قور نارىعىنىڭ تارتىمدىلىعى ارتىپ كەلەدى

قارجى جۇيەسىندەگى نەمەسە جا­ھاندىق ەكونوميكاداعى جاعىمسىز سالدار ورىن الۋى مۇمكىندىگىنە قاراماستان مونەتارلىق بيلىك نارىق الدىندا ارتقا شەگىنەدى مە نەمەسە بەرىكتىك تانىتا ما, ماسەلە وسىندا. ەگەر ءىرى ورتالىق مونەتارلىق رەتتەۋدى ودان ءارى كۇشەيتەتىن بولسا, وندا قازاقستاننىڭ ۆاليۋتا مەن قارجى نارىعىنا, بيۋدجەتى مەن شارۋاشىلىق جۇيەسى ءۇشىن بيىلعى جانە كەلەر جىل وڭايعا سوقپايدى.

بۇل شەشىم شەتەل ۆاليۋتاسى سا­لىم­دارىنىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قابىلداندى. ساراپ­شى­لاردىڭ پايىمداۋىنشا, شەتەل ۆا­ليۋتاسى مەن ۇلتتىق ۆاليۋتا سالىم­شىلارىنىڭ ۇس­تا­نىمدارى اراسىنداعى ايىر­ما­شى­لىق جىل وتكەن سايىن تەرەڭ­دەپ بارادى. العاشقى توپ ءۇشىن كوتەرمە پايىز ماڭىزدى ەمەس, تەك جيعان-تەرگە­نىن دەۆالۆاتسيادان قورعاۋعا عانا با­سىم­دىق بەرەدى ەكەن. ولار ءۇشىن دەپوزيتتەن كورەتىن تابىس تەك قوسالقى ءرول اتقارادى.

ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ءبارى ءبىر­دەي قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ بۇل ۇسىنىسىن بىردەن قۇپ كورە قويماعانى بايقالىپ قالدى. «ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اراسىندا «حالىق بانك», «بانكتسەنتركرەديت», «نۇربانك» جانە «AsiaCredit Bank» ماۋسىم ايىنان باستاپ شەتەل ۆاليۋ­تا­سىنداعى دەپوزيتتى 2 پايىزبەن, «Bank RBK» 1,5 پايىزبەن قابىلداي باستادى», دەيدى قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كە­پىلدىك بەرۋ قورىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

شەتەل ۆاليۋتاسىمەن ساقتالعان دە­پوزيت پايىزىنىڭ ءوسىمى, تەڭگە دەپو­زي­تىنىڭ پايىزىنا اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. قدكق شىلدە ايىنان باستاپ ۇلت­تىق ۆاليۋتا تۇرىندەگى دەپوزيت پايىزى 10,5 پايىزدان 9,5 پايىزعا دەيىن تۇسە­تى­نىن ايتىپ وتىر. بۇل شەشىم بارلىق بانك­تەرگە قاتىستى بولماق. «حالىق بانك» قازىردەن باستاپ ەكى ءتۇرلى بانك ءونى­مى «وپتيمالدى» دەپوزيتىندە تەڭگە سا­لىمىنىڭ پايىزىن 1,3 (9.5), «ماكسي­مالدى» دەپوزيتىندەگى تەڭگە پايىزىن 0,5 پايىزعا دەيىن تومەندەتتى.

«EXANTE» ينۆەستيتسيالىق كوم­پا­نياسىنىڭ قازاقستانداعى ساراپشىسى ۆالەري داۆىدوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, «اتفبانك» بانكتىڭ تەڭگەمەن سالىنعان دەپوزيت سالىمدارىندا دا ايتارلىقتاي وزگەرىس بار. دوللارلىق دەپوزيتتەر بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەسىن ماۋسىم ايىندا التى بانك كوتەردى. «تەڭگەدەگى دەپوزيتتەر بويىنشا مولشەرلەمەلەر شىلدەدە تومەندەتىلەدى. بۇل پاراللەلدى پروتسەستەر. تەڭگەدەگى مولشەرلەمە تومەندەيدى, سەبەبى ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى اعىمداعى جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىنا تەڭگەلىك سالىمدار بويىنشا شەكتى مولشەرلەمەلەردى بەكىتتى. مەرزىمدى سالىمدار بويىنشا سىياقى ستاۆكالارى – 10,5 - 12,5 پايىز, جيناق سالىمدارى بويىنشا 11,5-13,5 پايىز. اتالعان شەشىم مەرزىمىنەن تىس سالىمدار بويىنشا «پوستفاكتۋم» قابىلدانعان, نارىقتىق مولشەرلەمەلەر الدەقاشان جىلدىق 9,4-9,8 پايىز دالىزىندە بولعان», دەيدى ۆ.داۆىدوۆ.

