قاندا قانداي قۇدىرەت بار؟

عالىمداردىڭ ءبىر توبى ء«بىزدىڭ ارتۇرلىلىگىمىز –ەرەكشەلىگىمىز» دەيدى

ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىندا­عى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­­سيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىم­­دارىنىڭ كانديداتى جا­ڭا­بەك جاق­سىعاليەۆ ءبىزدىڭ «ارتۇر­لى­لىگىمىزدىڭ» بىرنەشە سەبەبى بار ەكەنىن ايتادى. ەۋروپا مەن ازيا­نىڭ اراسىندا گەو­گرافيالىق ورنالاسۋىمىز, ارعى-بەر­گى تاريحىمىزدا ۇلى دالا ءتوسىن ەركىن جايلاعان تايپالاردىڭ ەرسىلى-قارسىلى قونىس اۋدارىپ, ءبىر-بىرىمەن ساپىرىلى­سىپ جاتۋى بەت-بەينەمىزگە ءوز تاڭ­باسىن قال­دىرىپتى. «جاۋىنگەر بابالارىمىز سولتۇستىككە, وڭتۇستىككە جاساعان تولاسسىز جورىقتارىنان كەيىن تابانى تيگەن ەلدەرىنىڭ ارۋلارىن ايەلدىككە الا كەلگەن. ول ايەلدەر اسسيميلياتسياعا ۇشى­راعان, بىراق ولار حالىقتىڭ گەنە­تيكالىق پورترەتىنە ءىز قالدىر­عان. بابىر سۇلتاننىڭ دەلي سۇل­تان­دىعىن جاۋلاپ العان ايگىلى جورىعىنان كەيىن قوبىلاندى باتىر ءۇندى ايەلىمەن ەلگە ورالعان. اقش عالىمدارى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر انالىق تەگى بويىنشا قازاق­تاردىڭ ءارتۇرلى ەكەنى, ونىڭ 60 پايىزى ازيالىق, ال 30 پايىزى ەۋروپالىق بولعانىن ايتادى. تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق نار­سە, شەتەلدىك عالىمدار ەجەل­گى عۇن­داردىڭ وكىلدەرىنە گەنەتيكا­لىق زەرتتەۋ جۇرگىزگەندە, قازىرگى قا­زاق­­­تاردىڭ ءبىر كەزدەگى عۇندارعا ۇق­­ساس­­­تىق­­تارى كوپ ەكەنىن انىق­­تا­عان», دەيدى جاڭابەك جاقسىعاليەۆ.

 قازاق ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتى قانداي كەلبەتتە قارسى الادى؟

ادامزات تاريحىندا قولدان تاجى­ريبە جاساۋ ارقىلى گەنوفوندىن جاقسارتپاققا تالپىنعان ارەكەتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى حح عاسىردا جاسالىپتى. «سينگاپۋر كەرەمەتىنىڭ ساۋلەتشىسى» لي كۋان يۋ ءار سالا بويىنشا ەڭ دارىندى دەگەن جوعارعى سىنىپتىڭ ۇل-قىزىن لاگەرگە جيناپ, ۇلت­تىڭ گەنوفوندىن جاقسارتۋعا تال­پىن­عان ارەكەتى الەمدىك قاۋىم­داستىق تاراپىنان سىنعا ۇشى­را­دى. امەريكالىق گەنەتيك-عالىم روبەرت گرەكحەمنىڭ زەرتحانا­سىنا جينالعان 70 پايىز دونور­دىڭ ۇرىعىنان «نوبەل» سىيلى­عى­نىڭ يەگەرلەرى شىققان. مۇنان كەيىن ول جەر بەتىندەگى ەڭ كەمەڭ­گەر دەگەن ۇلى ادامداردىڭ شاۋەتى­مەن دانىشپان ۇرپاق سۇيگىسى كەلە­تىن ايەلدەردى جاساندى جولمەن ۇرىق­تاندىرۋعا كىرىسكەن. ون توعىز جىل ىشىندە وسىنداي تاسىل­مەن 200 نارەستە دۇنيەگە كەلىپتى. بىراق ولاردىڭ بويىنان تەكتى­لىك­تىڭ دە, دانىشپاندىقتىڭ دا بەل­­گىسى بايقالماعان. ءىسىنىڭ ناتي­جە بەرمەگەنىنەن كوڭىلى قالعان عالىم سۇلۋلىق پەن تەكتىلىكتى جاساندى جولمەن قالىپتاستىرۋعا بولمايدى دەگەن بايلامعا كەلگەن.

«ارالاس نەكەگە بايلانىستى الاپات تاجىريبە كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ اۋماعىندا جۇزەگە استى. باسقا ۇلتپەن نەكەلەسكەن 60 ميلليون ءدۇبارا, 60 ميل­ليون ءتىرى جەتىم بالالار قالعانىن, قارىم-قابىلەتى ءالسىز ۇلتتاردىڭ وزىنەن الدەقايدا وكتەم ۇلتقا جۇ­تىلىپ, ميداي ارالاسىپ كەت­كەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. بۇل – وتكەن تاريحتىڭ تالماۋىر تۇسى», دەيدى ج.جاقسىعاليەۆ.

  ۇلىلارعا كەلگەندە تابيعات دەمالا ما؟

قازاقستىڭ كلاسسيك جازۋشىسى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوش­پەندى­لەرىن­دە» ابىلاي حان­نىڭ سەرىك­تەرى­نىڭ ءبىرى ولجا­باي باتىر ءجان­تاسىلىم ەتىپ جاتىپ ابىلايعا «جەتى ۇرپاعىم جالعىزدىقپەن جا­لعاسادى. جەتىنشى ۇرپاعىمدا ۇزىلەتىن بولار» دەگەن ءسوز بار. اقىن­نىڭ جەتىنشى ۇرپاعى, اقيىق ولجاس سۇلەيمەنوۆتە ات ۇس­تار پەرزەنت جوق. اقىننىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمىن بابا­سى­نىڭ قۇرمەتىنە ولجاباي دەپ قوي­عانىن, اناسى فاتيمانىڭ ەركەلەتىپ ولجاس دەپ اتاعانىن اقىن 2009 جىلى بىزبەن اڭگى­مەسىندە ايتقان بولاتىن. مۇن­داي مىسالداردى وقىعان كەزدە « ۇلىلارعا كەلگەندە تابيعات دەمالادى» دەگەن ميستيكالىق پايىمدى ساناعا توقىپ قوياسىڭ.

وسى رەتتە, ج.جاقسىعاليەۆ جارا­تۋ­­شىعا قانشا جالبارىن­عانى­مەن مىرزا قۇداي تىلەكتى بەر­­مەسە تەكتى­دەن دە تۇقىم ۇزىلە­­تىن­دىگىن دالەل­دەيتىن دەرەك­تەر جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتتى. «پالەن­شەنىڭ ۇرپاعى جوق», «تۇگەنشەنىڭ تۇقىمى وسىمەن ءبىتتى» دەگەن ءسوز قازاقتىڭ ەڭ اۋىر قاسىرەتى.

«بۇل – جاراتىلىستىڭ ادام ساناسى جەتە قويمايتىن كوپ تىلسىمدارىنىڭ ءبىرى ءھام پەندەلەرگە جۇمباق تەكتىلىك فەنو­مەنى­نىڭ اشىلماعان قۇپياسى. ءبىر كەم دۇنيە. وسى ورايدا, پايعام­بارلىق قاسيەت قونعان جاننىڭ سوڭىنان ۇرپاق ەرمەيدى دەگەن اڭىز-ءاپسانا بار ەكەنى ەسكە تۇسەدى. قازاق مۇندايدا «تۇياعى ءبۇتىن تۇلپار جوق, قاناتى ءبۇتىن سۇڭ­قار جوق» دەگەن. سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى تەكتىدەن ۇرپاق قالۋدىڭ وڭاي نارسە ەمەس ەكەنىن اڭعارتادى», دەيدى عالىم ويىن ارىدەن ساباقتاپ.

