اۋىل الەۋەتىن ارتتىرۋدىڭ امالدارى

اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيس­ترلىگى قولعا العان جوبا كوپ ۇزاماي ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە ءوتتى. ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن انىقتاماق بولىپ وسى مينيسترلىككە جولداعان ساۋالىمىزعا  ۆيتسە-مينيستر ەرمەك الپىسوۆ جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا قازىر جوبا بويىنشا جۇمىس ءۇش باعىتتا – اۋىلدىق جەرلەردى جاڭعىرتۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى جانە اۋىلدىق جەرلەردە ەڭبەك يدەولوگياسىن دامىتۋ بويىنشا ءجۇرىپ جاتىر. اۋىلعا باعىتتالعان جو­با­نى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الدا­عى ءۇش جىلعا رەس­پۋب­ليكالىق بيۋد­جەت­­تەن 90 ملرد تەڭگە بولىنگەن. 2019 جىلى بولىنگەن 34,7 ملرد تەڭ­­گە­نىڭ 30 ملرد تەڭگەسى رەس­پۋب­­لي­كا­لىق بيۋدجەتتەن, 4,7 ملرد تەڭ­گە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ءبولىنىپتى.

ودان ءارى ۆيتسە-مينيستر جوبا شەڭبەرىندە 700 مىڭعا جۋىق ادام تۇراتىن 53 اۋىلدىق ەلدى مەكەن ىرىكتەلىپ الىنعانىن اتاپ ءوتتى. ال جوبانى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن پرەمەر-مينيستر ورىن­با­سارىنىڭ توراعالىعىمەن جو­بالىق وفيس قۇرىلعان. «اپتا سايىن وڭىرلەرمەن سەلەكتورلىق كەڭەستەر وتكىزىلۋدە. وسىنداي وڭىرلىك وفيستەر اكىمدەردىڭ باس­شى­لىعىمەن وبلىستاردا قۇ­رىلعان. مينيسترلىك جانىنان قۇرامىندا پارلامەنت ءماجى­لىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, Nur Otan پار­تيا­سىنىڭ, قوعامدىق بىرلەستىك­تەر­دىڭ وكىلدەرى بار ۇيلەستىرۋ قوعام­دىق كەڭەسى قۇرىلدى», دەيدى ەرمەك الپىسوۆ.

جالپى, قازاقستاندا حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعى 1 شارشى شاقىرىمعا 6 ادامنان كەلەدى ەكەن. سالىستىراتىن بولساق, نور­ۆەگيا, فينليانديا سياقتى ەلدەردە بۇل كورسەتكىش – 12-15 ادام. اۋىلدى دامىتۋ تۋرالى ماسەلە كوتە­رىلسە, قارسى توپ «مۇنداي اراقا­شىقتىق جاعدايىندا جول جانە باسقا جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تىم قىمباتقا تۇسەدى. ءبىر اۋىلدا ون شاقتى ادام تۇراتىن بولسا, وعان جول سالۋدىڭ قانداي ءمان-ماعىناسى بار؟

ول جەردە مەكتەپ جانە باسقا الەۋ­مەتتىك نىساندار ۇستاۋ دا شىعىن. سون­دىقتان مەملەكەت ەلىمىزدەگى 6 جارىم مىڭعا جۋىق اۋىلدىڭ بارلىعىن بىردەي ۇستاپ تۇرا المايدى» دەگەن پىكىر ايتىپ كەلگەن بولاتىن. ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى مۇنداي سىننان حاباردار ەكەنىن, كوپ كوڭىلىندەگى كۇماندى سەيىلتۋ ءۇشىن حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ, كورسەتكىشتەردى ەسەپتەۋدىڭ ادىس­تە­مەسى مەن مودەلدەرىن جەتىل­دىرۋگە كىرىسكەندەرىن جەتكىزدى. نا­تيجەسىندە قازاق اۋىلدارىنىڭ ورنالاسۋ فاكتورى بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىر­مەيتىنى انىقتالدى. جۇمىس توبى كورسەتكىشتەردى ەسەپتەۋ ادىس­تە­مەسىن وزگەرتۋ بويىنشا كلاستەرلىك تاسىلگە جۇگىنگەن. بۇل جۇيە بويىنشا اۋىلدىق ەلدى مەكەن جەكە ەمەس, جەرگىلىكتى توپتار – كلاستەر­لەر شەڭبەرىندە قارالادى. باس­قاشا ايتقاندا, كلاس­تەر اۋىلداردىڭ جيىنتىعى رەتىندە قاراستىرىلعان.