«EXANTE» ساراپشىسىنىڭ پايىمداۋىنشا, بانكتەر بىرقاتار سەبەپتەر بويىنشا دوللارلىق دەپوزيتتەردىڭ ستاۆكاسىن ارتتىرۋعا اسىقپاي, ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ وتىر. «وسى كۇنگە دەيىن دوللاردى قايدا ورنالاستىرۋعا بولاتىنى تۇسىنىكسىز ەدى, ويتكەنى دوللارمەن نەسيە بەرىلمەيدى, سۆوپتارعا ورنالاستىرۋعا بولادى, بىراق نەبارى 4 پايىز جانە اسا ۇلكەن كولەمدە ەمەس. وبليگاتسيالاردى 2-2,5 پايىزبەن بەرەدى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر كوەففيتسيەنت تالاپتارىنا بايلانىستى ۇلتتىق بانكتە قارجىنى شەتەل ۆاليۋتاسىمەن ۇستاپ وتىر. سوڭعى شەشىمگە دەيىنگى مولشەرلەمە 0 پايىز كولەمىندە بولدى. تەك جاقىندا عانا رەتتەۋشى 1 شىلدەدەن باستاپ 0,5 پايىزعا دەيىن كوتەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى», دەيدى ۆ.داۆىدوۆ.

قازاق تەڭگەسى مەن اقش دوللارىنىڭ ويىن ەرەجەسى مىسىق پەن تىشقاننىڭ ويى­نىنا كوبىرەك ۇقساپ بارادى. بۇل – قارجى ساراپشىسى ەرلان يبراگيمنىڭ پىكىرى. جاز ماۋسىمىندا قازاق تەڭگەسىنىڭ جاعدايىنىڭ كۇرت ناشارلاپ كەتەتىنى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ ۇلگەردى. «ۇلتتىق بانكتىڭ ەكس-توراعاسى دانيار اقىشەۆ بانك سەكتورىندا كونسەرۆاتيۆتى ساياساتقا باسىمدىق بەردى. شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيت سالىمدارىنىڭ تابىستىلىعى تومەندەپ كەتتى. جاڭا توراعا ەربولات دوساەۆتىڭ كەلۋىمەن جاعداي وزگەردى», دەيدى ە.يبراگيم.

ونىڭ ايتۋىنشا, بانكتەر نەسيەنى ۇلتتىق ۆاليۋتامەن عانا بەرەدى. ال شەتەل ۆاليۋتاسى شەتەلدىك نەسيەلەردى وتەۋ ءۇشىن عانا كەرەك. سول سەبەپتى شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىس جوعارى ەمەس. «بۇل ۇسىنىس ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋعا يە بولسا, دوللاردىڭ ىقپالىنان تازارۋ ءۇشىن قابىلدانعان شەشىمدەر كۇشىن جويادى», دەيدى ە.يبراگيم.

ساراپشىلار سالىمشىلار ۆاليۋتالىق باعالاۋعا باسىمدىق بەرۋ ارقىلى تابىس تابۋدىڭ جولىن مەڭگەرىپ العانىن ايتىپ ءجۇر.

