بۇگىندە جەر-جاھان تەربەلىستە. عالامدىق داعدارىس ۇلكەن سەگىزدىك ەلدەرىن دە الاڭداتا باستادى. ءدال وسىنداي كەزەڭدە قازاقستان قانداي باعىتتا داميدى, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن قانداي شارالار جۇزەگە اسۋى ءتيىس؟
ۇيا اكادەميگى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءورازالى سابدەن جاھاندىق داعدارىستىڭ سەبەپ-سالدارىن يدەيالار تاپشىلىعىمەن بايلانىستىرادى. ەكونوميست-عالىم تاياۋدا سانكت-پەتەربوردا وتكەن ەكونوميكالىق فورۋمدا الەمنىڭ ساياسي كوشباسشىلارى كوتەرگەن ماسەلەلەردىڭ يدەيالار تاپشىلىعىمەن بايلانىستى بولعانىن جەتكىزدى. جەر بەتىندە ءورشىپ تۇرعان ساۋدا سوعىسى, امەريكانىڭ قىتايعا, ەۋروپاعا سالعان سانكتسيالارى الەمنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە قازاقستانعا دا اسەر ەتىپ وتىر.
«بۇگىندە وركەنيەتتى ەلدەر ءۇشىن تەكەتىرەستەردى ءبىلىم مەن عىلىمعا سۇيەنىپ, ديپلوماتيالىق, تىپتەن مەگاديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋ جولدارى كەمشىن. كوپتەگەن ەلدەر تەز بايۋدى ماقسات ەتكەن ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ىقپالىندا كەتتى. تاۋارىن ساتۋ مەن بايلىققا ۇمتىلۋدى ماقسات ەتە وتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى رۋحانياتتان وزگە سالالارعا, مىسالى قارۋ-جاراققا جۇمساپ جاتقانى الاڭداتادى. وعان دالەل رەتىندە اقش-تىڭ بۇگىندە دۇنيە جۇزىندەگى قارۋ-جاراق بويىنشا ۇلەسىنىڭ 55 پايىز ەكەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى» دەگەن ءورازالى سابدەن ۇلى ميللياردەر ب.گەيتستىڭ بايلىقتى كوزدەۋدىڭ, كەدەي مەملەكەتتەرگە ۇستەمدىك جاساۋدىڭ سالدارىنان ادامي, رۋحاني كاپيتالدىڭ شەتكە ىعىسىپ قالعانىن مويىنداپ, قايىرىمدىلىق ماقساتتارعا قارجى بولە باستاعانىن اتاپ ءوتتى.
«كريزيس» دەگەن تۇسىنىكتەن ۇرەيى ۇشىپ ءومىر سۇرەتىن قوعامنىڭ جاڭا كەزەڭگە اياق باساتىن ءساتى تۋدى دەپ بىلەتىن ەكونوميست-عالىم ەل پرەزيدەنتىنىڭ ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەپ, ءار سالاعا جەكە نازار اۋدارىپ وتىرعانى وسىنداي باستامانىڭ ايعاعى دەيدى. مۇنداي جاعدايدا پرەزيدەنتكە قالىڭ بۇقارانىڭ قولداۋى قاجەت. وسى ورايدا ەل ەكونوميكاسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى قانداي, ۇلتتىق قورىمىزدا قانشا قاراجاتىمىز بار, قانشاسىن شاشاۋ شىعارىپ الدىق, ت.ب. سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, ۇكىمەت پەن حالىق اراسىنداعى اشىق ديالوگ جولعا قويىلۋى قاجەتتىگىن ايتادى. بۇگىندە مەملەكەتتىڭ دامۋىن تۇرالاتىپ تۇرعان جەمقورلىقپەن كۇرەستى كۇشەيتىپ, تەحنولوگيالىق باعىتتارعا, رۋحانيات سالاسىنا جانە دە باسقارۋ جۇيەسىنە اۋديت جاسايتىن كەز كەلدى. ارينە جەمقورلىقپەن كۇرەستە زايىرلى مەملەكەت رەتىندە قازاقستاندا جازالاۋدىڭ اۋىر تۇرلەرى قولدانىلماسى انىق. دەگەنمەن دە گرۋزيا, سينگاپۋر سياقتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە, قىتاي سياقتى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ باعىت-باعدارىنا نازار اۋدارعان ءجون. وسى تۇستا (دەگەنمەن دە رۋحانيات سالاسىندا قىتايدى ۇلكەن ماسەلەلەر كۇتىپ تۇر. – و.