تاۋەلسىزدىك جەتىستىكتەرىن ەسەلەۋ جولىندا

مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى جاڭا ساياسي باعىت قاجەتتىلىگىن نەگىزدەدى, سەبەبى, وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ سوڭىندا قابىلدانعان «ستراتەگيا-2030»-دىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى ىسكە اسىرىلدى.

حالىققا جاڭا جولداۋىندا پرە­زي­­دەنت دامۋدىڭ 7 باسىم باعى­تىن انىقتادى. ولار الەۋمەتتىك-ەكو­نو­مي­كا­لىق جاڭعىرتۋدىڭ باستى مىندەتىن شەشۋگە – ەكونوميكا ءوسىمى مەن قوعامدىق يگى­لىكتەردىڭ ۇلعايۋى اراسىنداعى وڭ­تاي­لى تەپە-تەڭدىككە قول جەتكىزۋگە با­عىتتالعان.

مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان نە­گىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى مەملەكەتتىلىكتى ودان ءارى نىعايتۋ جانە مەملەكەتتىك باس­قارۋدىڭ جاڭا ءتۇرىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قازاقستاندىق دەموكراتيانى دامىتۋ بولىپ تابىلادى.

اتالعان باعىتتىڭ العاشقى اس­پەك­تىلەرى قاتارىندا مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جانە بولجاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ بەلگىلەنگەن. ءمالىم بولعانداي, 2009 جىلى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ جار­لىعىمەن تۇپكى ناتيجەگە باعىتتالعان مەم­لەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ جاڭا جۇيە­سى بەكىتىلگەن. قولدانىستاعى سترا­­تە­­گيالار, تۇجىرىمدامالار, دوك­تري­­نا­لار, مەملەكەتتىك, ايماقتىق جانە سا­لا­­لىق باعدارلامالار 2010 جىل­دىڭ جەلتوقسانىندا وسى قۇجاتقا سايكەس­تەندىرىلدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگيا­سىنىڭ جاڭا مىندەتتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ستراتەگيالىق قۇجاتتاردىڭ «قايتا جۇكتەلۋى» مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ مەملەكەتتىك باعىتتاردى ىسكە اسىرۋداعى جاۋاپ­كەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە, ناقتى ناتي­جەلەرگە قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان. وسى مىندەتكە مەملەكەتتىك ءاۋديتتى ەنگىزۋ دە باعىنعان.

مەملەكەتتىك باسقارۋدى ودان ءارى ورتالىقسىزداندىرۋعا كەلەتىن بولساق, بيلىكتىڭ ورتالىق جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيلەرى اراسىنداعى قىزمەتتەردى انىقتاپ ايىرۋ بويىنشا ماقساتتى جۇمىس 2003 جىلدان باستاپ جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. بەلگىلى بولعانداي, 2004 جانە 2006 جىلدارى وسى سالاداعى زاڭناماعا ءتيىستى تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. جاڭا بيۋدجەت كودەكسىنىڭ نورمالارى بيلىكتىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىنە دەربەستىكتى قامتاماسىز ەتتى.

2009 جىلى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامالىق اكتىلەرگە ەنگى­زىلگەن تۇزەتۋلەرگە بايلانىستى قازاق­ستانداعى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ نەگىزى ءماسليحاتتار بولدى. وسىلايشا, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ جاڭا تەتىگى قۇرىلدى, جەرگىلىكتى ماڭىزعا يە ماسەلەلەردى تىكەلەي شەشۋگە ازاماتتاردى نەعۇرلىم كەڭ تارتۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. اۋىل اكىمدەرىنىڭ ءماسليحاتتار ارقىلى سايلانۋى قوعامدىق باقىلاۋدى جانە تۇرعىنداردىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى جاعدايعا ىقپالىن, جەرگىلىكتى ماڭىزعا يە ماسەلەلەردى شەشۋگە تۇرعىنداردىڭ قوسىلۋىن ارتتىرادى. بۇل ۇدەرىستەردىڭ بارلىعى قۇقىقتىق قولداۋدى قاجەت ەتەدى, ونى الداعى جىلدا ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ پارلامەنت قىزمەتىنىڭ اسا ماڭىزدى باعىتى بولىپ تابىلادى.

سونىمەن قوسا, حالىقتىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ كونستيتۋتسيالىق قۇقى­عىن ىسكە اسىرۋ تيىمدىلىگى قاجەتتى قۇقىق­تىق نەگىزدىڭ بولۋىنا عانا ەمەس, جەر­گى­لىك­تى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى ىسكە اسىرۋداعى قۇ­قىقتار مەن مۇمكىندىكتەردى پايدا­لانۋدى ادامداردىڭ ءتۇسىنۋى مەن ۇمتىلىسىنا دا تاۋەلدى. وسى سالاداعى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ كەڭ تۇسىندىرمە جۇمىستارىنا, اقپاراتتىق جاپپاي وقىتۋعا بايلانىستى. بۇل ازاماتتارعا جەرگىلىكتى ماڭىزعا يە ماسەلەلەردى شەشۋ ۇدەرىسىنە قوسىلۋعا كومەك كورسەتەدى.

