اقىن تويىنا ازىرلىك باستالدى

قالالىق اكىمشىلىك عيماراتىندا وتكەن جيىنعا ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى جاندوس اۋباكىر, شاكارىم اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, عالىم مەيىر ەسكەندىروۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور اراپ ەسپەنبەتوۆ, جازۋشى, «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى مەدەۋ سارسەكە, «اباي» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى وتانتاي كارىپجانوۆ, قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسى­نىڭ توراعاسى امانتاي دوعالاقوۆ, اباي اتىنداعى تەاتر ديرەكتورى ياكوۆ گورەل­نيكوۆ, اباي اتىنداعى امبەباپ كىتاپحانا ديرەكتورى گۇلنارا جىگىتباەۆا, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى قايرات سابىرباي, ەتنوگراف, تاريحشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىق اعارتۋ سالاسىنىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى مولدابەك جانبولاتوۆ, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدج ديرەكتورى شاعانگۇل جاناەۆا, تاريحشى عالىم, قوعام قايراتكەرى قۇسميليا نۇرقاسىم, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ورال شارىپباەۆ, نەۆزوروۆتار وتباسى اتىنداعى مۋزەي ديرەكتورى تاتيانا سترومسكايا جانە تاعى باسقالارى قاتىستى. ولار مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بەكىتىلگەن جۇمىس جوسپارىنا دەگەن ءوز كوزقاراستارىن ءبىلدىردى.

– بۇگىن سەمەيدە باستالعان ساپارىمىزدى ءارى قاراي اباي اۋدانىندا جالعاماقپىز, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى اسەم ءنۇسىپوۆا. – رەسپۋبليكالىق كوميسسيا قازىرگى ۋاقىتتا قولىمىزعا ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي جۇمىس جوسپارىن ۇسىنىپ وتىر. جۇمىس جوسپارىندا جوبالانعان ءار ءبولىمدى مەيلىنشە سىن كوزقاراسپەن قابىلداپ, مەرەيتويدىڭ حالىققا دۇرىس جەتۋىنە اتسالىسساڭىزدار دەگەن ءوتىنىش ايتقىم كەلەدى. جانە ءوز ۇسىنىستارىڭىزدى دا ايتىپ وتىرساڭىزدار. سىزدەردىڭ ساراپ­تا­­مالىق كوزقاراستارىڭىز بىزگە اسا قاجەت. وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ قول­داۋىنا وراي, قازىرگى تاڭدا ۇكىمەتكە ۇسى­نىس جاسالدى. «اباي-جيدەباي» مەمو­ريال­دىق كەشەنى جوندەۋدەن وتەتىن بولادى. سونداي-اق  نۇر-سۇلتان قالاسىندا وتكەن مەملەكەتتىك رەسپۋبليكالىق كوميسسيا شەشىمىمەن ابايدىڭ تۋعان جەرى سىرت قاسقابۇلاق جانە اقشوقىداعى قۇنانباي قورىمى ەلىمىزدەگى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا ەنگىزىلمەك. بۇل جەرلەر ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن بولادى.

شاكارىم اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ پروفەسسورى اراپ ەسپەن­بە­­توۆ جيىن بارىسىندا القا نازارىنا ءوزىنىڭ ماڭىزدى ۇسىنىستارىن ايتىپ, كوپشىلىككە وي تاستادى. ول ءوز سوزىندە ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جۇمىس جوسپارىن نەگىزگە الىپ, ورىنداۋىمىز كەرەك, بۇل دۇرىس شارۋا, دەسەك تە اباي اۋدانىنا ساپار جاساۋ ارقىلى ءىس جۇزىندە دە ءبىراز دۇنيەلەردى نازارعا الىپ قايتساق دەدى.

– ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيىن جاڭعىرتۋ قاجەت, – دەدى جازۋشى مەدەۋ سارسەكە. – مەنىڭ ۇسىنىسىم, وسى مۋزەيدىڭ ديرەكتورى, ءبىلىمدى باسشى جاندوس اۋباكىردى جانە قالاداعى ساۋلەتشىلەردى ماسكەۋگە ىسساپارعا جىبەرىپ, سونداعى چەحوۆ مۋزەيىن, تۋلا قالاسىنا 15 شاقىرىم جەردەگى ياسنايا پوليانانى كورسە, سولاردان ۇلگى الىپ, ءبىزدىڭ مۋزەيدى قايتا جاراقتاندىرسا دەگەن وي ايتقىم كەلەدى. سەبەبى ولاردا چەحوۆ, تولستوي زامانى تولىق ساقتالعان. اباي مۋزەيىن اباي زامانىنا لايىق جاساۋ كەرەك. مىنا 82 بولىمنەن تۇراتىن جۇمىس جوسپارىن وقىپ شىقتىم. وسىنىڭ ىشىندە اباي شىعارمالارىن شەت تىلدەرگە اۋدارۋ, شىعارۋ دا بار ەكەن. ءبىز 175 جىلدىقتى تويلاعاندا حالىققا نە بەرەمىز سونى ويلاۋ كەرەك. مەنىڭ ويىمشا ابايدىڭ 50 تومدىعىن بىرىكتىرىپ, ءبىر توم جاساپ, شىعارساق. جانە كەلەسى جىلى «اباي الەمىن» تەك قانا اباي شاكىرتتەرىنە ارناساق, مەن بىلسەم, ونىڭ 13 شاكىرتى بار. سونىڭ ىشىندە شاكىر عانا شىقتى. سوعان وراي 13 كىتاپ شىعارساق.

بۇدان كەيىن ءسوز العان شاكارىم اتىن­دا­عى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى, تاريحشى-عالىم مەيىر ەسكەندىروۆ تە جيىن بارىسىندا تىڭ ويلارىن ورتاعا سالدى:

– مەدەۋ اعامىزدىڭ سوزىنە تولىق قوسىلامىز. بىرىنشىدەن, كوميسسيا رەس­پۋبليكالىق دەڭگەيدە, وندا ارينە كوپتەگەن ماسەلەلەر شەشىلەدى. ءبىز ءبىر ەمەس, بىرنەشە مۋزەي جاساپ وتىرعان ادامبىز. سوندىقتان باس قوسىپ, مۋزەيدى قالاي دۇرىستاپ جاسايمىز, سونىڭ تۇجىرىمداماسىن بەكىتسەك. قاراجات ارينە, شەشىلۋى كەرەك. ابايدى ايتقاندا «الەمنىڭ ابايى» دەپ ايتامىز. قازاقتىڭ ابايى دەپ قارايمىز. ەكىنشى وبلىستىق دەڭگەي, كوپتەگەن ماسەلەلەر جاسا­لىپ جاتىر. وعان دا اتسالىسامىز. ءبىر اۋدان ءبىر ەسكەرتكىش قويسا, ساۋلەت جاعىنان دا قالامىز اسقاقتار بولار ەدى. تاعى ءبىر ماسەلە, ابايدىڭ شىعارمالارىن لاتىن قارپىندە شىعارۋدى قازىردەن باستاپ, قولعا الساق, بۇل ەلباسىنىڭ ستراتەگيالىق ساياساتى. ءبىز بۇعان ۋنيۆەرسيتەت بولىپ اتسالىسامىز.

رەسپۋبليكالىق «اباي» قورىنىڭ پرەزي­دەنتى وتانتاي كارىپجانوۆتىڭ ايتۋىن­­شا, ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي قورىمى تۋرالى ماسەلە كوپ كوتەرىلىپ جاتىر. قۇنانباي قورىمى قالايدا جوندەلۋى كەرەك.

