماركس فيلوسوفياسى بىرەگەي بولاتتان شىڭدالىپ سوعىلعان, ونىڭ باسقا قاعيدالارىنان باس تارتپاۋىڭ ءۇشىن, ودان ەشتەمەنى الىپ تاستاماۋىڭ كەرەك دەپ تۇجىرىمداعان ۆ.ي.لەنيننىڭ دە قاتەلەسكەنىنە بۇگىن كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. شىنتۋايتىندا, ماركس فيلوسوفياسىندا تەك ءحىح عاسىرعا قاتىستى جايلار دا, حح عاسىردىڭ ومىرشەڭ ماسەلەلەرى دە (مىسالى, جاتسىنۋ تەورياسى) بار. كەرەك دەسەڭىز, ماركس ءىلىمى ءححى عاسىردا دا كەيبىر ماسەلەلەردە پايداعا اساتىنىنا مەنىڭ كۇمانىم جوق. بۇل, ەڭ الدىمەن, عىلىمنىڭ تىكەلەي وندىرگىش كۇشكە اينالۋى تۋرالى ماركستىك يدەياعا قاتىستى. بۇل يدەيا بۇگىن اقپاراتتىق قوعام دەپ اتالاتىن تۇردە جۇزەگە اسۋدا, ونىڭ ماسەلەلەرىن قازىر كوپتەگەن تەورەتيكتەر تالقىلاپ جاتىر. بۇگىن ەكونوميكانىڭ «ءبىلىم ەكونوميكاسى» دەپ اتالاتىن جاڭا سالاسى پايدا بولدى. ەكونوميكالىق تەوريا دەڭگەيىندە تۇسىنىكتى جايت سول, بۇگىن ءدال وسى ءوندىرىس پەن ءبىلىمدى پايدالانۋ ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى. «ءبىلىم ەكونوميكاسى», نارىقتىڭ ادەتتەگى زاڭدارى ارەكەت ەتپەيتىن, ەكونوميكانىڭ وتە ايرىقشا سالاسى بولىپ شىقتى. كەيبىر تەورەتيكتەر ەكونوميكانىڭ وسى سالاسىنىڭ دامۋىن, ءتىپتى, «پوست-ەكونوميكالىق» قوعامعا وتۋىمەن بايلانىستىرادى.ماركس زەرتتەگەن ارەكەتشىلدىك ءادىس, الەۋمەتتىك, سول سياقتى, ادام تۋرالى عىلىمداردا تەك قازىر عانا, شىن ءمانىندە, ءوز ماعىناسىنا قولدانىلۋدا. بۇگىنگى كۇنى الەمدىك سوتسيولوگيادا جانە پسيحولوگيانىڭ باسىم بولىگىندە بۇل نەگىزگى ءادىس بولىپ سانالادى.ايتقانداي, بۇگىنگى تاڭدا باتىستىڭ كوپتەگەن سوتسيولوگتارى ماركستىڭ ە.ديۋركگەيم جانە م.ۆەبەرمەن بىرگە الەمدىك سوتسيولوگيانىڭ ءۇش كلاسسيگىنىڭ ءبىرى ەكەنىن مويىنداپ وتىر. ەسكەرەتىن ءبىر جاي, ولاردىڭ قاتارىنا و.كونت تا, گ.سپەنسەر دە, ءتىپتى, ت.پارسونس تا كىرمەي قالعان. ماركستىك يدەيادان تۋىنداعان كەڭەستىك پسيحولوگياداعى مادەني-تاريحي جانە ارەكەتشىلدىك ءادىس (ودان بىزدەگى كەيبىر جاس پسيحولوگتار باس تارتۋعا اسىعىپ ءجۇر) بۇگىندە الەمدىك پسيحولوگيادا ەرەكشە ىقپالعا يە. ل.س.ۆىگوتسكي, ا.ن.لەونتەۆ, ۆ.ۆ.داۆىدوۆتاردىڭ يدەياسىنا نەگىزدەلىپ قۇرىلعان مادەني-تاريحي جانە ارەكەتشىلدىك ءادىس ساناتىنداعى زەرتتەۋلەردىڭ حالىقارالىق قوعامى, مىنە, 15 جىل بويى جەمىستى قىزمەت ەتۋدە. قوعام دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ بىرنەشە مىڭداعان پسيحولوگتارىن, پەداگوگتارىن, فيلوسوفتارىن, سوتسيولوگتارىن بىرىكتىرىپ وتىر. بۇگىندە «ديالەكتيكالىق سوتسيولوگيا» مەن «ديالەكتيكالىق پسيحولوگيا» قىزۋ قولداۋ تابۋدا.وسىلاي, جاراتىلىستانۋدىڭ دامۋىنا بايلانىستى ديالەكتيكاعا جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاسۋدا. اتاپ ءوتۋ كەرەك, ءحىح عاسىردىڭ باسىنداعى نەمىس فيلوسوفياسىندا كلاسسيكالىق تۇردە, فيحتە مەن گەگەل ەڭبەكتەرىندە تۇجىرىمدالعان ديالەكتيكا يدەيالارى, ەڭ الدىمەن, رۋحاني مادەنيەت تاريحىن زەردەلەۋگە بايلانىستى دامىعان ەدى. ماركس قوعامدىق قاتىناستار سالاسىن تالداۋدا ديالەكتيكالىق مەتودولوگيانى قولدانىپ, ديالەكتيكاعا جاڭاشا سيپات بەردى. الايدا, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنا قاتىستى العاندا, ديالەكتيكا يدەيالارى ءحىح عاسىردىڭ جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنا قاجەت تە ەمەس ەدى (ەنگەلس سياقتى كەيىن جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ تەوريالارىن ديالەكتيكالىق تۇرعىدان تۇسىندىرۋگە بولار ەدى, بىراق, ول كەزدە جاراتىلىستانۋدىڭ ءوزى شىن مانىندە بۇل يدەيالاردى كەرەك ەتپەدى). جاعداي حح عاسىردا وزگەردى. سالىستىرمالى تەوريا مەن كۆانتتىق مەحانيكا ەندى ديالەكتيكالىق زەردەلەۋدى قاجەت ەتتى. ونىڭ تاماشا ۇلگىسىن بىزگە اكادەميك ج.م.ءابدىلدين كورسەتتى. بۇگىن عالامدىق ەۆوليۋتسيونيزم يدەياسى مەن سينەرگەتيكا اياسىندا دامۋداعى ءوزىندىك ۇيىمداستىرىلاتىن جۇيەلەر تەورياسىنىڭ دامۋى ديالەكتيكاعا دەگەن جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ كوزقاراسىن تۇبەگەيلى جاڭاشا قالىپتاستىرۋدا. سينەرگەتيكانى ديالەكتيكالىق زەردەلەۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى وسى ءادىستىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ي.پريگوجين دە جازعان بولاتىن.وسىعان قاتىستى مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, ديالەكتيكا – بۇل ەجەلگى جانە بىلايشا ايتقاندا, دۇنيە مەن ادام, ادامي تانىم مەن ادام قىزمەتىن ۇعىنۋدىڭ تەڭدەسى جوق ءادىسى. بىراق, ديالەكتيكا, كەيبىر ينۆاريانتتارىن ساقتاي تۇرا, سونىمەن بىرگە وزگەرەدى جانە ءار ءتۇرلى مادەني-تاريحي داۋىرلەردە جاڭا تۇرگە ەنەدى. پلاتون ديالەكتيكاسىنىڭ اريستوتەل ديالەكتيكاسىنان, سوڭعىسىنىڭ – كانت ديالەكتيكاسىنان ايىرماشىلىعى بار, ونىڭ ءوزى گەگەل ديالەكتيكاسىنا ۇقساس ەمەس, ال ماركس ديالەكتيكاسى گەگەل ديالەكتيكاسىنان وزگەشە. دەسە دە, ءبىزدىڭ زامانىمىزدا قازىر عىلىمدا, مادەنيەتتە جانە قوعامدا بولىپ جاتقان وراسان زور وزگەرىستەرگە بايلانىستى ديالەكتيكا جاڭاشا مازمۇنعا يە بولىپ وتىرادى. ونى كەيدە راتسيونالدىقتىڭ جاڭا ءتيپىنىڭ پايدا بولۋى دەپ تە اتايدى.