«ALPHALUX Consulting» ساراپتاما ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى سەرگەي پولى­گا­لوۆتىڭ ايتۋىنشا, دەپوزيتتەردەگى شەتەل ۆاليۋتاسى, سو­نىڭ ىشىندە USD –نىڭ تەڭ­گە­مەن ەسەپ­تە­گەندەگى تابىستىلىعى 4 پايىز, تەڭگەمەن ساقتالعان دەپوزيت تابىستىلىعى 6,5 پايىزدىڭ دالىزىندە بولدى.

 «مۇنداي جاعدايدا قازاق تەڭگەسى دەۆالۆاتسيانىڭ ىقپالىندا قالىپ قويۋى مۇمكىن. تەڭگەنىڭ السىرەۋى مەن كۇشەيۋى شەتەل ۆاليۋتاسىمەن كونۆەرتاتسيا كەزىندەگى باعامنىڭ ايىرماشىلىعىن جويىپ جىبەرۋى مۇمكىن», دەيدى س.پولىگالوۆ .

ول بانكتەردىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەرىنىڭ تابىستىلىعىن ارتتىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋدى كەشىكتىرۋى برو­كەرلىك كومپانيالاردىڭ وڭ جامبا­سىنا ءدوپ كەلگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. نارىقتا بانك دەپوزيتتەرىنە بالاما بولاتىن قار­جى قۇرالدارىنىڭ قاتارى وسكەن. قازاق­ستاننىڭ قور نارىعى بىرقاتار كورسەتكىش بويىنشا اۋستريا, ۆەنگريا, رۋمىنيا مەملەكەتتەرىن باسىپ وزدى.

«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتا­لىعى بيرجاسى شەتەلدىك ينۆەستورلار تار­تۋدا الەم بويىنشا 51-ورىنعا دەيىن كو­تەرىلدى. بىلتىر ەل پارلامەنتى قولدانىس­تاعى زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, قۇندى قاعاز نارىعىنداعى شەكتەۋلەردى 20 پا­يىزعا ازايتقان. وسىدان كەيىن وتاندىق قور نارىعىنا ينۆەستورلار كوپتەپ كەلە باستادى. كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ وبليگاتسيالارىنىڭ تابىستىلىعى 3 پايىز مەن 8 پايىزدىڭ اينالاسىندا.

«قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعىندا ين­ۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجى­لاندى­رۋدىڭ تاماشا مۇمكىندىگى كالىپتاستى. ءتىپتى مۇنداي مۇمكىندىكتى بولجاۋعا وپتيميست ساراپشىلاردىڭ تاۋەكەلى جەتپەي كەلدى. ءبىزدىڭ ەلدە قور نارىعىن تەجەۋشى فاكتور – حالىق كوبىنە قور بيرجاسىنا سالعان اقشام قايتپاي قالا ما دەپ قورقادى. سوندىقتان بۇل ارادا مەملەكەت, ەگەر اكتسيا قۇنى قۇلدىراپ, ءتىپتى قۇنسىزدانىپ جاتقاندا ونى ميني-اكتسيونەرلەردەن ساتۋ كەزەڭىندەگى باعاسىمەن ساتىپ الاتىندىعى جونىندە كەپىلدىك بەرسە, كۇدىكتەر ءبىر دەمدە جويىلار ەدى», دەيدى س.پولىگالوۆ.

 «فريدوم فينانس» ينۆەستيتسيالىق كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى تيمۋر تۋرلوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستانداعى ينفلياتسيا دەڭگەيىن ۇلتتىق بانك بەلگىلەپ بەرگەن مولشەرلەمەدەن 0,5-1 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. وسى ءۇردىس جالعاسا بەرسە, 2019 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ينفلياتسيا دەڭگەيىن 7 پا­يىز ەمەس, 3-4 پايىز دالىزىندە ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بار. «مۇناي باعاسىنداعى وزگەرىس قانا ەمەس, ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمە دەڭگەيىن تومەندەتۋگە دەگەن تالپىنىسى دا ينفلياتسيا دەڭگەيىنە ىقپال ەتە الادى. قازاقستانداعى ينفلياتسيا شەگى وسى دەڭگەيگە جاقىنداپ قالدى. بۇل ينۆەست جوبالاردى قارجىلاندىرامىن دەگەن ينۆەستورلار ءۇشىن تاماشا مۇمكىندىك», دەدى ت.تۋرلوۆ.

ول وسى تۇستا قازاقستاندىق ينۆەس­تورلار باسىمدىق بەرىپ كەلگەن قارجى قۇرالدارىنىڭ كلاسسيكالىق ءتۇرى بۇرىن­عىداي تارتىمدى بولىپ قالا بەرەتىنىن ايتتى.

سەبەبى جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسى سوڭعى 10 جىلدا ارزانداعان جوق, كەرىسىنشە ءوستى. بانك سالىمدارى مولشەرلەمەسى دە ىشكى نارىقتىڭ ىڭعايىنا جىعىلا باس­تادى. ۆاليۋتالىق دەپوزيتتىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى 1 پايىز بولسا, تەڭگە پا­يىزى 10 پايىز. «الداعى ەكى-ءۇش ايدا تەڭگە دەپوزيتى 10 پايىزدان تومەن بولمايدى. بۇل بانكتەردەگى تەڭگە تۇرىندە ساقتالعان دەپوزيتتىڭ ۇلەسىن ارتتىرادى. تۇرعىنداردىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن 10 جىل بۇرىنعى دەڭ­گەي­مەن سالىستىرۋعا بولمايدى. تۇرعىن­داردىڭ ينۆەستيتسيا سالۋعا دەگەن قى­زىعۋشىلىعى قازاقستاننىڭ قارجى نارىعى تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بول­ماعان دەڭگەيگە جەتتى», دەپ اتاپ ءوتتى ول.

تيمۋر تۋرلوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاق­ستان­دىق قور نارىعىنىڭ ارزان جانە ءتيىمدى بولا تۇسۋىنە وسى فاكتورلار اسەر ەتىپ وتىر­عان كورىنەدى.

قور نارىعىنا قاتىسۋعا نيەتتى 1% قا­زاق­ستاندىقتار – الماتى, استانا جانە اق­تاۋ تۇرعىندارى.

 «بۇل كورسەتكىش اقش-تا – 60 پايىز, ەو ەلدەرىندە – 10-20 پايىز. تۇركيالىقتاردىڭ 15 پايىزى قور نارىعى ارقىلى ينۆەستجوبالاردى قارجىلاندىرۋعا باسىمدىق بەرەدى. ال قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 1 پايىزدىق دەڭگەيدە. بۇل قازاقستاندىقتاردىڭ ءمۇم­كىن­دىگىمەن سالىستىرعاندا وتە از. قازاق­ستاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ازىرگە بانك سالىمدارىنا باسىمدىق بەرەدى», دەيدى ت.تۋرلوۆ.

قازاقستاندىقتارعا قور نارىعىنىڭ تار­تىمدىلىعىن ارتتىرۋدىڭ كەزى ەندى كەلدى. بىراق ونىڭ تارتىمدىلىق شەكاراسى الماتى مەن استانادان ارىگە اسا الماي تۇر. الىس اۋداندارداعى ينۆەستورلار ءۇشىن KASE-ءنىڭ ساۋدا الاڭدارى ازىرگە قولجەتىمدى ەمەس.

ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل – ۋاقىتشا قۇبىلىس. قور نارىعى باس­شىلارى, ينۆەستيتسيالىق كومپانيا­لار 2016-2018 جىلدار اراسىندا كونفە­رەن­تسيا­لار وتكىزىپ, قازاقستاننىڭ بار­لىق ايما­عىنداعى ينۆەستورلارمەن ونلاين-ترانس­لياتسيا ارقىلى باي­لانىسقا شىقتى. ءناتي­جەسىندە قازاقستان­دىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى شوب وكىل­دەرى ۇسىنعان جوبا­لارعا ينۆەستور بو­لۋعا دايىن ەكەنىن باي­قات­تى. دەمەك, «تەمىردى قىزعان كەزدە سوعۋ» ءمۇم­كىن­دىگىن ۋىستان شىعارىپ الماۋ قاجەت.

الماتى