– مۋزەيگە قاتىستى پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر, مەدەۋ اعانىڭ سوزىمەن تولىعىمەن كەلىسەمىن, – دەدى ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى جاندوس اۋباكىر. – اباي مۋزەيىنىڭ تاريحي بەينەسى ساقتالۋى ءتيىس. بۇعان 250 ملن تەڭگە بولىنەدى. مۋزەي قالاي جوندەلەدى, وعان ۇسىنىس-پىكىرلەر دايىنداپ جاتىرمىز.

– ابايدىڭ 150 جىلدىق تويىندا كوميسسيا مۇشەسى بولدىم, سوندا دا ماڭىزدى شارۋالار اتقارىلدى, – دەدى ەتنوگراف, تاريحشى مولدابەك جانبولاتوۆ. – سونداي-اق مىنا جۇمىس جوسپارىنا سايكەس دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ «قۇنانباي» كوركەم ءفيلمىن ناسيحاتتاۋ كەرەك. سونىمەن قاتار جازۋشى بەيبىت ساپارالىنىڭ «قۇنانباي قاجى» دەگەن دەرەكتى كىتابى شىققان. سول كىتاپ تاريحي دەرەكتەرگە, ماتەريالدارعا وتە باي. حالىققا ۇسىنۋعا بولادى. سونى شىعارايىق.

قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى امانتاي دوعالاقوۆ اباي تويىنا دايىن­دىق­تىڭ ىشىندە كەلگەن قوناقتارعا جاعداي جاساۋدى قولعا العان ءجون, ات جارىسىن دۇرىستاپ ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ ءادىل ءوتۋىن, بابى كەلگەن ات تاڭداۋدى قولعا الۋ كەرەك دەدى. ءار اۋدانعا تاپسىرما بەرىپ, بايگە اتتارىن عانا تاڭداپ الۋ كەرەك.

سونداي-اق حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعا­مىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ورال شا­رىپباەۆ, اسسامبلەيا اتىنان ۇسىنىس جاساپ, كەلەر جىلدى «اباي-175» دەپ جاريا­لات­ساق دەگەن ۇسىنىس ايتتى.

بۇدان كەيىن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى اسەم بەكقىزى باستاعان جۇ­مىس توبى ساپارىن اباي اۋدانىندا جال­عاس­تىردى. اباي دۇنيەگە كەلگەن سىرت قاسقابۇلاقتا اباي اۋدانىنىڭ اكىمى جار­قىنبەك بايسابىروۆ, اۋداندىق ما­دەنيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى ەلدار ورازالين, «اباي ەلى» گازەتىنىڭ باس رەداكتو­رى, بەل­گىلى قالامگەر اسەت مىرزاقاسىم جانە قاسقابۇلاق اۋلىنىڭ اكىمى اسحات مۇقا­تاەۆ­تار قارسى الدى.

– «تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر» دەپ قازاق ايتادى عوي, ۇلى ابايدىڭ تۋعان جە­­رىن­دە مەرەيتويىنا دەگەن دايىندىق ەرەكشە قىزۋ تۇردە ءجۇرىپ جاتىر. ءوز ۇسى­نىسىمىزدى وبلىس اكىمىنە بەر­دىك. اباي­دىڭ تۋعان جەرى سىرت قاس­قابۇلاق پەن مەن اقشوقىداعى قۇنانباي قو­رى­مىنا ارنايى جوبا ۇسىن­دىق. ينفراقۇرلىمىن دامىتۋدى قولعا الۋىمىز قاجەت. 180 شاقىرىم جول جوندەلمەك. ءتۋريزمدى دامىتۋ باعى­تىن­دا وسى جۇمىستاردى قولعا الامىز. سىرت قاسقابۇلاققا 20,5 ملن تەڭگە, اقشو­قىداعى قۇنانباي قورىمىنا 27,5 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, بۇل جەردى اباتتان­دى­رۋ قولعا الىناتىن بولادى, دەدى اباي اۋدانىنىڭ اكىمى جارقىنبەك بايسابىروۆ.

 راۋشان نۇعمانبەك,

«ەgemen Qazaqstan»

 سەمەي