سەيسەنبى, 5 اقپان 2013 7:30
ارمەنيادا بيىل تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى 21 جىلدا التىنشى رەت پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكەلى جاتىر. وسى جىلداردا لەۆونتەر-پەتروسيان ەكى, روبەرت كوچەريان ەكى جانە سەرج سارگسيان ءبىر رەت پرەزيدەنت بولىپ سايلانعان ەدى.
پرەزيدەنتتەرىنىڭ كوپ اۋىسقانىنا قاراپ, بۇل مەملەكەتتى دەموكراتيانىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن, اشىق قوعام قۇرعان ەل دەپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى, وسىناۋ شاعىن مەملەكەتتىڭ ۇلكەن پروبلەماسى بار. سوندىقتان دا شىعار, بۇل ەلدىڭ قوعامى دەموكراتيالىق اشىقتىقتان گورى بىرتوعا, توماعا-تۇيىقتىققا بەيىمدەۋ.
سەيسەنبى, 5 اقپان 2013 7:30
ارمەنيادا بيىل تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى 21 جىلدا التىنشى رەت پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكەلى جاتىر. وسى جىلداردا لەۆونتەر-پەتروسيان ەكى, روبەرت كوچەريان ەكى جانە سەرج سارگسيان ءبىر رەت پرەزيدەنت بولىپ سايلانعان ەدى.
پرەزيدەنتتەرىنىڭ كوپ اۋىسقانىنا قاراپ, بۇل مەملەكەتتى دەموكراتيانىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن, اشىق قوعام قۇرعان ەل دەپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى, وسىناۋ شاعىن مەملەكەتتىڭ ۇلكەن پروبلەماسى بار. سوندىقتان دا شىعار, بۇل ەلدىڭ قوعامى دەموكراتيالىق اشىقتىقتان گورى بىرتوعا, توماعا-تۇيىقتىققا بەيىمدەۋ. ونى ەقىۇ-نىڭ استانا سامميتىندە ءوز كوزىمىزبەن دە كوردىك. سامميت تۋرالى پىكىرلەرىن بىلمەك بولىپ, بىرنەشە ەلدىڭ جۋرناليستەرىنە ميكروفون ۇسىنعاندا جالعىز-اق وسى ارميان وكىلدەرى وزدەرىنىڭ ويلارىن ايتۋدان ات-توندارىن الا قاشتى. شاماسى, «بىردەڭە» ايتىپ قويۋدان ساقتاناتىن سەكىلدى كورىندى.
قازىرگى جۇرتتىڭ ەسىندە جوق, بىراق ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن تۋعان «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» باستالۋىنا ارميان سەپاراتيستەرىنىڭ جەر داۋىن قاۋزاۋى ءبىر سەبەپ بولعان ەدى. سوعىستان مورالدىق تۇرعىدان كۇشتى شىعىپ, جەڭىستىڭ بۋىنا ماستانعان كسرو باسشىلارىنا تۇركيانىڭ كارس, ارتۆين جانە ارداگان پروۆينتسيالارىنىڭ ءبىر بولىگىن «ەجەلگى ارميان جەرلەرى» دەپ قوسىپ الۋ يدەياسىن تىقپالاعان ارمەنيا كپ باسشىسى گ.ارۋتينوۆ, بارلىق ارميانداردىڭ ءدىني باسشىسى گەۆورگ ءVى جانە باسقالار بولاتىن (بۇرىن ۇنەمى تالاستا بولىپ كەلگەن بۇل جەرلەرگە تۇرىكتەردىڭ يەلىك ەتۋى 1921 جىلعى تۇركيا مەن ركسفر اراسىنداعى كەلىسىممەن بەكىتىلگەن). ارتىنان بۇل پىكىردى گرۋزيا باسشىلارى دا قولدادى. 1945 جىلعى پوتسدام كونفەرەنتسياسىندا وداقتاستار الدىندا تۇركيانىڭ وسى جەرلەرىن كسرو-عا بەرۋ تۋرالى ۆ.مولوتوۆ تا ءسوز قوزعاعان-تىن. بىراق وداقتاستار تاراپىنان بۇل ۇسىنىس قولداۋ تاپپادى, ويتكەنى, حالىقارالىق نورمالاردى بۇزۋ وڭاي بولمايتىن. ونىڭ ۇستىنە تۇركيا باسشىلىعى بۇل تالاپتى بىردەن سەرپىپ تاستاعان. بىراق «قارعاعانىن جەر قىلامىن» دەيتىن جەردەگى جارتى قۇداي, قاندىقول ديكتاتور ي.ستالين تۇركيا شەكاراسىنا اسكەر توعىتۋدى وسى كەزدە باستادى. ەشكىمدى ەلەڭ قىلمايتىن, حالىقارالىق نورمالار مەن قۇقىقتاردى قالتاسىنا سالىپ جۇرە بەرەتىن كەڭەستىڭ باسقىنشىلىققا قۇمار باسشىلارىنىڭ قورقاۋ تابەتىنەن جاسقانعان اقش پەن ۇلىبريتانيا دا تۇرىك مەملەكەتىنە كومەك قولىن سوزۋعا اسىقتى. ءىس جۇزىندە «قىرعي-قاباق سوعىستى» جاريالاعان 1946 جىلعى فۋلتونداعى سوزىندە ۋينستون چەرچيلل كسرو-نىڭ تۇركيا مەن يرانعا جاساپ وتىرعان ورىنسىز اۋماقتىق تالابى مەن قىسىمىنا دا سىلتەمە جاساعان-تىن. يران اۋماعىنىڭ ءبىراز بولىگىن قوسىپ الۋ يدەياسىن دا وسى ارمياندىق جانە وعان ارتىنان قوسىلعان ازەربايجاندىق بەلسەندىلەر ۇسىنعان ەدى.ناق وسى, تۇركيا مەملەكەتىنىڭ اينالاسىنداعى داعدارىسقا بايلانىستى اقش كسرو-عا قارسى يادرولىق سوعىس اشۋ جوسپارىن جاساعان. ءسويتىپ, الەم يادرولىق سوعىسقا العاش رەت كاۆكازدىق جەر داۋى داعدارىسىنىڭ كەسىرىنەن بەتپە-بەت كەلگەن. وسىعان بايلانىستى ەستەلىگىندە ۆ.مولوتوۆ ارتىنان: «حوروشو, چتو ۆوۆرەميا وتستۋپيلي», دەپ جازعان ەكەن. تەك 1953 جىلدىڭ 30 مامىرىندا عانا كسرو تۇركياعا قارسى اۋماقتىق تالابىنان باس تارتتى.مىنە, كىشكەنتاي عانا ەلدىڭ ۇلكەن پروبلەما جاساي جازداعان الەگى وسىنداي. وسىعان بايلانىستى اقىن تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ ءبىر ءتامسىلى ويعا ورالادى. وندا ءبىر تورعاي جىندانىپ, بۇركىتكە شابۋىل جاساعانى ايتىلادى. بۇركىت ونى نە قىلسىن, ءبىر-اق تولعاپ, جۇتا سالىپتى. بىراق سونىڭ كەسىرىنەن ءوزى جىندانىپ, ۇشاققا شابۋىل جاسايدى. ۇشاق اپاتقا ۇشىراپ, جۇزدەگەن ادام قازا بولادى. ءسويتىپ, جىندانعان ءبىر تورعاي ۇلكەن قاسىرەت اكەلەدى.ارينە, اتا-باباسىنىڭ قونىسىنان ايىرىلۋ بارلىق حالىققا دا قيىن. جەر بەتىندەگى بارلىق حالىقتار دا ەجەلگى قونىستارىنان ايىرىلىپ قالعىسى كەلمەيدى. ارميان حالقىنىڭ دا وزىق ويلى ادامدارى, قاراپايىم جۇرتى وسىلاي ويلايتىنىنا تالاس جوق, بىراق اسىرەۇلتشىل ساياساتكەرلەرى مۇندايدى كەرەك قىلمايدى. ءوزىمشىل ۇراندى عانا باستارىنا ابدەن ءسىڭىرىپ العان ولار حالىقتىڭ تىنىشتىقتى قالايتىن احۋالىمەن ساناسار ەمەس. ولارعا سالساڭ ب.د.د. ءىى عاسىردا قۇرىلعان ۇلى ارمەنيا جەرىنىڭ تىم بولماسا تيگران ءىى-ءنىڭ تۇسىنداعى اۋماعىن قالپىنا كەلتىرۋدى ادىلدىك دەپ سانايتىنداي. ال بۇل دەگەنىڭ 220 مىڭ شارشى شاقىرىمعا جۋىق اۋماق…سونىڭ كەسىرىنەن ەلدىڭ ازەربايجان جانە تۇركيا اراسىنداعى شەكاراسى مۇلدە جابىق. ارمەنيا تەڭىزگە دە شىعا المايدى. تەك سولتۇستىگىندەگى گرۋزيامەن ەكى اراداعى شەكارا عانا ەلدى سىرتپەن بايلانىستىرۋدا. ەكى ەلدىڭ اراسىندا تەمىر جول تارتىلعان. سوندىقتان دا ارمەنيانىڭ سىرتتان كەلەتىن تاۋارلارىنىڭ تورتتەن ءبىرى گرۋزياعا تيەسىلى. بىراق وسى ەلمەن دە كەي-كەيدە قارىم-قاتىناس سالقىنداپ قالادى. ونىڭ باستى سەبەبى گرۋزيانىڭ ارمەنيا مەن رەسەيدىڭ جاقىنداسۋىنا قىرىن- قاباق بىلدىرەتىندىگى.ارمەنيا وڭتۇستىگىندە يرانمەن شەكتەسەدى. يسلامنىڭ شيت تارماعىن ۇستاناتىن يران ءدىنى ءبىر ازەربايجانمەن تەكە تىرەستە بولسا دا, ارمەنيامەن سوڭعى جىلدارى جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتىپ كەلەدى. بۇعان يرانداعى ارميان ءلوببيىنىڭ ىقپالى ءبىر سەبەپ بولسا, ەكىنشى سەبەپ مىڭجىلدىق دوستىق بولماسا, مىڭجىلدىق قاستىق جوق ەكەندىگىن ەسكەرگەن يران باسشىلىعىنىڭ پراگماتيكالىق ۇستانىمى سياقتى. 2007 جىلى ەكى ەلدىڭ اراسىندا گاز قۇبىرى اشىلدى. ونىڭ بويىمەن ارمەنيانىڭ رازدان جەس-ىنە گاز بەرىلىپ تۇرادى. ەسەسىنە يران جاعى ەلەكتر ەنەرگياسىن الادى. ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە ارمەنيانىڭ «ارمروسگازپروم» كاسىپورنىن ساتىپ الۋ ارقىلى وسى رىنوكقا تۇتاستاي باقىلاۋ ورناتقان رەسەيدىڭ «گازپرومى» رۇقسات ەتپەيتىن كورىنەدى.ەندى, مىنە, ارمەنيا ەكونوميكاسى وقشاۋ كۇي كەشىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارماي وتىر. قاراپايىم ەلدىڭ قامى ءۇشىن بەيبىت جاعدايدا ءومىر سۇرۋگە قول جەتكىزۋدى كوزدەگەن ليدەرلەر بولعانىمەن, باستارىنا ۇلتشىلدىق ۇرانىنىڭ باتسيللاسى ابدەن ءسىڭىپ العان بەلسەندىلەر وندايلارعا جول بەرەر ەمەس.ەل بيۋدجەتتەرىنىڭ اسكەري شىعىندارى دا جىلدان جىلعا وسە تۇسۋدە. ەكونوميكالىق الەۋەتى ءبىرشاما ءالسىز ارمەنيا ءۇشىن بۇل شىعىننىڭ زاردابى ۇلكەن. 2011 جىلى ول 387 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى. 1970-جىلدارى ارمەنيا اۋماعىندا اەس سالىنعان ەدى. بىراق 1988 جىلى, سپيتاك ءزىلزالاسىنان كەيىن ونىڭ قاۋپى زور بولعاندىقتان جۇمىسى توقتاتىلعان. بىراق ارميان ۇكىمەتى جوقشىلىقتىڭ كەسىرىنەن 1995 جىلى ونىڭ ەكى رەاكتورىن قايتادان ىسكە قوسۋعا ءماجبۇر بولدى. قازىر وسى اەس ەلدىڭ ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن سۇرانىسىنىڭ 40 پايىزىن وتەۋدە. ەكونوميكانىڭ وسى سالاسىنىڭ دامۋىندا دا ارمەنيا رەسەيدىڭ كومەگىنە مۇقتاج. سونى پايدالانعان رەسەيلىك راو ەەس ارمەنيانىڭ بارلىق ەنەرگەتيكالىق نىساندارىن جەكەشەلەندىرىپ العان.ارمەنيا ەكونوميكاسىنىڭ وقشاۋلانۋعا ۇشىراپ وتىرعانى سەبەپتى دامي الماعاندىعىنىڭ ەسەسىن حالىقارالىق كومەكتەر, سونىڭ ىشىندە ارميان دياسپوراسىنىڭ قولداۋلارى, شەتەلدەردە جۇمىس ىستەيتىن جاندارىنىڭ اۋدارعان قاراجاتتارى ءبىرشاما تولتىرۋدا. سونىڭ ارقاسىندا ءىجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمى 5 مىڭ دوللار توڭىرەگىندە. بۇۇ-نىڭ 2010 جىلعى سارابى بويىنشا ارمەنيا ادام الەۋەتىنىڭ دامۋ يندەكسى جونىنەن – 76, سىبايلاس جەمقورلىق جونىنەن 123 ورىن الادى. 