س.) وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىمەن سالىستىرا وتىرىپ, قىتاي ەلىنىڭ بۇگىنگى دامۋ قارقىنى جايىنا توقتالعان ءورازالى سابدەن ۇلى ء«بىز دەموكراتيالى ەل بولامىز دەپ باتىسقا جالتاقتاپ جاتقاندا, قىتاي كەڭەس وداعىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلى ەكونوميكاسىن, باتىستىڭ نارىقتىق جۇيەسىن الىپ, كىشى كاسىبىن دامىتتى. كونفۋتسي ءىلىمىن نەگىزگى يدەولوگياسىنا ارقاۋ ەتتى. ال ءبىز ابايدى ءالى زەرتتەپ بولا الماي ءجۇرمىز» دەيدى. ال باتىستان سكانديناۆيا مەملەكەتتەرىنىڭ تاجىريبەسىنەن ۇلگى الۋعا بولادى. نورۆەگيا, فينليانديا سياقتى ەلدەردە ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جوعارى. الەۋمەتتىك يننوۆاتسياسى قارقىندى دامىعان بۇل ەلدەردە ءار تۇرعىنىنا بەكىتىلگەن نورماتيۆ بار. بەس ميلليون حالقى بار فينليانديادا ءجۇز مىڭنان استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇمىس ىستەيدى. ياعني, ءاربىر 30-40 ادامعا ءبىر قوعامدىق ۇيىم بار دەگەن ءسوز. ءارتۇرلى ماسەلەنى كوتەرگەن ۇيىمداردىڭ الەۋمەتتىك ۇسىنىستارىنا وراي اكىمشىلىك تاراپىنان گرانتتار بولىنەدى. وسىنداي وزىق تاجىريبەلەرگە ارقا سۇيەي وتىرىپ, حالىقتىڭ بيلىككە قىزمەت ەتۋى قاجەت دەگەن پىكىردەن ارىلاتىن كەز كەلدى. «پرەزيدەنت تاراپىنان قوعامنىڭ كەرەعار جايتتارىن «سىپىرعىشپەن» تازالاعانداي ناقتى مىندەتتەر جۇزەگە اسسا, كاسىبي ماماندار قوعامنىڭ دامۋىنا جۇمىس ىستەي باستاعان بولار ەدى» دەگەن ەكونوميست-عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ءار ادام قوعام ءۇشىن الاڭداۋى قاجەت ەكەنىن ءتۇسىنىپ قالعانداي. ال بۇل ءۇشىن ۇەۇ جۇمىسىن جانداندىرىپ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى ارنايى زاڭدى قابىلداۋ قاجەت. سونداي-اق قوعامدىق كەڭەستەردىڭ جۇمىسىنا دا تىڭ سەرپىلىس جاسايتىن كەز كەلدى. ونىڭ قۇرامىندا تابانىنىڭ ءبۇرى بار, ەلى مەن جەرى ءۇشىن كۇيەتىن ازاماتتار جۇمىس ىستەگەنى ابزال.
«حالىققا كەرەگى – جايلى ءومىر, قالىپتى تىرشىلىك. باسىندا باسپاناسى بولسا, تەگىن وقۋعا قولى جەتىپ تۇرسا, زەينەتاقىسى مەن جالاقىسىن ۋاقىتىندا الىپ وتىرسا, تۇراقتىلىقتىڭ كىلتى وسىندا جاتىر. ءدال وسى الەۋمەتتىك مەجە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى تومەندەپ كەتكەن جاعدايدا دا ءوز قالپىن ساقتاپ تۇرۋى ءتيىس. دامىعان سايىن حالىقتىڭ تۇرمىسى دا جاقسارا تۇسەتىنى زاڭدىلىق. مۇنىڭ بايىبىن ۇعىنعاندا عانا ۇكىمەتكە قول جايماي, رەسپۋبليكانىڭ ءاربىر تۇرعىنى قارەكەت جاساي باستايدى. حالىق پەن ۇكىمەت اراسىنداعى بايلانىس ارقىلى الەۋمەتتىك قالىپ جاسالىپ, حالىقتى ەكونوميكامەن تىعىز بايلانىستىراتىن كەز كەلدى», دەيدى و.سابدەن ۇلى.
ءالى كۇنگە دەيىن شيكىزات ەلىنىڭ قاتارىندا تۇرعان قازاقستاندا ءوندىرىستى ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى وڭدەۋ سالالارىنا ءمان بەرۋدىڭ الەۋەتى زور. شاعىن كاسىپكە دە ۇلكەن قولداۋ قاجەت. وسى تۇرعىدان العاندا كىشى يننوۆاتسيالىق كاسىپكە قولداۋ كورسەتۋ, سالانى دامىتۋعا دەم بەرەتىن زاڭ قابىلداۋ قاجەتتىلىگى تۇر. «ەكونوميكانىڭ دىڭگەگى كىشى كاسىپتى قولداۋدا جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر تەتىكتەرى دە قاراستىرىلۋى ءتيىس. مەملەكەتتىڭ «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسىندا كىشى كاسىپتىڭ ءىجو ۇلەسىن 50 پايىزعا دەيىن كوتەرەمىز دەگەن جوسپارىمىز بار. دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىشتىڭ 60-65 پايىز ەكەندىگىن ەسكەرسەك, ءبىز 20 پايىزدان ارىعا بارا الماي وتىرمىز» دەگەن ويىن بولىسكەن عالىم بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ برەندى – مال ونىمدەرى مەن بيداي وندىرىسىنە باسىمدىق بەرۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى.
– ازىرگە مۇناي مەن گازعا باي ەلمىز دەپ بوركىمىزدى اسپانعا لاقتىرىپ وتىرمىز, الايدا ونىڭ دا سارقىلاتىن كەزى كەلەدى. سوندىقتان باسىمدىقتى اۋىل شارۋاشىلىعىنا بۇرۋ كەرەك. وسى ورايدا «سامۇرىق» اگروحولدينگىن مال جانە بيداي ونىمدەرىن دامىتاتىن ەكى كورپوراتسياعا بولگەن ابزال. كەزىندە تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ءوزى ەتتىڭ ۆاليۋتا ەكەندىگىن ايتىپ, ەت ونىمدەرىن ەۋروپاعا ساتىپ, تۇسكەن قارجىعا اۋىل وندىرىسىنە ماماندار دايارلاۋ ماسەلەسىن كوتەرگەنىن بىلەمىز. مىنە, وسى ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتى. ياعني, جەردى بىرلەسىپ يگەرۋدەگى كووپەراتسيانىڭ ءتيىمدى ەكەندىگىن مويىندايتىن كەز جەتتى. سالاعا قاتىستى زاڭ بار بولعانىمەن, بۇل قۇجاتتىڭ ومىرشەڭدىگىن كورمەي وتىرمىز. ۇكىمەت تاراپىنان اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاراجات كوپتەپ بولىنۋدە, الايدا ول قاراپايىم شارۋالارعا قولجەتىمسىز. بۇل جەردە دە جەمقورلىق بەلگىلەرى جەتكىلىكتى ەكەنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. شەتەلدەر تاجىريبەسىندە اكىمشىلىك جانىندا ارنايى قور بار, مىنە وسى قور كىشى كاسىپكەرلىككە قولداۋ كورسەتىپ, اياعىنان نىق تۇرعانشا كومەكتەسىپ وتىرادى.
جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, ءبىلىم سالاسىن دامىتۋ – الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ باستى تەتىگى. اۋىلدى جەرلەردىڭ وزىندە جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن پارا بەرەتىن جاعدايلار انىقتالۋدا. اۋىلداردا مەكتەپتەر جايناپ تۇر, بىراق ءبىلىم جوق, بىلىكتى مامان جوق. جۇمىس ىستەمەيتىندەر سالىق تولەسىن دەپ نەگىزسىز تاعى ءبىر تالاپ شىعارىپ قويدىق. مىنە, ورىن الىپ وتىرعان وسىنداي كەرەعار جايتتار قوعامنىڭ دامۋىنا تۇساۋ بولىپ وتىرعانى انىق. بۇل جەردە ادام قۇقىعىنا قول سۇعىپ, قيانات جاساپ وتىرعان كەيبىرەۋلەردىڭ ءوز ىسىنە جاۋاپ بەرەتىن ۋاقىتى كەلدى.
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى