بولجامدى تاۋەكەلدى ەسكەرتتى
وسى ورايدا اعىلشىندىق ءدىندار, دەموگراف ءارى ەكونوميست توماس مالتۋستىڭ «حالىقتى قونىستاندىرۋ تۋرالى زاڭنىڭ تاجىريبەسى» تەورياسى ەسكە تۇسەدى. ول, جەر تۇرعىندارىنىڭ رەتسىز ءوسىمى گەومەتريالىق پروگرەسسيادا, ال ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى اريفمەتيكالىق قارقىندا وربىسە, وندا ادامزاتقا اشارشىلىق جانە الەۋمەتتىك كۇيزەلىسپەن بەتپە-بەت قالۋعا تۋرا كەلەدى دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. بۇل «مالتۋزياندىق تۇزاقتىڭ» بەلگىلەرى بولسا كەرەك. ونىڭ ايقىن كورىنىسى رەتىندە دەموگرافتار 1994 جىلعى رۋاندا ەلىندەگى زۇلماتتى كەلتىرەدى. بۇۇ جانە Human Rights Watch سىندى ىرگەلى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ەسەبىنشە, سول كەزدە شامامەن 800 مىڭ – 1 ملن اراسىندا جەرگىلىكتى تۋتسي تايپاسىنىڭ ادامدارى قازا تاپقان. «مالتۋزياندىق تۇزاق» قاۋپى ءوندىرىسى كەنجەلەگەن ءۇشىنشى الەم مەملەكەتتەرىندە ءالى دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. اتاپ ايتقاندا, ءبىر جۇتىم سۋعا ءزارۋ بولعان تروپيكالىق افريكا ەلدەرى وسىعان دالەل. تەوريا اۆتورى, ستيحيالىق ءوسىمدى تەجەيتىن فاكتور رەتىندە – سوعىس, كەدەيلىك جانە ەپيدەميالىق اۋرۋلاردى قاراستىرعان. سول سەكىلدى مالتۋس ەڭبەگىندە نەكەسىزدىك, كەش ۇيلەنۋ سىندى جايتتار دا بۇعان سەپتەسەتىنىن العا تارتقان-دى. البەتتە, اعىلشىن ەكونوميسىنىڭ ويىن ديلەتانتتىق كوزقاراسپەن سارالاساق, وندا جەردەن الىپ, جەرگە سالۋعا بولار ەدى. بىراق عالىمنىڭ ايتپاعى, پلانەتاداعى حالىقتىڭ تىعىز قونىس- تانۋىنان تۋىندايتىن تاۋەكەلدى بولجاۋ. رەزونانستى ەڭبەگىندە ول كەدەيلەردىڭ ءمۇشكىل ءحالىنىڭ باستى سەبەبى – تۋ كورسەتكىشىنىڭ جوعارىلىعىندا دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن.
ۇنەمدىلىك – ءومىر ساپاسىنىڭ كەپىلى
الايدا, نەگىزگى ماسەلە جەر بەتىندەگى ادامنىڭ سانىندا ەمەس, تىرشىلىك يەسىنە قاجەتتى بارلىق قورلاردى تۇتىنۋ دەڭگەيى مەن ونىڭ اۋقىمىندا جاتسا كەرەك. مۇنداي تەزيستى لوندون حالىقارالىق ينستيتۋتىنىڭ ءبىر توپ عالىمدارى جاسادى. وسىدان ون مىڭ جىل بۇرىن دۇنيە ءجۇزى حالقىنىڭ سانى ميلليوننىڭ اينالاسىندا بولسا, قازىر بۇل كورسەتكىش – 7, 7 ملرد ادامدى قۇراپ وتىر. تۇرعىنداردىڭ تىعىز قونىستانۋى سوڭعى ون جىلدا قارقىن الا باستادى. جىل سايىن جۇمىر پلانەتاداعى تۇرعىندار 80-90 ملن ادامعا كوبەيىپ جاتىر. قىزىعى سول, ءوسۋ ديناميكاسى كەدەي مەملەكەتتەردە بايقالۋدا. ال دامىعان ەۋروپا ەلدەرىندە كەرىسىنشە قارتتاردىڭ قاتارى قالىڭ. ماسەلەن, افريكا قۇرلىعىندا جاسى 25-كە جەتپەگەندەردىڭ ۇلەسى – 60%. كارى قۇرلىقتا بۇل كورسەتكىش – 27%. بريتاندىق عالىمدار كەلەسى ەكى ونجىلدىقتا دەموگرافيالىق سەرپىن, كۇنكورىسى ورتاشا جانە تومەن مەملەكەتتەردىڭ مەگاپوليستەرىندە ورىن الاتىنىن ءمالىم ەتتى.
ماماندار, كومىرتەگى ديوكسيدى مەن پارنيك گازدارىنىڭ شىعارىندىلارى قالالارداعى تۇتىنۋ كولەمىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتادى. ەكولوگتاردىڭ ءمالىمەتىنشە, باقۋاتتى ەلدەر كەدەي مەملەكەتتەرگە قاراعاندا قورشاعان ورتاعا اجەپتاۋىر زالال كەلتىرىپ ءجۇر. تەك كەيبىر ءىرى مەگاپوليستەردە عانا جاعداي كوڭىل كونشىتەرلىكتەي. ونىڭ ىشىندە دانيانىڭ استاناسى كوپەنگاگەندى ەرەكشە اتاۋعا بولادى. بۇل شاھاردا ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جانە تابىس كولەمى جوعارى بولعانىمەن زياندى شىعارىندىلاردىڭ ينديكاتورى قالىپتى دەڭگەيدە. ساراپشىلار, باي-باعلاندار مەن كەدەي-كەپشىكتەردىڭ تۇرمىس سالتىنداعى الشاقتىقتى باعالاي كەلە سوڭعىلاردىڭ پارنيك گازدارىنىڭ كوبەيۋىنە اسەرى جوق دەگەن تۇيىنگە كەلگەن. ويتكەنى كىرىس تومەندىگىنەن تيىسىنشە تۇتىنۋ مولشەرى دە سوعان پارا-پار كەلەدى دەيدى ەكونوميستەر.
ادامداردىڭ سانى 11 ملرد-قا جەتىسىمەن جەردەگى رەسۋرستارعا ايتارلىقتاي سالماق تۇسپەۋى دە مۇمكىن. الايدا الەم ءبىر ورىندا تۇرمايتىنىن ەسكەرسەك, ۋاقىت وتە كەلە تابىسى تومەن شاھارلاردا كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارى ءوسۋىنىڭ قاۋپى بار.
ءىرى شاھارلاردىڭ سانى ارتادى
بۇۇ-نىڭ بولجامىنا سەنسەك, الداعى ۋاقىتتا ۋربانيزاتسيا ءۇردىسى بۇدان بەتەر قارقىندى ءوربيتىن كورىنەدى. 2050 جىلى الەم حالقىنىڭ ۇشتەن ەكىسى ۇلكەن قالالاردا ءومىر ءسۇرۋى ىقتيمال. بۇل ءۇردىس اسىرەسە قىتاي مەن ءۇندىستاندا انىق بايقالماق. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ اقپاراتى بويىنشا, بىلتىر 300 ملن-عا جۋىق ادام كۇنكورىستىڭ قامىمەن اتامەكەندى تاستاۋعا ءماجبۇر بولعان. ءتىپتى سىرتقى ميگراتسيا ارقىلى دەموگرافيالىق احۋالىن جاقسارتقان ەلدەر دە جوق ەمەس. اتاپ ايتقاندا, تاياۋ شىعىس پەن افريكادان اعىلعان حالىقتىڭ ەسەبىنەن ەۋروپا مەملەكەتتەرى ۇپايلارىن ءتۇگەندەپ الدى. سەبەبى جوعارىدا كورسەتكەنىمىزدەي كارى قۇرلىقتا جاستاردىڭ ۇلەسى 30 پايىزعا دا جەتپەيدى. دەمەك, جۇمىس كۇشىنىڭ تاپشىلىعى سەزىلۋدە. دەموگرافتار كەلەشەكتە دامىعان مەملەكەتتەردە قارتتاردىڭ سانى ەسەلەنەتىنىن ايتىپ وتىر. ءسايكەسىنشە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جۇمسالاتىن شىعىستار دا ارتا ءتۇسەدى. ال دامۋشى وڭىرلەردە جاستار كوبەيگەنىمەن جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الۋى عاجاپ ەمەس. قازىردىڭ وزىندە بۇل تەندەنتسيا تاياۋ شىعىس جانە سولتۇستىك افريكادا ايتارلىقتاي كورىنىس تاپقان.
ادام الەۋەتى لايىقتى باعالانىپ ءجۇر مە؟
قازاق ساحاراسىنىڭ جايىن قوزعاساق, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى 1 ماۋسىمداعى جاعدايعا سايكەس ەل تۇرعىندارىنىڭ سانى 18,49 ملن ادامعا جەتكەنىن حابارلادى. ونىڭ ىشىندە قالالىقتار 10 ملن 767,6 مىڭعا, اۋىلدىقتار 7 ملن 722,1 مىڭعا جەتكەن. بىلتىرعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا حالىق سانى 236,4 مىڭ ادامعا, ياعني 1,3%-عا كوبەيگەن. ايتسە دە ەلدى تاستاپ, تۇراقتى مەكەنجايىن اۋىستىرۋعا بەل بۋعانداردىڭ قاتارى 20%-عا جۋىقتاعان-دى. كەلۋشىلەردىڭ سانى 10%-عا قىسقارىپتى. بۇدان اڭعارعانىمىز, قاجەتتى كادرلاردىڭ سىرتقا اعىلۋ ءۇردىسى ءالى دە بولسا ساقتالۋدا. جوعارىداعى بولجامدى تاۋەكەلدەردى ەسكەرە كەلە, ساراپشىنىڭ پىكىرىنە قۇلاق استىق.
– جاقىن جىلدارى قازاقستان قانداي دا ءبىر ماسەلەلەرگە تاپ بولادى دەپ ايتا المايمىن. سەبەبى بىزدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ۇدايى كوڭىل بولىنەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىن الىپ قاراساق, استىقپەن ىشكى نارىقتى قامتىپ قانا قويماي, 11,7 ملن توننا استىق سىرتقا ەكسپورتتالادى. سول سەكىلدى جەر قويناۋىنداعى قوردىڭ ءالى ۇزاق ۋاقىتقا جەتەرى كۇمانسىز. بىراق مەملەكەت تابيعي شيكىزات تاۋەلدىلىگىنەن ارىلۋدىڭ امالدارىن قولعا الىپ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ قام-قارەكەتىنە كوشكەنى ءجون. جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋعا بايلانىستى باستامالار دا جامان ەمەس. مەملەكەت باسشىسى 2020 جىلعا قاراي پايدالانىلماي جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن قايتارۋعا پارمەن بەردى. ياعني, وتاندىق اگروونەركاسىپ جاڭا تىنىس الۋى ءتيىس. ميگراتسيا ماسەلەسىنە كەلسەك, ەرتە مە, كەش پە ونىمەن بەتپە-بەت كەلۋگە تۋرا كەلەدى. دەسە دە بۇل قازاقستانعا عانا قاتىستى ماسەلە ەمەس. بۇل ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق نەمەسە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ شەڭبەرىندە بىرلەسىپ شەشىلەتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى, – دەيدى «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق تالداۋ جانە الەمدىك ەكونوميكا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ايبول ارعىنعازينوۆ.
قازىرگى ىسكەرلىك سالادا «HR» ۇعىمى ءجيى ايتىلىپ كەلەدى. ونىڭ تولىقتاي ۇعىمى human resources – بىلايشا ايتقاندا, ادامي رەسۋرس. جاسىراتىنى جوق, بۇگىندە «ادام كاپيتالىن دامىتۋ» دەگەن ۇراننان باسقا وسى باعىتتا ناقتى اتقارىلعان ءىستى كورۋ قيىن. راسىمەن دە بۇل ءىستى قولعا الىپ, مىقتاپ كىرىسسە تۇتاستاي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋرانى تىڭ دەڭگەيگە كوتەرۋگە بولادى, دەيدى ماماندار. وسى مازمۇنداعى پىكىردى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قۇرىلتايىندا ەل پرەزيدەنتى دە بىلدىرگەن ەدى.
– 2030 جىلى 75-تەن 375 ميلليون ادامعا دەيىن كاسىبىن اۋىستىرۋعا ءماجبۇر بولادى. 2018 جىلى مەكتەپكە بارعان بالا الداعى ۋاقىتتا بۇگىندە جوق ماماندىقتار بويىنشا جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن. الايدا بۇل بولجامنان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋى ادامزاتتى جۇمىس ورىندارىنان ايىرمايدى, بىراق تابيعاتىن وزگەرتەدى. ادام كاپيتالىنىڭ ءرولى كۇرت ارتادى. سوندىقتان ادام كاپيتالىنا ينۆەستيتسيا سالۋ ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن جالپى قوعام ءال-اۋقاتىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى, – دەپ ايتقان ەدى جيىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ.
دەمەك, وركەنيەتتى قوعام قۇرۋ ءۇشىن الدىمەن ادامي رەزەرۆتىڭ سىرتقا اعىلۋىن توقتاتقان ابزال. ايتپەسە ونىڭ ورنىن الماستىراتىن كەلىمسەكتەردىڭ قاپتاماۋى ەكىتالاي. بۇل ساياساتتى باستى ۇستىن رەتىندە ايقىنداۋ وتاندىق يستەبليشمەنتتىڭ ازاماتتىق مىندەتى.