ديالەكتيكاعا دەگەن سۇرانىس ءاردايىم بولىپ قانا قويماي, كەيبىر جاعدايلاردا ءتىپتى كۇشەيىپ وتىرعانىن ايتقىم كەلەدى. عىلىمنىڭ دامۋى, اسىرەسە, فيلوسوفيانىڭ دامۋى جاي عانا العا جىلجۋ ەمەس, بۇل ەسكى يدەيالاردى تەرىسكە شىعارىپ, جاڭا يدەيالاردىڭ پايدا بولۋى دا ەمەس جانە ءتىپتى, ەسكى يدەيالاردى تەك جاڭا سينتەزگە قوسۋ دا (گەگەل ايتقانداي, ولاردىڭ «الىنۋى») ەمەس. بۇل سونىمەن بىرگە, جاڭا كەزەڭدە ەسكى يدەيالارمەن قاۋىشۋ (كەرەك بولسا, وتكەن شاقپەن ءاردايىم «سۇحبات قۇرۋ»), بۇل بۇرىن پايدا بولىپ, بىراق, ءوز زامانىندا تولىق مولشەردە جۇزەگە اسا الماعان جانە تانىم دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە جاڭاشا قاجەت بولعان وي كەشۋدى جاڭعىرتۋ, تابۋ. سوندىقتان, گەگەل اتاپ كورسەتكەنىندەي, شىنايى دامۋ – بۇل سونىمەن بىرگە جانە ءاردايىم «ارتقا جىلجۋ», بۇل – ءوز قويناۋىنا, نەگىزىنە ەنۋ. دەمەك, پلاتون, اريستوتەل, كانت, گەگەل شىن مانىندە ءبىزدىڭ زامانداستارىمىز بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ ەڭبەكتەرى فيلوسوفيا بار كەزدە ەشقاشان جويىلمايدى. ك.ماركس تا ءبىزدىڭ زامانداسىمىز بولىپ قالا بەرەدى. مەن اكادەميك ج.م.ءابدىلدين مەن ونىڭ مەكتەبىنىڭ جاساعانى – بۇل جاي عانا فيلوسوفيا تاريحىنىڭ يگىلىگى ەمەس, ۇدايى سۇرانىستا بولاتىن بولاشاق كەپىلى ەكەنىنە سەنەمىن.نۇرتاس يمانقۇل,فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.ۆلاديسلاۆ لەكتورسكي,رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.ماسكەۋ.
لەبىزدەر:
«ءبىز ج.م.ابدىلدينمەن كوپتەن, وتىز جىلدان استام تانىسپىز. ول – ديالەكتيكالىق لوگيكانىڭ قازاقستاندىق مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى».ۆ.ستەپين, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.
«ج.ءابدىلدين جوعارى مەتودولوگيالىق دەڭگەيدە بىرقاتار جاڭا پروبلەمالاردى شەشە ءبىلدى».ن.وسمانوۆ, كۋبان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
«ج.م.ءابدىلديننىڭ «كانتتىڭ ديالەكتيكاسى» كىتابى تەرەڭ, مازمۇندى زەرتتەۋلەردەن تۋعان جانە فيلوسوفيا تاريحىن جاساۋعا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس بولىپ تابىلادى».ۆ.كوحانوۆسكي, پروفەسسور.