بۇۇ-نىڭ 63-سەسسياسىندا قازاقستان گەندەرلىك تەڭدىك رەيتينگىندە 144 ەلدىڭ اراسىندا 52-ورىندا, ال ايەلدەردىڭ جۇمىس ىستەۋ كورسەتكىشى بويىنشا 30 وزىق مەملەكەتتىڭ قاتارىندا ەكەنى بەلگىلى بولىپ, ءبىر قۋانعانىمىز راس. دەگەنمەن باس پروكۋراتۋرامىزدىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق كورسەتكىشى قايتا جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى ەكەن. مىسالى, 2016 جىلى وتباسىنداعى قۇقىق بۇزۋ 2,8 پايىزعا وسسە, 2017 جىلى 4,7 پايىزعا ۇلعايعان. وعان قوسا, جاقىندا بۇۇ-نىڭ ايەلدەر كوميتەتى قازاقستاندا وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق سالدارىنان جىل سايىن 400 ايەلدىڭ كوز جۇماتىنىن حابارلادى.
ازاماتتاردىڭ جاقىندارىنان پسيحولوگيالىق قىسىم كورۋىن, تۇرمىستىق الىمجەتتىكتىڭ الدىن الۋ, ودان جاپا شەككەندەرگە كومەكتەسۋ ماقساتىندا 2006 جىلى 1 اقپاندا پرەزيدەنت جانىنان ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونiندەگi ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيا ۇسىنعان سوڭعى ەكى جىلداعى ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتسەك, اتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا 40 مىڭعا جۋىق ادامعا ەسكەرتۋ جاسالىپ, 50 مىڭى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان.
كوميسسيانىڭ نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنە قاراستى بولىمشەسىنىڭ مۇشەسى, «كەلەشەك» پسيحولوگيالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ناتاليا سەمەنكونىڭ ايتۋىنشا, وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بولادى ەكەن. سۋبەكتيۆتى سەبەپتەر قىزعانىش, جەكە كومپلەكس, كوشباسشىلىققا تالاس سىندى تۇلعالىق پسيحولوگيامەن بايلانىستى. پسيحولوگتىڭ ايتۋىنشا, كەي جاعدايدا كوشۋ, تۇرمىستىق قيىندىققا توزە الماۋ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەر سىندى وبەكتيۆتى سەبەپتەر دە ۇرىپ-سوعۋ, الىمجەتتىككە الىپ كەلەدى.
ناتاليا سەمەنكو ەلىمىزدەگى تۇرمىستىق الىمجەتتىككە نەگىزىنەن ءۇش فاكتور ىقپال ەتەتىنىن جەتكىزدى. ولاردىڭ العاشقى جانە ەڭ نەگىزگىسى – ماسكۇنەمدىك. كومەككە جۇگىنگەندەردىڭ كوبىسى – ىشكىلىككە سالىنعان كۇيەۋىنەن جاپا شەككەندەر. ولاردىڭ اراسىندا «ساۋ كەزىندە جاقسى ادام» دەپ اقتاپ الاتىندار دا از ەمەس كورىنەدى. پسيحولوگتار وتباسىنداعى زورلىقتىڭ ەكىنشى سەبەبىن ايەلدەردەن كورەدى. جەل تۇرماسا, ءشوپتىڭ باسى قوزعالمايتىنداي ايەلدەردىڭ دە «ارانداتۋشى قۇربان» دەگەن ءتيپى بولاتىنىن ايتادى.
وسى جاعدايدا ايەلدەر كۇيەۋلەرىن كۇش كورسەتۋگە وزدەرى يتەرمەلەيتىن كورىنەدى. تۇرمىستىق الىمجەتتىكتىڭ تاعى ءبىر سەبەبى ماسەلەنى جۇدىرىقپەن شەشۋگە ۇيرەنگەن ەر ازاماتتار كەيدە بۇل ستراتەگيانى ءوز ۇيىندە دە قولدانىپ, وتباسى ساياساتىن جۇرگىزۋگە تىرىسادى ەكەن.
«كەلەشەك» پسيحولوگيالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى كۇن سايىن الىمجەتتىكتىڭ قۇربانى بولعان 2-3 ايەلمەن كەزدەسەتىنىن ايتتى. «قازىر ايەلدەر بۇرىنعىعا قاراعاندا پروبلەماسىن جاسىرۋعا تىرىسپايدى. ارينە, بارلىعى شاعىم ءتۇسىرىپ, ماسەلەنى قولدارىنا الىپ جاتىر دەمەيمىز. دەگەنمەن جاعدايدى ماماندار ارقىلى تۇزەۋگە تىرىساتىن ايەلدەر قاتارى ارتىپ كەلەدى», دەيدى ناتاليا سەمەنكو.