«اۋىلدىق كلاستەرلەردىڭ ور­تا­لىق­تارى تىرەك اۋىلدار بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل رەتتە كولىك بايلانىسى بار كلاستەر ورتالىعىنان 10-15 كم قاشىقتىقتا ورنالاسقان جاقىن ماڭداعى شاعىن ەلدى مەكەن سپۋتنيك اۋىل بولىپ تانىلادى», دەيدى ۆيتسە-مينيستر ە.الپىسوۆ.

قازىر دامۋ الەۋەتى جوعارى اۋىلدىق كلاستەرلەر نەگىزىنەن ءىرى قالالار مەن اۋىل­دار, ءىرى وزەندەر, تەمىر جولدار جانە اۆتوماگيس­ترالدار جانىندا ورنا­لاسقان. «جوبا شەڭبەرىندە كلاس­تەر ورتا­لى­عى بولىپ سانالاتىن تىرەك اۋىل­­دا الەۋمەتتىك جانە ين­جەنەرلىك ينفرا­قۇ­رىلىمدار دامىتۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلىپ, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ قاسىن­دا شوعىرلانعان سپۋتنيك اۋىل­دارعا باعىتتالعان كوممۋنيكاتسيا­لاردى دامىتۋ ءىس-شارالارى ىسكە اسىرىلاتىن بولادى», دەيدى ۇلت­تىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى ە.الپىسوۆ.

ءبىزدىڭ ءوز «كوۆبويىمىز» بولادى

باتىس پەن اقش اگروسەك­تو­رىن­­­داعى جەتىستىكتەر كوبۆوي-مال­­شى, ديقاندارعا دەگەن كوز­قا­راس­تى وزگەرتۋدەن باستالعان ەكەن. «گولليۆۋد كينولارى ارقى­لى كوۆ­بويلاردىڭ مارتەبەسى اسقاق­تاپ كەتتى» دەگەن پىكىردى باتىس سا­راپشىلارىنىڭ ءوزى مويىنداي­دى. بىزگە دە سول كوزقاراستى قا­­لىپ­تاستىراتىن كەز كەلدى» دەگەن ءسوز­دى ايتىپ كەلە جاتقانىمىزعا 30 جىل بولدى. مالىمەتتەرگە سەن­سەك, اۋىل شارۋا­شىلىعىندا جىلىنا ءبىر ادامعا 3 مىڭ اقش دول­لارىنا جۋىق ەڭبەك ءونىمى تەڭ كەل­سە, دامىعان ەلدەردە بۇل كور­سەت­كىش – 50-70 مىڭ اقش دوللارى شاماسىندا ەكەن. استىنا جاراۋ ات مىنگەن, باسىندا قالپاعى, قولىندا ارقانى, بەلىنە ەكى بىردەي «كولت» تاپانشاسىن قىستىرعان, دجينس كيگەن (قازىرگى دجينستى العاش ءدال وسى كوۆبويلار كيگەن) كوۆبوي بۇگىندە الەمدىك برەندكە اينالدى.

مالشىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ ار­قىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە بولاتىنىن انىقتاۋ ءۇشىن مامان بولۋدىڭ قاجەتى جوق. ەكونوميست مىرزاكەلدى كە­­مەل قازىرگى اۋىلدى 1990, ءتىپ­تى 2000 جىلدارداعى اۋىلمەن سا­لىس­تىرۋعا بول­ماي­تىنىن ايتادى. مال ۇستاسا اش قال­مايتىنىن اۋىلداعى اعايىن ۇمىت­قان جوق. كەدەرگى – ناسيحاتتىڭ جوقتى­عىندا. «اتا­مەكەن» جۇرگىزگەن تالداۋ­عا (سكرينينگكە) سايكەس, اقتوبە, اتى­راۋ تۇركىستان وبلىستارىنىڭ وزىندە «قارا­پايىم زاتتار ەكونوميكاسى» وندىرىسىنە قاجەتتى جۇزدەگەن جاڭا مۇمكىندىكتەر بارى انىقتالدى. ءتيىمدى جۇمىس جۇرگىزىلسە,  قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەپ-اق ميللياردتاپ تابىس تاۋىپ, قوسىمشا مىڭ­داعان جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بار. مىرزاكەلدى كەمەل وسى تۇستا قازاقتىڭ قال­تالى ازاماتتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى اسىل تۇقىمدى بايگە اتتارىن باپتاۋمەن اينالىساتىنىن ايتىپ ءوتتى. سانامالاساق, ولار ەل ىشىندە كوپ. «ولاردىڭ كوپشىلىگى اتا داستۇرىنە حوببي دەپ قارايدى. مۇنى حالىقتىق سيپاتقا اينالدىرۋ كەرەك. قالتالى ازاماتتارىمىز ەلگە بارسىن, ولاردىڭ مال شارۋاشىلىعىن كوتەرۋىنە جاعداي جاساسىن. سول كەزدە قازاقتىڭ كوۆبويلارى دا, رانچولارى دا شىعادى. ءبىز سولاردىڭ كومەگىمەن-اق قازاق اۋىلدارىن ءومىر سۇرۋگە جايلى شاعىن قالالارعا اينالدىرامىز», دەيدى م.كەمەل.

ۇلتتىق ەكونوميكا, اۋىل شا­­رۋا­­شىلىعى مينيسترلىكتەرى بۇل ج­و­باعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەل­گە­ندەرىن ايتىپ وتىر. 2013-2014 جىل­دارى اۋىل-ايماقتاردىڭ دا­مۋىن باعالاۋ جانە ەلدى مەكەن­دەردى جىكتەۋ بويىنشا ولار­دىڭ بارلىعىنىڭ وندىرىستىك جانە الەۋ­مەتتىك-ينجەنەرلىك ينفراقۇ­رى­لىمدارىنا تولىق ەسەپتەۋ جۇرگىزىلىپتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 2020 جىلعا دەيىنگى ايماقتاردى دامۋ باعدارلاماسى قابىلداندى.  2020 جىل تابالدىرىقتا تۇر. قار­جىنى جۇمساۋدىڭ ساپالى تەتىگىن انىقتاماي جاتىپ قارا­جات ءبولۋدىڭ تيىمدىلىگى شامالى بولاتىنىن تۇسىنەتىن كەزگە جەتتىك. مۇنى اۋىز سۋمەن تولىق قام­تاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتكەن «اقبۇلاق» باعدارلاماسىنا بو­لىنگەن ميللياردتاردىڭ ءتيىمسىز جۇمسالعانىنان-اق كورۋگە بولادى. بۇل باعدارلاما وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويدى. سونىمەن بىرگە وسى اۋىل مەن اۋىلدىق ايماقتاردى قول­داۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات­تىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا تولىق جاۋاپ بە­رەتىن, بارلىق فۋنكتسيالاردى ۇجىم­داس­تىراتىن ءبىر ورگان انىقتالۋى كەرەك.

قانداي جوبالار قارجىلاندىرىلدى؟

ەكونوميست م.كەمەل الدىمەن وسى ماسەلەنى پىسىقتاپ الۋ كە­رەكتىگىن ايتىپ ءوتتى. جىل باسىن­دا سول كەزدەگى پرەمەر-مينيس­تر باقىتجان ساعىنتاەۆ 2008-2018 جىلدار اراسىندا قارجى­لان­دىرعان جوبالاردىڭ ناتيجەسىنە مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدە سۇراۋ سالعا­نىن ۇمىتقان جوقپىز. وسى ماسە­لەنى قازىرگى ۇكىمەت باسشىسى اس­قار ءماميننىڭ ەسكەرۋى كەرەك دەگەن ويدامىز. ۇكىمەتتىڭ ەكونومي­كالىق بلوگىنا اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وسىعان دەيىنگى قابىلدانعان باعدارلامالاردىڭ قالاي ورىندالعانىن ناقتىلاپ الۋ كەرەك. قازىر اۋىلعا باعىت­تال­عان قارجىنى ورتا جولدان قاعىپ الاتىن دەلدال حولدينگتەر, اك­تسيو­نەرلىك قوعامدار جەتىپ ارتى­لادى.

«اۋىلعا بولىنگەن قارجى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ كەتەتىنى دە راس. بۇل جەردە اكىمدەردىڭ قاۋقارىن ارتتىرعان ابزال. ۇكىمەتتەن بو­لىنگەن قارجىنى وبلىستىڭ بيۋد­جەتىنە, ودان اۋداننىڭ بيۋدجە­تىنە ءبولۋ ءادىسىن شەكتەپ, قارجى دىت­تەگەن جەرىنە جەتۋى ءۇشىن تىكەلەي اۋىلدىق اكىمدىكتەردىڭ بيۋدجەتىنە اۋدارعان ءجون. اۋىل اكىمدەرىنىڭ بەل­سەندىلىگىن ارتتىراتىن كەز الدەقاشان جەتتى. بۇل ءبىز ءۇشىن وزەكتى ماسەلە», دەيدى م.كەمەل.

ەكونوميستىڭ پايىمداۋىنشا, اۋىلدار تۋرالى مالىمەت ۇكىمەتتىڭ قو­لىندا بار. اۋىلداردىڭ الەۋ­مەت­تىك, ينفرا­قۇرىلىمدىق جاع­دايى دا بەلگىلى. «ەندىگى مىندەت 2008-2018 جىلدار اراسىندا قار­جى­لاندىرعان جوبالاردى تۇگەن­دەپ شىعۋ كەرەك. كەيبىرەۋلەر ءۇشىن تىم اۋىر بولسا دا ءبىز بۇل مىن­دەتتى ورىنداۋىمىز كەرەك, دەي­دى م.كەمەل.

