ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا الماتىداعى ىقىلاس اتىنداعى حالىق مۋزىكالىق اسپاپتار مۋزەيىندە ۇيىمداستىرىلعان تانىمدىق باعدارلامالاردىڭ بىرىندە رۋحانيات ورداسىنىڭ قورىندا ساقتالعان اسپاپتار كەڭىنەن تانىستىرىلدى.
ورتا ازيا اۋماعىندا العاش قۇرىلعان ىقىلاس اتىنداعى حالىق مۋزىكالىق اسپاپتار مۋزەيى دۇنيەجۇزىندە بەسىنشى مۋزەي دارەجەسىنە يە. مۋزەيدىڭ قالىپتاسۋى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, اكادەميك وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولسا, 1990 جىلى مۋزەيگە قازاقتىڭ اسپاپتى مۋزىكا ونەرىنىڭ ءىرى وكىلى, حالىق كومپوزيتورى, قوبىز مەكتەبىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلدى.
مۋزەيدىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى نۇرلى يبادۋللينانىڭ ايتۋىنشا, مۋزەي قورىندا ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتارمەن قاتار تۇركى حالىقتارى, سونداي-اق, الەمنىڭ 40-تان استام ەلىنىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىمەن تانىستىراتىن 1200-دەي ەكسپونات بار. ەكسپوزيتسيالىق زالداردا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان مۋزىكالىق اسپاپتار, قازاق ونەرىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ماحامبەت, قۇرمانعازى, اقان سەرى مەن ءبىرجان سالدىڭ, جامبىل, دينانىڭ, اباي مەن شاكارىمنىڭ, احمەت جۇبانوۆ پەن نۇرعيسا تىلەنديەۆ, ت.ب. ءانشى-جىرشىلاردىڭ, كۇيشى-كومپوزيتورلارعا تيەسىلى بولعان 70-كە جۋىق اسپاپتاردىڭ تۇپنۇسقالارى, سونداي-اق, بىرنەشە عاسىرلىق تاريحى بار الەم حالىقتارىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى قويىلعان.
ەكى ەل اراسىنداعى دوستىقتىڭ نىشانىنداي مۋزەيگە يندونەزيا ەلى تاراپىنان سىيعا تارتىلعان ساساندو, انگكلۋنگ, گامەلان, گەندانگ جانە رەباب مۋزىكالىق اسپاپتارىنىڭ عاسىردان-عاسىرعا جەتكەن تاعىلىمدى تاريحى بار ەكەن. ساساندو اسپابىنىڭ تاريحىنان مالىمەت بەرىپ وتكەن مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ايتولقىن شويمانوۆانىڭ ايتۋىنشا, يندونەزيانىڭ نۋسا-تەنگارا ەلدىمەكەنىنىڭ شىعىسىنداعى روتە تۇرعىندارىنا بۇل اسپاپ ءVىى عاسىردان باستاپ بەلگىلى بولعان. «تەربەلەتىن» نەمەسە «دىبىستى اسپاپ» ماعىناسىنداعى اسپاپتىڭ اتاۋى «ساساندۋ» ديالەكت سوزىنەن قالىپتاسقان ءارى ەرتەگىگە بەرگىسىز اڭىزبەن دە سيپاتتالادى. ەرتەدە روتە ارالىندا سانگگۋان ەسىمدى ءبىر بالا ءومىر سۇرگەن دەسەدى. جولدان شارشاپ, پالميرا اعاشىنىڭ تۇبىنە قالجىراي كەتكەن ونىڭ تۇسىنە اۋەنى اۋەزدى اسپاپ كىرەدى. ويانا كەتسە الگى اۋەن وڭىندەگىدەي ەلجىرەتەدى. سىرلى اۋەننىڭ سيقىرى باۋراپ, قايتادان ماۋجىراپ ۇيىقتاپ كەتسە كەرەك-ءتى. اۋەنگە بار ىنتاسىمەن بەرىلگەن ول دىبىستاردى قايتا جاڭعىرتىپ, تەز ارادا پالميرا جاپىراقتارىنان ورتاسىندا ىشەكتەرى بەكىتىلگەن مۋزىكالىق اسپاپ جاساپ شىعادى. ورىنداۋشى بۇل اسپاپتىڭ ىشەكتەرىن ارفادا نەمەسە كاكاپيدە ويناعانداي شەرتەدى. ساساندو اسپابى 28 نەمەسە 56 ىشەكتى (قوسارلى ىشەكتەر) بولىپ كەلەدى.
ال اعاشتان جاسالعان قوستۇتىكتى تىلشەلى ۇرمەلى بالاباننىڭ (كەيدە بالامان) توعىز ويىن ساڭىلاۋى بار. ءازىربايجان, وزبەك جانە كەيبىر سولتۇستىك كاۆكاز حالىقتارىندا قولدانىلادى. ءازىربايجاندا بالاباندى ديۋديۋك دەپ تە اتايدى. قۇرىلىسى مەن دىبىستالۋى ارمياننىڭ دۋدۋك, گرۋزيندەردىڭ دۋدكي اسپاپتارىمەن ۇقساس كەلەدى. ايتولقىن شويمانوۆا اتاپ وتكەنىندەي, اسپاپتىڭ دىبىسى جۇمساق ءارى قانىق كەلەدى. ازىربايجاندىق زەرتتەۋشى كاسيموۆ دەرەكتەرىندە مينگەچاۋر وڭىرىنەن ب.ز.د. ءى عاسىردا سۇيەكتەن جاسالعان ۇرمەلى مۋزىكالىق اسپاپ تابىلعاندىعى ايتىلادى. ول بۇگىنگى بالاباننىڭ ءپروتوتيپى. «اسپاپتىڭ اتاۋى «بالا» – كىشى جانە «بان» – اتەشتىڭ ايقايى دەگەن سوزدەردەن قالىپتاسقان ءارى دىبىسىنا قاراي سيپاتتالادى. بالابان, نەگىزىنەن, ورىك, جاڭعاق, تۇت نەمەسە المۇرت اعاشتارىنان جاسالادى. زىعىر نەمەسە ءزايتۇن مايىمەن مايلانىپ, ۇزاق ۋاقىت كەپتىرىلەدى. دايىن اسپاپتىڭ بەتكى جاعىنان 8, قارسى جاعىنان 1 ويىن ساڭىلاۋىن جاسايدى. مۇشتىگى ناقتى ولشەم بويىنشا قامىستان جاسالعان. ونىڭ ءبىر جاعى جانشىلعاندىقتان, كەيدە بالاباندى «ياستى بالابان» – جايپاق بالابان دەپ تە اتاعان.
الماتى