قازاقستان تۇرمىستىق الىمجەتتىككە قارسى بىرنەشە حالىقارالىق-قۇقىقتىق قۇجاتتاردى قابىلداعان. ديسكريميناتسيانىڭ بارلىق فورماسىن جويۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاپ, 2000 جىلى بۇۇ-نىڭ مىڭجىلدىق دەكلاراتسياسىنا قول قويدى. الايدا حالىق ساناسىندا تۇرمىستىق الىمجەتتىكتىڭ قىلمىس ەكەنى ءالى دە قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن سىڭايلى. بۇل تەك مورال مەن ەتيكا تۇرعىسىنان ەمەس, زاڭ جۇزىندە دە بۇرىس ەكەنىن حالىق اراسىندا دارىپتەمەۋ سالدارىنان قانشاما وتانداسىمىز جىل سايىن كوز جۇمادى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە كوز سالساق, زورلىق-زومبىلىق پەن تۇرمىستىق الىمجەتتىك ەلىمىزدەگى ءاربىر ءتورتىنشى وتباسىدا كەزدەسەدى ەكەن. سونىمەن بىرگە, كىسى ءولىمىنىڭ 30 پايىزى وتباسىداعى جانجال ناتيجەسىندە ەكەنى انىقتالعان.
ەلىمىزدە دە وتباسى قۇقىقتارىنا قاتىستى زاڭدار جوق ەمەس. 1998 جىلى 17 جەلتوقساندا «نەكە مەن وتباسى» تۋرالى زاڭ قابىلداندى. ال 2011 جىلى 26 جەلتوقساندا «نەكە مەن وتباسى جونىندەگى» كودەكسكە قول قويىلعان بولاتىن. ونىمەن قوسا, 2009 جىلى 4 جەلتوقساندا «تۇرمىستىق الىمجەتتىكتىڭ الدىن الۋ» تۋرالى زاڭ قابىلدانعان ەدى. اتالعان زاڭنىڭ 75-بابىنا سايكەس, بالاعاتتاۋ, الىمجەتتىك كورسەتۋ, تۇرمىس زاتتارىن ءبۇلدىرۋ مەن جەكە تۇلعاعا ادەپسىزدىگى ءۇشىن زاڭ بويىنشا ەسكەرتۋ نەمەسە 3 كۇنگە اكىمشىلىك قاماۋعا الۋ جازاسى بەرىلەدى. ەگەر جوعارىدا ايتىلعان ارەكەتتەر ءبىر جىل ىشىندە قايتالانسا, ءزابىر كورسەتۋشى 10 كۇنگە قاماۋعا الىنادى نەمەسە 5 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى. 73-1-باپ بويىنشا, دەنساۋلىققا قاۋىپ تونگەن جاعدايدا جاراقاتتىڭ اۋىرلىعىنا بايلانىستى 15-40 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالىنىپ, 15-20 كۇنگە قاماۋعا الىنادى.
دەي تۇرعانمەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى وتباسىداعى پروبلەمالاردى جاسىرۋعا سەبەپ كوپ دەيدى. ويتكەنى ايەلى كۇيەۋىنە شاعىم تۇسىرگەن جاعدايدا, جۇمىس ورنىنا ەسكەرتۋ جىبەرىلىپ, كۇيەۋىنىڭ جۇمىسسىز قالۋى ابدەن مۇمكىن. ءبىر ايلىققا بايلانعان ايەل, البەتتە, ەرتەڭىن ويلاپ, كوز جۇما سالۋعا ءماجبۇر.
ايەلدەردىڭ دەسترۋكتيۆتى وتباسىنان كەتپەۋىنە قانىنا سىڭگەن «وتباسىن بۇزۋ – ۇيات» تۇسىنىگى, ادام قۇقىقتارىن بىلمەۋى, تۇرعىن ءۇي جانە باسقا دا ماتەريالدىق ماسەلەلەر سەبەپ. ەكىنشى قايتالانبايدى دەگەن ءۇمىتىن بىلاي قويعاندا, «تۇرمىستىق الىمجەتتىك بارلىق وتباسىدا بار, تەك ونى بارلىعى جاسىرادى» دەگەن قاتە كوزقاراس تا بار. وتباسىداعى زورلىق-زومبىلىق مەملەكەت ەكونوميكاسىنا, ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا, ءتىپتى ادامنىڭ ساۋاتتى بولۋىنا دا قاتىستى ەمەس. الدىڭعى قاتارلى دامىعان ەلدەر دە بۇل پروبلەمادان ارىلۋدىڭ وڭتايلى شەشىمىن ىزدەپ الەك. 1994 جىلى اقش-تا وتباسىداعى زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى زاڭ قابىلداندى. بۇل اقش ۇكىمەتىنىڭ ايەلدەردىڭ ءزابىر كورۋىنە توقتاۋ سالۋىنا قادامى ەدى. الايدا زاڭنىڭ قابىلدانۋى وڭ ناتيجەلەر كورسەتپەدى. 2013 جىلى ول قايتا قارالىپ, جاڭارتىلعان زاڭعا قول قويىلدى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ودان كەيىن تۇرمىستىق الىمجەتتىك 67 پايىزعا ازايعان. سونىمەن بىرگە پوليتسياعا شاعىم تۇسىرۋشىلەر سانى دا ارتقان. زاڭعا سايكەس, مەملەكەتتە 1500 كومەك ۇيلەرى اشىلىپ, شاعىم تۇسىرگەن ايەلدەرگە 1 كۇننەن 35 كۇنگە دەيىن توسەك-ورىن بەرىپ, قولداۋ كورسەتەدى ەكەن. وسى ۋاقىتتا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جابىرلەۋشىمەن ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزەدى. ەۋروپا ەلدەرى بولسا جابىرلەۋشىگە قاتىستى ايىپپۇل كولەمىن ۇلعايتىپ, قاتاڭ جازالاۋدى قولعا الىپ جاتىر. بۇل ەلدەردە دە ءوز وتباسىندا الىمجەتتىك كورەتىندەر سانى ازايماي تۇر.
وتباسىداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ ءوسىپ جاتقان بالانىڭ پسيحيكاسىنا اسەر ەتپەي قويماسى دا انىق. كوز اشقالى اكەسى اناسىن ۇرعانىن كورىپ وسكەن بالانىڭ ومىرگە كوزقاراسى, پسيحيكاسى دۇرىس بولمايتىنىن د.لەۆينسون, ە.ميللەر سىندى پسيحولوگتار دالەلدەگەلى قاشان. وسى ورايدا نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنە قاراستى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونiندەگi كوميسسيانىڭ حاتشىسى ريمما يمانگازينوۆا دەسترۋكتيۆتى وتباسىدا ءوسىپ جاتقان بالالارعا ارنالعان ۇيىرمەلەر مەن كومەك ورتالىقتارى بارىن ايتادى. «ەلوردامىزداعى ءاربىر اۋداندا «اۋلا ۇيىرمەلەرى» جۇمىس ىستەيدى. تەگىن كۋرستار مەن سپورت ۇيىرمەلەرىنىڭ ەسىگى بالالارعا قاشان دا اشىق», دەيدى مامان.
ءبىراز جىلعا دەيىن قىزدى الىپ قاشۋ كونەنىڭ كوزى, قالىپتى سانالاتىن. «اتا سالتتى دارىپتەگەن» وتباسىلار تالاي قىزدى ماجبۇرلەپ قالدىرىپ, كەلىن تۇسىرگەن ەدى. سوڭعى كەزدە بۇعان كوز جۇمباي, ارىز جازىپ باستاعاندار دا بارشىلىق. كەي قىزدار باس بوستاندىعىمنان ايىردى دەگەن شاعىم تۇسىرگەن سوڭ, بۇگىنگى تاڭدا ءداستۇردى جالاۋ ەتىپ, قىز الىپ قاشىپ جاتقاندار قاتارى سيرەدى. ياعني, ءداستۇر مەن زاڭنىڭ شەكاراسى ناقتى بەلگىلەنە باستادى.
ادامدى ۇرىپ-سوعۋ, پسيحولوگيالىق قىسىم كورسەتۋ – قىلمىس. بۇل «وتباسى بولعان سوڭ, ىدىس-اياق سىلدىراماي تۇرمايدىمەن» جاۋىپ قوياتىن قالىپتى جاعداي ەمەس. بىرنەشە جىلدا ەلىمىزدە دە وتباسىداعى الىمجەتتىكتى جاسىرۋ بۇرىس ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ءتيىستى مەكەمەلەرگە كومەككە جۇگىنۋ قالىپتى جاعدايعا اينالار. ويتكەنى جاقىنىنان ءزابىر كورگەندەرگە مەملەكەت قولداۋعا ءازىر. سەنىم تەلەفوندارىنا حابارلاسقاندارعا پسيحولوگيالىق, مورالدىق كومەك كورسەتىپ, انالار ۇيىنەن دە ورىن تاۋىپ بەرەدى. وعان قوسا, تەگىن پسيحولوگيالىق كونسۋلتاتسيا بەرەتىن ۇيىمدار مەن تاتۋلاسۋ ورتالىقتارىنىڭ ەسىكتەرى ازاماتتارىمىزعا قاشان دا اشىق. مەملەكەت كونستيتۋتسياسىندا جازىلعانداي, ەشكىمدى ازاپتاۋعا, وعان زورلىق-زومبىلىق جاساۋعا, باسقاداي قاتىگەزدىك نەمەسە ادامدىق قادىر-قاسيەتىن قورلايتىنداي ءجابىر كورسەتۋگە نە جازالاۋعا ەشكىمنىڭ قۇقىعى جوق.