اۋىلدار قالاشىققا اينالۋى كەرەك

مۇنايلى ايماقتاردا ءاربىر ەلدى مەكەننەن شاعىن قالالاردى اشۋعا مۇمكىندىك بار. ءتىپتى تۇر­كىستان وبلىسىندا ۋرانى بار سوزاق, ماقتا وسىرەتىن ايماق­تار جەتىساي مەن ماقتارال اۋ­دان­­دارىن­داعى ەلدى مەكەندەر­دەن شاعىن قالالار اشۋعا بولادى. تۇركىستان وب­لىسىنىڭ سارى­اعاشى مەن وز­بەكستاننىڭ استا­ناسى تاشكەنت­تىڭ اراسى 20 شا­قىرىمعا جەت­پەيدى. سارىاعاش­تىڭ تۇركىستان ورتا­لىعىندا اگ­لومەراتسيا كوزى اتانۋعا مۇم­كىندىك بار. توعىز جول­دىڭ تورابى. وزبەكستاننىڭ قارا­قالپاق­ستانىمەن جالعايتىن تەمىر جولى دا بار. ءبىز سارىاعاشتا ءوندىرىس ايماقتارىن كوبىرەك اشۋ ارقىلى 250-500 مىڭ تۇرعىنى بار ءىرى قالاعا اينالدىرا الامىز. ىرگەدەگى تاشكەنتتىڭ دامۋى سارىاعاشقا دەم بەرەدى.  مۇن­داي جوبالاردى الماتى وبلى­سىنىڭ قورعاس بەكەتى ورنالاسقان اي­ماقتاردان, جاركەنت قالاسىنىڭ جانىنان قاراستىرۋعا بولادى.

ء«بىز قىتاي سياقتى الىپ كور­شى­مىزدىڭ مۇمكىندىگىن شەكارالارعا قالا سالۋ ارقىلى عانا پايدالانا الامىز. قالا مارتەبەسىنە ۇمىتكەر ەلدى مەكەندەردىڭ 30 نەمەسە 50 مىڭ تۇرعىنى بولۋى كەرەك» دەگەن تۇسىنىكتىڭ كۇنى ءوتتى. ءبىز گەو­گرافيالىق مۇمكىندىگىمىزدى پايدالانۋىمىز كەرەك», دەيدى م.كەمەل.

ساياساتتانۋشى-ساراپشى زا­­مير قا­را­جانوۆ اۋىلدى كو­تە­رۋگە باعىتتالعان سۋ جاڭا جوبانىڭ كو­ڭىلىنە قوناتىنىن ايتتى. سەبەبى قازاقستاننىڭ ەكونوميكا­سىن العا سۇيرەپ جۇرگەن ايماقتار ەنتى­گىپ, سىر بەرىپ قالدى. ساراپشى مۇنىڭ سەبەبىن بۇكىل ەلدەگى جۇمىس كۇش­تەرى­نىڭ مۇمكىندىگى تەك ءىرى قالا­لارعا جۇمىل­دى­رىلىپ كەلگەنىن ايتتى.

«ميلليونەر قالالار» دەگەن تۇسىنىكتىڭ كۇنى ءوتتى قازىر. باتىس ەلدەرىندە, ەو ەل­دەرىندە قالالار ادام سانىنىڭ كوبەيە بە­رۋىنە جول بەرگىسى كەلمەيدى. باسى ارتىق ادام ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك جاع­دايدى اۋىرلاتىپ جىبەرەدى. گەر­مانيادا, نورۆەگيادا 15-20 مىڭ تۇرعىنىمەن ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەپ وتىرعان قالالار بار. «ادامداردا جۇمىس, كاسىبىن اشۋعا جەڭىلدىكتەر, ءوندىرىپ وتىرعان تاۋارلارىنا سۇرانىس بولسا, قالعان شارۋانى وزدەرى-اق دوڭگەلەتىپ الىپ كەتەدى. سول سەبەپتى ۇكىمەت بۇل جوبانى قارجىلاندىرماس بۇرىن دامۋعا ىڭعايى بار ەلدى مەكەندەردىڭ ءتىزى­مىن قايتا جاساپ شىعۋى كەرەك», دەيدى ز.قا­راجانوۆ. ساياساتتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبانى اياقسىز قالدىرماي, جۇزەگە اسىرساق, قازاقستاندا بولاشاعى جوق ەلدى مەكەن قالمايدى.

الماتى