2011 جىلى «فوربس» جۋرنالى ارمەنياعا الەمدەگى ەڭ ءۇمىتسىز ەكونوميكالاردىڭ اراسىنان ماداگاسكاردان كەيىنگى ەكىنشى ورىندى بەرگەن…ەندى مىنا سايلاۋدا مەملەكەت باسىنا الدىمەن ەلدىڭ ءىشى-سىرتىندا تىنىشتىق ورناۋىن كوزدەيتىن, اسىرە ۇلتشىلداردىڭ ارىنىن باسۋعا جارايتىن, ساياسي ەرىك-جىگەرى مىقتى تۇلعا كەلىپ, قوعام مەن ەكونوميكانىڭ دامۋىنا داڭعىل جول اشىلسا, بارلىق ىسكە دە ەپتى كەلەتىن ارميان حالقىنىڭ وكىلدەرى ءوز مەملەكەتتەرىن الدىڭعى قاتارلى دامىعان جۇرتتاردىڭ قاتارىنا قوسار ەدى-اۋ دەپ ءۇمىت ەتۋگە بولادى. بىراق پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر رەتىندە تىركەلگەن سەگىز ادامنىڭ ىشىندە قازىرگى پرەزيدەنت سەرج سارگسياننىڭ مۇمكىندىگى 70 پايىزعا جۋىق ەكەن. بۇل ارمەنيادا الداعى بەس جىلدا ەش نارسە وزگەرمەيدى دەگەن ءسوز.2008 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنداعى بيلىككە كەلۋى وتە ۇلكەن قارسىلىق اكتسياسىنا ۇلاسىپ, سونىڭ سالدارىنان 10 ادام قازا تاۋىپ, جۇزدەگەن ادامنىڭ جارالانۋى س.سارگسياننىڭ بەدەلىن كوتەرگەن جوق (ۇنەمى «ساركيسيان» دەپ جازىلىپ كەلگەن ارميان فاميلياسىن العاش وزگەرتكىزگەن ادام وسى بولدى). بىراق ساۋالدامالار بۇگىنگى كۇنى ونى سايلاۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى قولدايدى دەسە, دەمەك, ودان كۇتەتىن ۇمىتتەرى جوعارى بولعانى.ينتەرنەتكە «الەمگە تانىمال ارمياندار» دەگەن ساۋالدى بەرسەڭىز-اق بولدى, الدىڭىزدان قاپتاعان قالىڭ ءتىزىم شىعا كەلەدى. از عانا حالىقتان وسىنشا دارىننىڭ شىققانىنا تاڭ قالاسىڭ. ماسەلەن, ارام حاچاتۋريان, ارنو بابادجانيان, شارل ازناۆۋر, تيگران پەتروسيان, ارمەن دجيگارحانيان, رومان بالايان جانە ت.س.س. تۇلعالاردىڭ شىعارمالارى, ونەرلەرى بارشا الەمگە رۋحاني ازىق بولىپ وتىرعانىن جوققا شىعارا المايسىڭ. اتالمىش تىزىمدە ارميانداردىڭ بۇرىنعى كسرو-نىڭ ەۋروپالىق بولىگىنە تانىمال ادامدار عانا بار.ارميان وكىلدەرىنىڭ قازاقستانعا سىڭىرگەن ەڭبەگى دە از ەمەس. ولار بىزدە ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا دا وزدەرىنىڭ بەلسەندىلىكتەرىمەن, ىسكەرلىگىمەن كورىندى. وسى قاتاردا الدىمەن ل.ميرزوياندى («مىرزاجاندى») اۋىزعا الاسىڭ. كورگەن جاقسىلىعىن ۇمىتپايتىن قازاق حالقى ونىڭ ەسىمىنە ءىرى قالالاردا كوشە اتتارىن بەرىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇرمەت كورسەتىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە, بۇگىنگى ەلىمىزدە «باحۋس» اق پرەزيدەنتى ا.كاراپەتيان, لەرمونتوۆ اتىنداعى ورىس دراما تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرى ر.اندريەاسيان جانە ت.ب. تانىمال ارميان وكىلدەرىنىڭ ەسىمدەرى بەلگىلى. سوندىقتان دا قازاقستاندىقتار ەجەلگى ارميان جەرىندە قان توگىلمەي, ءاردايىم تىنىشتىق پەن تۇسىنىستىك بولعانىن قالايدى.
جاقسىباي سامرات,«ەگەمەن قازاقستان».