بۇل باعىتتىڭ ءۇشىنشى اسپەكتىسى كا­سىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپ­تاستىرۋعا, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى تيىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى. 2007 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن اكىمشىلىك رەفورمانى ودان ءارى جالعاستىرۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا شارالار قابىلدانعان. «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى», «اكىمشىلىك راسىمدەر تۋرالى» زاڭدار, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ار-نامىس كودەكسى قابىلداندى. مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋدىڭ كونكۋرستىق جۇيەسى ەنگىزىلدى. مەملەكەتكە ءتان ەمەس قىزمەتتەردىڭ جارتىسى باسەكەلى ورتاعا بەرىلدى.

اعىمداعى جىلى مەملەكەتتىك اپ­­پا­­راتتى كاسىبيلەندىرۋ مەن ونىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتىرۋ, مانساپتى جوسپارلاۋ مەن باعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ, «ا» باسقا­رۋ­شىلىق كورپۋسىن قۇرۋ, سونداي-اق, كادر قىزمەتتەرىنىڭ ءرولىن كوتەرۋ, مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەردى كوتەرمەلەۋ جا­نە ۋاجدەمە شارالارىن جەتىلدىرۋ بويىن­شا مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى زاڭ­عا تۇزەتۋلەر قابىلداندى.

مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيە­سى­نىڭ نەگىزگى كەمشىلىگى ونىڭ كوبىنەسە قىزمەتتەردى جەتكىزۋشى مۇددەلەرىنە باعىتتالاتىندىعىندا. ناقتىراق ايت­قان­دا, تۇتىنۋشىعا ەمەس, شەنەۋنىككە. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى «مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ حالىقپەن ءوزارا قارىم-قاتىناستارىندا بىرجاقتى-وكتەم كوزقاراستاردان ارىلىپ, ازاماتتارعا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ءتيىمدى جانە جەدەل تۇردە كورسەتۋگە كوشۋ» مىندەتىن قويدى. بۇل جەردە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ بويىنشا مەملەكەتتىك تەتىكتەردى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە بولادى. سوتتار, پروكۋراتۋرا, ادام قۇقىقتارى بويىنشا ۋاكىل ينستيتۋتى جانە باسقا مەملەكەتتىك ورگاندار زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالۋى ءتيىس.

مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ بيزنەس-قوعامداستىقپەن ءوزارا ارەكەتتەستىگىنىڭ جاڭا جۇيەسىن قۇرۋ وسى باعىتتىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرى قاتارىندا بەلگىلەنگەن. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى قۇ­رامداس بولىكتەرىنىڭ ءبىرى دەسەك, بيز­نەسكە اكىمشىلىك اۋىرتپالىقتى تومەن­دەتۋ ماقساتىندا زاڭناماعا رۇقسات بەرۋ جۇيەسىن جەڭىلدەتۋ بويىنشا تو­لىق­تىرۋلار قابىلداندى. 1015 رۇقساتتىڭ 348-ءى جويىلدى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قا­لىپتاسقان زاڭنامالىق بازا قازاقستانعا تولىمدى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە 2000-نان استام زاڭ قابىلداندى. قازاقستان كونستيتۋتسياسى نەگىزگى قۇقىقتىق قۇجات رەتىندە ەلدەگى قۇقىقتىق رەفورما بارىسىنا, قازاقستاندىق زاڭنامانىڭ نەگىزگى سالالارىنىڭ كودتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي ىقپا­لىن تيگىزدى. زاڭنامالىق دەڭگەيدە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جانە سوتتار تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ ارقىلى قورعالۋىن ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى شەشىلدى. ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى ەنگىزىلۋدە, ياعني مەدياتسيا جانە سوت اكتىلەرىن جەكە نەگىزدە ورىنداۋ, قاماۋدى سوتتىق سانكتسيالاۋ, قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە القابيلەر ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. جىل سا­يىن سوتتاردىڭ ماماندانۋى تەرەڭدەۋدە. ءسوز جوق, ۇلتتىق زاڭنامانى ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى سالاسىنداعى حا­لىق­ارالىق قۇقىقتىق اكتىلەرگە سايكەس­تەندىرۋگە دە ماڭىزدى ورىن بەرىلگەن.

جاقىن ارادا پارلامەنتكە قىل­مىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ, قىل­مىستىق اتقارۋ كودەكستەرىنىڭ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكستىڭ جوبالارى ەنگىزىلەتىن بولادى. ولاردىڭ ساپالى تۇردە قابىلدانۋى قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى رەفورمالاۋدى قامتاماسىز ەتەدى.

تارتىپسىزدىككە نولدىك توزىمدىلىك قاعيداتى جونىندە. «نولدىك توزىمدىلىك» ءادىسى ەلەۋسىز قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن دە قاتاڭ جازالاردى كوزدەيدى. وسىلايشا, مەملەكەت كەز كەلگەن تارتىپسىزدىكتەردى بۇلتارتپاۋعا بەل بايلاعانىن كورسەتەدى. پرەزيدەنت جاريالاعان بۇل قاعيدات قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جانە قىلمىستىلىقپەن كۇرەسۋدەگى ماڭىزدى قادامعا اينالادى. الايدا, ءاربىر قازاقستاندىق ءتىپتى ەڭ كىشىگىرىم قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىپ, وعان كوز جۇمۋعا بولمايتىنىن ۇعىنۋ كەرەك.

جەمقورلىقتى ءومىردىڭ ءارتۇرلى سا­لالارىندا تۋىنداتاتىن جانە مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىنى جەمقورلىق ارە­كەت­تەرىن جاساۋعا يتەرمەلەيتىن سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى بارىنشا ازايتۋ جونىندەگى جۇيەلى شارالاردى ىسكە اسىرۋدى كوزدەيتىن جاڭا جەمقورلىققا قارسى ساياساتقا ايرىقشا ماڭىزدىلىق بەرىلۋدە. تمد ەلدەرى ىشىندە قازاقستان جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ زاڭ­نامالىق نەگىزى مەن جۇيەسىن ازىر­لەۋ­دە جەتەكشى ورىن الىپ وتىر. وسى سالا­داعى قۇقىقتىق بازا مەملەكەتتىڭ جەم­قورلىققا قارسى كۇرەسكە ءبىرىزدى جانە كەشەندى سيپات بەرۋدى كوزدەيتىنىن كورسەتەدى.

الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىلىكتى نى­عايتۋ جانە دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردى دامىتۋدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارنايى قىزمەتتەردىڭ رەفورمالانۋىنا ەلەۋلى ورىن بەرىلەتىن بولادى. سوڭعى جىلدارى ەلدە قىلمىستىق قول سۇعۋشىلىقتاردان ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدى نىعايتۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاۋ جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا شارالار كەشەنى ىسكە اسىرىلدى. زاڭنامالىق نەگىز جاسالدى – بۇل «جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى تۋرالى», «ادىلەت ورگاندارى تۋرالى», «تەرروريزممەن كۇرەس تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» زاڭدار جانە باسقالارى. بارلىق كۇش قۇرى­لىم­دارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن ءوز اۋقى­مى بويىنشا تەڭدەسى جوق اتتەستاتتاۋ وتكىزىلدى. كەلەسى جىلى قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن اق­شالاي قاراجات جانە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ وسەدى. قۇقىقتىق بازا جەتىلدىرىلۋدە.

تەك سوڭعى 10 جىلدا قىلمىستىق, اكىمشىلىك, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋ­لار ەنگىزىلدى. قىلمىستىق جازالار جانە قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ, ازاماتتاردى ۇستاۋ, ءولىم جازاسى نەگىزدەرى مەن ءتارتىبىن بەكىتۋ, ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى سالاسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەي­تۋ, اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامالىق اكتىلەرگە ەلەۋلى تۇزەتۋلەر قابىلداندى, ولار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇمىسىنىڭ نىساندارى مەن ادىستەرىن وزگەرتۋگە باعىتتالعان. 2011 جىلى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى زاڭ قابىلداندى, ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى جاڭا زاڭ پارلامەنتتە 2013 جىلى قارالاتىن بولادى.

بۇل جەردە شەكارا قىزمەتىن رەفورمالاۋ ماقساتىندا پارلامەنت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا قىزمەتى تۋرالى» زاڭ كۇشىن جويۋعا قويىلعانىن ەسكە سالا كەتەيىن. قابىلدانعان زاڭعا سايكەس شەكارا قىزمەتىنىڭ كوماندالىق قۇرامىن كەزەكتەن تىس اتتەستاتتاۋ وتكى­زى­لەتىن بولادى.

«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ اۋقىمدى مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ زاڭنا­ما­لىق سۇيەمەلدەۋدى قاجەت ەتەدى, سون­دىقتان, پارلامەنت ۇكىمەتپەن بىرلەسە وتىرىپ وڭ ەۋروپالىق تاجىريبەنى پايدالانۋمەن بىرگە, ينستيتۋتتىق-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىراتىن بولادى. وسىعان بايلانىستى حالىقتىق وكىلدىك ينستيتۋتى جانە قوعام مەن مەملەكەتتىڭ اسا ماڭىزدى بيلىك-باسقارۋشىلىق قۇرىلىمى بولىپ تابىلاتىن پارلامەنتكە مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا ال­عا قويىلعان جوعارى ماقساتتارعا قول جەت­كىزۋ جونىندەگى ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەگەن.

سەرىك اقىلباي,

پارلامەنت سەناتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق

زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ

ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى.