سەيسەنبى, 28 مامىر 2013 2:30
سان مەن ساپا
ەلىمىزدە ەتتىڭ تونناسى بيدايدىڭ تونناسىنا قاراعاندا 5 ەسە قىمبات ەكەنىن تۇسىنگەلى بەرى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, اسىرەسە, قوي ءوسىرۋ كەشەندى تۇردە قولعا الىنا باستادى. ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن الداعى 10 جىلدا قوي سانىن 20 ملن.-عا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ونىڭ ءىشىندە انالىق-ساۋلىقتاردىڭ ۇلەس سالماعىن قازىرگى 56%-دان 64%-عا كوتەرىپ, ال اسىل تۇقىمدى مال سانىن قازىرگى 12,7%-دان 22%-عا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار دەيدى ماماندار.
سەيسەنبى, 28 مامىر 2013 2:30
سان مەن ساپا
ەلىمىزدە ەتتىڭ تونناسى بيدايدىڭ تونناسىنا قاراعاندا 5 ەسە قىمبات ەكەنىن تۇسىنگەلى بەرى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, اسىرەسە, قوي ءوسىرۋ كەشەندى تۇردە قولعا الىنا باستادى. ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن الداعى 10 جىلدا قوي سانىن 20 ملن.-عا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ونىڭ ءىشىندە انالىق-ساۋلىقتاردىڭ ۇلەس سالماعىن قازىرگى 56%-دان 64%-عا كوتەرىپ, ال اسىل تۇقىمدى مال سانىن قازىرگى 12,7%-دان 22%-عا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار دەيدى ماماندار.
اللا جۇتتان ساقتاسىن دەلىك. بىراق, سان قۋىپ, ساپانى جوعالتىپ الۋعا بولماس. اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تولەۋحان سادىقۇلوۆ قازاقستاندا قوي سانىن 20 ميلليونعا جەتكىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى شامالى. جىلىنا بىزدە 15 ملن. باس انالىق ساۋلىق بولسا, سونىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. الەمدىك رىنوكتا قازاق قويىنا سۇرانىس جوق ەمەس, بار. ەت قاشاندا كەرەك. مال شارۋاشىلىعىن بۇگىنگى كۇنى الەم بويىنشا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس, دەيدى. دەمەك, «بارىنەن دە قوي باعىپ, قۇيرىق جەگەن وزار» دەپ بابالار ايتقان دانالىق ءتۇبى شىندىققا اينالار.
مال باققانعا بىتەدى
رەسمي دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك, قازىر قازاقستاندا 18 ملن. قوي بار. ونىڭ 80 پايىزدايى قۇيرىقتى قوي بولسا, شامامەن 1 959 مىڭ قوي 580-دەي اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتا وسىرىلۋدە. سونداي-اق, الەمدە 600 قويدىڭ تۇقىمى بولسا, ءبىزدىڭ ەلدە سونىڭ 15 ءتۇرى بار. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا بۇل از ەمەس. قازاق قويىنىڭ ەتىن الەم رىنوگىنا شىعارۋ قولدان كەلەدى.قازاقتىڭ ۇلان-بايتاق دالاسى مال جايىلىمىنا وتە قولايلى. ءبىزدىڭ جايىلىمداردا جايىلىپ جۇرگەن قۇيرىقتى ەدىلباي, ارقار-مەرينوس, ەتتى-مايلى سارىارقا, جارتىلاي بيازى ءجۇندى دەگەرەس قوي تۇقىمدارىنىڭ ەتى الەم بويىنشا ەڭ جوعارى ساپاعا يە. سوندىقتان ساپالى قازاق قويىنىڭ ەتىن جىلىنا 24 مىڭ توننا قوي ەتىن قاجەت ەتەتىن يران مەن 13,3 مىڭ توننا ەت جەيتىن رەسەيگە جانە 76 مىڭ توننا قوي ەتىنە ءزارۋ قىتايعا ساتۋ قازاقستان ءۇشىن ءتيىمدى.الايدا, الدىمەن ەلىمىزدە قوي شارۋاشىلىعىن بارىنشا دامىتىپ, تۇقىمىن اسىلداندىرىپ, ىشكى رىنوكتى تولىقتاي قامتىپ, سودان كەيىن عانا ەتىن, ءسۇتىن, ءجۇنىن ەكسپورتقا كوپتەپ شىعارۋعا بولادى. ول ءۇشىن الدىمەن شوپاندارعا مەملەكەت تاراپىنان شارۋاشىلىقتى دامىتۋعا جان-جاقتى كومەكتىڭ بولعانى قۇبا-قۇپ. وسى ورايدا جىل سايىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالالارىنا دەرلىك مەملەكەتتىك سۋبسيديا بەرۋ داستۇرگە اينالىپ كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مال شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى قانات ىدىرىسوۆ وتكەن 2012 جىلى قوي شارۋاشىلىعى بويىنشا ەتكە – 32 618,0 مىڭ تەڭگە, بيازى جۇنگە – 77 036,0 مىڭ تەڭگە, سۇتكە – 407 241,0 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا بولىنگەن بولسا, 2013 جىلعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قوي تۇقىمىن اسىلداندىرۋ مەن ءونىمنىڭ ونىمدىلىك ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا ءبىر قويعا 8000 تەڭگە, ەتىنىڭ كەلىسىنە 100 تەڭگە, ءسۇتتىڭ ساپاسىنا قاراي ليترىنە 10-25 تەڭگە كولەمىندە سۋبسيديا ءبولىندى, دەيدى. الايدا, ماماندار بۇل قارجى قولىندا ازىن-اۋلاق مالى بارلارعا تيەسىلى ەمەس ەكەنىن ايتادى.اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, تولەۋحان سادىقۇلوۆ ەلىمىزدەگى قويدىڭ 85-90 پايىزى جەكە مەنشىكتىڭ قولىندا.10-15 قويى مەن ەكى-ءۇش سيىرى بارلارعا سۋبسيديا بەرىلمەيدى. مۇنداي جاعدايدا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ وتە قيىن, دەيدى.ماسەلەن, ارشالى اۋدانى, اقبۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ باتپاقكول بولىمشەسىندە دۇنيە جۇزىندەگى قوي تۇقىمدارىنىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ سالماعى, جىلدام ءوسىپ جەتىلەتىندىگى جونىنەن ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان 250 ەدىلباي قويىن ءوسىرىپ, 9 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان جاس كاسىپكەر قايرات ءابجان مەملەكەت تاراپىنان ەشقانداي كومەك المايدى. سۋبسيديا بەرسە الار ەدىم, بىراق بىزگە وعان قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس, تالاپتارى قاراپايىم شارۋاعا سايكەسپەيدى, دەيدى جاس كاسىپكەر قايرات ساعيدوللا ۇلى.
سۋبسيديا كىمدەرگە تيەسىلى؟
بايقاعانىمىزداي, مەملەكەت قارجىسىن جۇمساۋدىڭ وزىندىك شارتتارى بار. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مال شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى قانات ىدىرىسوۆ قوي ءوسىرىپ, پايداسىن كورگىسى كەلگەن شارۋا ءۇشىن قويىلاتىن تالاپتاردى بيىلعى «مال شارۋاشىلىعى ءونiمiنiڭ ونiمدiلiگi مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سۋبسيديالاۋ قاعيدالارىن بەكiتۋ تۋرالى» ۇكىمەت قاۋلىسى نەگىزىندە بىلاي ءتۇسىندىرىپ بەردى.ەڭ الدىمەن, شارۋانىڭ قولىندا 2 جاستان ەرەسەك 600-دەن كەم ەمەس ساۋلىعىنىڭ بولۋى, كۇتىپ-باعۋعا ارنالعان جايلى جاساقتالعان قورانىڭ جانە قويدىڭ تىرىدەي سالماعى 42 كەلىدەن كەم ەمەس, قىرقىلعان ءجۇننىڭ فيزيكالىق سالماعى 3,2 كەلىدەن كەم ەمەس بولۋى جانە 60-64 دەگەن ستاندارتتى ساپا بويىنشا زەرتحانا بەرگەن انىقتامامەن راستالۋى مىندەتتى. ال قوي ەتىن ەسەپتىك كود بويىنشا ارنايى سويۋ تسەحىندا سويىپ تاپسىرۋى ءتيىس. ءسۇت ءوندiرiسiمەن اينالىساتىن تاۋار ءوندiرۋشiلەر سەلەكتسيالىق جانە اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ بiرىڭعاي اقپاراتتىق بازاسىنا تiركەلۋى تيiس. وسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىن كەز كەلگەن شوپان بيۋدجەتتىڭ قاراجاتىنا قارىق بولماق.قاراعاندى وبلىسى, جاڭاارقا اۋدانىنداعى «جەڭىس» اسىل تۇقىمدى قوي شارۋاشىلىعىنىڭ باسشىسى بولاتبەك نۇرماعانبەتوۆ شارۋاشىلىقتا 11,5 مىڭ-12 مىڭ قوي بار. ونىڭ 8000-دايى اسىل تۇقىمدى. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن سۋبسيديانى جىلدا الىپ وتىرامىز. مەنىڭشە سۋبسيديانىڭ شارۋا ءۇشىن كوپ پايداسى بار. ەتتىڭ كەلىسىنە, ءسۇتتىڭ ليترىنە ارنالعان ارنايى مولشەر بار, سول تالاپقا ساي شارۋانى رەتتەي بىلگەن ادامعا بۇگىندە ۇكىمەتتىك قولداۋ كوپ كومەگىن تيگىزىپ وتىر, دەيدى.
جايىلىم تارىلىپ, شابىندىق ازايىپ بارادى
ال سۋبسيديا تالاپتارىنا ساي ەمەس ازىن-اۋلاق قويى بار اۋىل تۇرعىندارى قولداعى مالدى مەملەكەتتىك ستاندارتقا سايكەس اسىلداندىرۋعا قاۋقارسىز. ءتىپتى, جازدا قويىن جايۋدىڭ ءوزى اۋىل تۇرعىنى ءۇشىن «باس اۋرۋعا» اينالىپ بارادى. جەردىڭ ءبارى جەكە مەنشىككە ءوتىپ كەتكەندىكتەن, قاراپايىم اۋىل تۇرعىنى جايىلىمعا دا زار بولىپ وتىر. سونداي-اق, جەكە شارۋا قولداعى قويىن اناۋ ايتقانداي قىمباتقا ساتا المايدى. كەيبىر عالىمدار «ءبىز ەتتىڭ قىمباتتاعانىنان ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز. ءالى دە بولسا حالىقتىڭ 50 پايىزدايى اۋىلدىق جەردە تۇرادى. ونىڭ 80 پايىزى ءوزىمىزدىڭ قازاقتار, دەمەك, ەتتى رىنوكقا شىعاراتىن دا, ودان پايدا تۇسىرەتىن دە قاراپايىم تۇرعىندار», دەيدى. الايدا, استانانىڭ ىرگەسىندەگى تالاپكەر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى اياتوللا قايىرجان ۇلى بازاردا ەت قىمبات بولعانىمەن, ءبىز قولداعى مالدى رىنوك باعاسىنا ساي ساتا المايمىز. اراداعى دەلدالدار ەتتى شوپاننان ارزانعا الىپ ابدەن داندەپ العان. قىمباتقا المايدى. مىسالى, دەلدالدار ءبىر توقتىنى مال يەسىنەن 9-10 مىڭعا ارەڭ ساتىپ الاتىن بولسا, قالاعا اپارىپ, 15-20 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ساتىپ جاتادى. ءوزىمىز اپارىپ وتكىزۋ دە ءتيىمسىز, ساتۋشىلاردىڭ ءوز ەسەبى بار. كەز كەلگەننىڭ مالىن الا سالمايدى, دەيدى. كەيدە مال ءوسىرىپ, ءونىمىن ساتىپ, پايدا تابامىن دەپ ارمانداعانشا, الىپساتار بولعان دۇرىس پا دەپ تە ويلايمىن. ويتكەنى, قوي ازىعى جەم-ءشوپ وتە قىمبات, سۋ تاپشى. ءشوپتى دە كەز كەلگەن جەردەن شاۋىپ الا المايسىڭ. بۇرىنعىداي يەن جاتقان جەر جوق. قازاقتىڭ ۇلان-بايتاق دالاسىنان ۇلتاراقتاي جايىلىم ءبىزگە بۇيىرمايتىن ءتۇرى بار. قويىڭ ءسال جامىراي جايىلا باستاسا, جەرىمە رۇقساتسىز اۋىز سالدىڭ دەپ اكىرەڭدەپ شىعا كەلەتىن قوجايىن كوبەيگەن. بۇل دا ا.قايىرجان ۇلىنىڭ پىكىرى.– جەر جەكە مەنشىكتە بولعاندىقتان, مال جايىلىمىنىڭ كولەمى كۇرت تومەندەگەن. ءاسىرەسە, قالا ماڭىنا جاقىن اۋدانداردا بۇل ماسەلە ۋشىعىپ تۇر. مال باسىن ءوسىرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, جايىلىمدى رەتتەۋ كەرەكتىگىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ءاربىر ايماقتا جوعارى دەڭگەيدە ساپالى ءونىم بەرەتىن جەمازىقتىق داقىلداردىڭ ەگىستىك كولەمىن كوبەيتۋ كەرەك. قازاقستان – اگرارلى مەملەكەت, – دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ دوكتورى, اكادەميك راحىمجان ەلەشەۆ.ايتسا ايتقانداي, جەردىڭ جەكە مەنشىككە ءوتىپ جاتقانى باسقا اڭگىمە. ال, مال ازىعىنىڭ قىمباتتىعى شوپان ءۇشىن دە, مەملەكەتتىڭ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋى ءۇشىن دە ەڭ وزەكتى ماسەلە.
ازىق بولماسا, ارمان اقتالمايدى
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, تولەۋحان سادىقۇلوۆ ەگەر مالدىڭ ازىعى ناشار, قۇنارسىز بولسا, ونىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتى تومەندەي بەرەدى. قازىر بىزدەگى قوي شارۋاشىلىعىندا گەنەفوند جامان ەمەس. تەك كۇتىپ-باعۋ ىسىنە جاڭاشا كوزقاراس پەن ساياسات ۇستانۋىمىز قاجەت. مالدىڭ بارلىعى دەرلىك جەكە مەنشىكتە بولعاننان كەيىن بىرەۋ بۇعان جاقسى كوڭىل بولسە, ەندى ءبىرى قۇنارلى ازىق بەرۋگە شاماسى كەلمەيدى, دەيدى.سەنات دەپۋتاتى, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى قۋانىش ايتاحانوۆ تا «مال ازىعى قۇنارلى بولۋى ءتيىس. جوڭىشقا, سويا, جۇگەرى, راپس جانە تاعى-تاعىلاردى ارالاستىرىپ بەرەتىن قۇراما جەم بولۋى ءتيىس. بۇرىن قازاقستاندا قۇراما جەم ونەركاسىبى بولسا, قازىر تۇساۋلى تۇلپار سەكىلدى, دامىماي جاتىر. قۇراما جەم ءۇشىن كەرەكتى داقىلداردىڭ ءبارى سۋارمالى جەردە عانا وسەدى. سوندىقتان, سۋارمالى جەردىڭ كولەمىن ۇلعايتپاسا بولمايدى. مال ازىعى ءجۇردىم-باردىم قارايتىن ماسەلە ەمەس, بۇل – ۇلكەن عىلىم», ەكەنىن جەتكىزدى. دەمەك, ۇكىمەت تەز ارادا جەم-ءشوپ بازاسىن جاساۋ ءۇشىن وڭىرلەردە جەم-ءشوپ تسەحىن سالۋدى عىلىمي تۇرعىدا قولعا الۋى كەرەك. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جەر يەلەرىنىڭ پايدا بولۋى سالدارىنان قازىر جايىلىم تارىلىپ, شابىندىق تا ازايعان. قاراپايىم شارۋالار كۇز سالقىنى سەزىلە باستاعاننان-اق, بالالارىنىڭ اۋزىنان جىرىپ, مال ازىعىن ساتىپ الۋعا قالتاسىن قاعىپ تۇرىپ, قولدا بار قارجىسىن ساناپ بەرەدى. ازىن-اۋلاق مالى بار كەز كەلگەن اۋىل تۇرعىنى مۇنى جوققا شىعارمايدى. اينالىپ كەلىپ قوي وسىرگىسى كەلگەن ءاربىر اۋىل ازاماتى, مەملەكەتتىك قولداۋعا يەك ارتپاسقا امالى جوق. ال اۋىل شارۋاشىلىعى اتقا مىنەرلەرى مەملەكەت بيۋدجەتىنەن بولىنگەن ميللياردتاردى سۋداي ساپىرىپ, اقى يەسى مالشىلارعا شاشاۋسىز ۇلەستىرىپ بەرۋگە ىشتارلىق تانىتىپ قانا قويماي, بيىك ءمىنبەرلەردە سان سوعۋعا شەبەر.تىلەكگۇل ەسداۋلەت.–––––––––––––––––––––––––سۋرەتتى تۇسىرگەن الماس ماناپ.