جەتى اتا اۋىسپاي قىز الىسپايتىن قازاقتىڭ ءداستۇرى – ەكزوتيكا

 عالىمدار قازاقتىڭ تەكتى­لى­گى وزگەدەن كەم دە, ارتىق تا ەمەس ەكەنىن ايتادى. قازاقتا «جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاي­دى, تەك­­­­­تى­­لىگىمىزدىڭ نەگىزى سول – دەگەن ەكز­و­­­گاميالىق شەكتەۋ بار. تا­ريح­­­شىلار مۇنداي شەكتەۋ­لەر قان تازالىعى ءۇشىن ەمەس, كور­شى رۋ­لار­مەن ارالاستىقتى, وداق­تاس­­تىقتى ۇستاۋ ءۇشىن كەرەك بول­عانىن دا ايتادى. قازاق گەنوفوندى قۇپياسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. بۇل – از زەرتتەلگەن تاقى­رىپ. مىسالى, «جۇلدىزى جان­دى» دەگەن قازاقى ورتادا كەڭ قول­داناتىن ءسوز تىركەسىنىڭ عىلى­مي نەگىزدەمەسى بار ەكەنىن ەندى ءبىلىپ جاتىرمىز. «دنك قۇرا­مىن­داعى «C-3 starclaster» گەنىنىڭ قىزمەتى جايلى عالىمدار ءارتۇرلى ايتىپ ءجۇر. قازاقتىڭ «جۇلدىزى جاندى» دەۋىنىڭ استارى «س-3 starclaster» گەنىنىڭ ويانعان ساتىنە تۋرا كەلەتىنى عالىمدار تاراپىنان ءىشىنارا مويىندالدى.

جۇلدىزدى جاسۋشا – ادام­زاتقا ورتاق. قازىرگى عىلىم ونىڭ قۇرامىن 11 پايىز, اراعا ۋاقىت سالىپ ويانۋ مۇمكىندىگىن 6 پايىز دەپ وتىر.

اقش گەنەتيگى روبەرت گرەك­حەم­نىڭ زەرتتەۋلەرىندە گەن­دەگى ەرەكشە قۇبىلىستىڭ وسى­لاي اتالاتىنىن ايتادى. وعان سەنسەك, گەننىڭ جىلدار بويى ۇيىق­تاپ جاتۋى, ءۇش-ءتورت ۇرپاق اۋى­سا ويانۋى, ءتىپتى ويانباۋى دا مۇمكىن. قازاقتار بۇل قۇبى­لىس­تى «جۇلدىزى جاندى» دەپ ءبىر اۋىز سوزبەن تۇيىندەگەن. «س-3 starclaster» گەنىنىڭ ويانۋىنا سىرتقى فاكتوردىڭ اسە­رى بەلگىسىز. «فرانتسۋز عالىمى اننا شۋتتسەنبەرگ «اتا-بابا سيند­رومى» كىتابىندا «قانداعى قاسى­رەت» ۇعىمىنا نازار اۋدارىپ, اتا-باباسى مەن اكە-شەشە­سىنىڭ ومىرىندە بولعان كەلەڭسىز­دىك­تەر مەن كۇيزەلىستەر كەيىن ۇرپاق­تارىنىڭ بويىندا ءدال سول جاس­تا قايتالاناتىنىن بايقا­عا­نىن جازادى. اتا-باباسى كيە­لى قۇس اققۋدى اتقاندىقتان ۇر­پا­قتارى «اققۋ اتقان» اۋرۋىنا ۇ­شىراعان نىسانالى, كەمىس جان­داردى كۇندەلىكتى ومىردەن كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇل ارعى اتاسىنىڭ كۇناسى ءۇشىن ۇرپاعى جاۋاپ بەرەدى دەگەن ءسوز», دەيدى ج.جاقسىعاليەۆ.

قازاق قوعامىندا ايرىقشا قۇر­مەتكە بولەنىپ, جەتى اتاسىنان «قاراكوك» ۇزىلمەي, جۇلدىزى جانىپ, ەرەكشە مارتەبەگە يە بولعان سۇلتاندار, بيلەر, باتىرلار اۋلەتى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. «جەتى اتاسى بي بولعان, جەتى جۇرتتىڭ قامىن جەر» دەگەن اتالى سوزدەر باق-جۇلدىزى جار­قىراي جانعان وسىنداي تەكتى اۋلەت­تەرگە قاتىستى ايتىلعان. تەگى اسىل­دىڭ ۇرپاعى دا كەمەل. بۇعان قازاق تا­ريحىنداعى جەتى اتاسىنان قۇت ۇزىل­مەگەن ءۋالي­حانوۆتار, شور­مانوۆ­تار, بابا­جانوۆتار, كەنە­سارين­دەر, بوكەي­حانوۆتار, قاراتاەۆ­تار, سەيدا­ليندەر ءتارىزدى تاريحي اۋلەتتەر مىسال بولا الادى. بۇلار ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايتىن, ارقايسىسى ايرىق­­شا بولەك دارالىققا يە ۇلت گەنو­فوندىنىڭ ارنالى سالالارى.

اۋلەتتەر تاريحى ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتۋدە.

«وتان تاريحى عىلىمىندا تەكتىلىك تاقىرىبى تەرەڭ قاۋ­زالىپ, جۇيەلى زەرتتەلمەگەندىكتەن بۇل ماسەلە تۋرالى قازاق قوعا­مى­نىڭ تۇسىنىك دەڭگەيى ءالى تومەن», دەيدى ج.جاقسىعاليەۆ.

«جىگىتتىڭ جاقسىسى – ناعاشى­دان», «الىپ انادان تۋادى», «كورىپ العان كورىكتىدەن, كورمەي ال­عان تەكتى ارتىق», «قاتىن الما, قا­يىن ال», «اناسىن كورىپ, قىزىن ال» دە­گەن ىلكىدەن كەلە جاتقان قا­­نات­­تى سوز­دەر دە جايدان-جاي اي­­تى­لا سال­ماعان. ويتكەنى قازاق ىر­­گەلى, اتا­لى, قۇرمەتتى اۋلەتپەن قۇدا بولىپ, تەكتى جەرگە ات بايلاپ, اسىل اۋلەت­تىڭ التىن شىنجى­رىن ءۇزىپ الماۋ جاعىنا تەرەڭ ءمان بەرگەن.

«تۋىسقان جانداردىڭ نەكە­لە­سۋىن عىلىمدا ەندوگاميا دەيدى. مۇن­داي نەكەلەسۋ ءتۇرى الەمدىك تاجى­ري­بەدە بار ءۇردىس. بۇل اسىرەسە بي­لەۋ­شى, اقسۇيەك اۋلەتتەر تاريحىندا ءجيى كەزدەسە­تىن قۇبىلىس. بولە­لەر­دىڭ جۇپ قۇراۋى سونىڭ ءبىر كورى­نىسى. قازاق قوعامىندا ەكى رۋلى ەلگە ۇزا­تىل­­عان اپالى-سىڭلىلەردىڭ بالا­­لارى (بولەلەر) وتباسىن قۇ­را­­­تىن جاعدايلار دا كەزدەسەدى. ويت­­­كەنى انا جاعىنان تارالاتىن تۋىس­­تىق بايلانىس قازاق ادەت-عۇر­­پىندا ەكزوگاميالىق شەكتەۋ­گە كەرەعار بولىپ سانالمايدى. اري­نە, بولە انا جاعىنان تۋى­سىڭ بول­عان­دىقتان, ءبارىبىر قان­دا­سىڭ سانالادى. اتامىز قازاق «ەكى اياقتى­دا بولە تاتۋ, ءتورت اياق­تىدا بوتا تاتۋ», دەپ بەكەر ايت­پاعان. مۇن­داي نەكەلە­سۋ قازاق قوعامىندا جاپ­­پاي سي­پات الماعانىمەن, ءومىر بول­­عا­­سىن ءىشىنارا كەزدەسىپ وتىر­عان. نا­ت­ي­­­جەسىندە وسىنداي وت­باسى­­­لار­­دا ۇرپاقتىڭ كەمتار, كەم­­با­عال بو­لىپ تۋاتىندىعى عىلىم­­­دا دا­لەل­دەنگەن», دەيدى ج.جاق­سىعاليەۆ.

گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,

«ەgemen Qazaqstan»

الماتى