كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىك نەگە تومەن؟

سولتۇستىك قازاقستان وڭىرىندە 30 مىڭ­­نان استام كاسىپكەرلىك نىسان ءتىر­كەل­گەن. بىلتىر ولار وندىرگەن جالپى ءونىم مولشەرى 600 ميلليارد تەڭگەگە ج­ەتىپ, ءوسىم 3,6 پايىزدى قۇرا­عان. بار­لىق سالىق تۇرلەرىنىڭ 56 پا­يىزى وسى سالادان تۇسكەن. الايدا, تال­داۋ كور­سەتىپ وتىرعانداي, شاعىن جانە ورتا بيز­نەس وكىلدەرىنىڭ 40 پايىز­دان اس­تامى ساۋدا-ساتتىقپەن عانا شەك­تە­لىپ ءجۇر. بىلايشا ايتقاندا, سون­شا­­لىق­تى ماڭداي تەردى, ەرىك-ءجى­گەر­دى, ۇيىم­داس­تىرۋشىلىق قارىم-قابى­لەتتى قاجەت ەتە قويمايتىن الىپ-ساتۋ سەكىل­دى تىرلىككە بايلانىپ قالعان ءتا­رىزدى. جەڭىلدەتىلگەن نە­سيە بەرەتىن بيز­­نەس­تىڭ جۇزدەن اسا نۇس­قاسى بولا تۇرا, كوبىنە ساۋدا نۇك­تە­لە­رىن اشۋعا ۇمتى­­لىستارى تۇسىنىك­سىز. كەرى­سىن­شە, ءوندى­رىستە ەڭبەك ەتەتىن­دەرى – 4-5, اۋىل شارۋاشى­لىعىندا ءجۇر­­گەن­دەرى 20 پايىز عانا. دەمەك, بۇدان كۇن­دەلىكتى تۇتىناتىن تاۋارلار مەن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن وندىرۋگە دەگەن قۇلشىنىس, تالپىنىس شيراتا ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى.

– ەلىمىزدە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە باعدار­لاماسىنا 600 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ال وبلىستا بار بولعانى جار­­تى ميلليارد تەڭگەنىڭ ءتورت جوباسى عانا ماقۇلدانعان. بۇل – مۇلدەم ما­ر­­دىم­سىز كورسەتكىش. مەملەكەتتىك قول­­داۋ تەتىكتەرى جەتەرلىك, ماسەلەن, ءوت­­كەن جىلى تەكسەرىستەر سانى 30, بيىل 10 پايىزعا قىسقاردى. قىزمەت كور­سەتۋ ۇدەرىستەرى اۆتوماتتاندىرىلىپ, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزىلدى. سو­عان قاراماستان كاسىپكەرلەردىڭ بەل­­سەن­دىلىگى ءالى تومەن. قولداعى ءمۇم­­كىن­­­دىك­تەر جەتە پاي­دالانىلىپ وتىر­عان جوق, – دەگەن اي­ماق باسشىسى قۇ­مار اقساقالوۆ بيز­نەستىڭ دامۋىن تە­جەي­تىن بىرقاتار كە­دەر­گىلەردى اتاپ كور­سەتتى. سولاردىڭ ءبىرى كولەڭكەلى ەكونو­ميكامەن ىمىراسىز كۇرەس بولىپ تا­بىلادى. اقشالاي ءتو­لەم­دەردىڭ قىس­قارۋى كولەڭكەلى بيزنەس پەن جەم­قور­لىقتىڭ ازايۋىنا ءبىرشاما اسەر ەت­كەنى­مەن, 5600 ساۋدا ورنىنىڭ تەك 1,5 مىڭ­ىندا عانا پوستتەرمينال ور­نا­­تىل­عان. اي سايىن 27 ميلليرد تەڭ­گە ءمول­شەرىندە ەڭبەكاقى تۇسسە, 22 ميل­­ليار­دى اقشالاي وتەلەدى. قول­ما-قول ەمەس تولەمدەردىڭ ۇلەسى 16 پا­يىز ءتوڭى­رە­گىندە عانا. جەكە سەكتور يەلەرى تاپ­قان تابىستى وندىرىسكە با­عىت­تاپ, ەڭبەك­اقىنى ءوسىرۋدىڭ ورنىنا قارا­جات­تى دا شىعىندارعا قوسىپ قويادى. بارلىق تابىستىڭ 83 پايىزى, شامامەن 403 ميلليارد تەڭگە كاپيتالدى, باسقا دا زالالداردى وتەۋگە جۇم­سالادى. ال سالىق پەن جالاقىعا تەك 10 پا­يىز عانا باعىتتالادى. ايىر­ماشىلىق 8 ەسە. بۇدان كەيىن تابىستى جاسىرۋ, سالىقتان جالتارۋ سياقتى كەلەڭسىز جايتتار بەلەڭ الماعاندا قايتەدى؟

جيىندا شۆەتسيادا كاسىپكەرلەردىڭ تەك ەكى پايىزى عانا قولما-قول اقشانى قولداناتىنى مىسالعا كەلتىرىلدى. دا­مى­عان ەلدەر Q-كود ارقىلى دا ساۋ­دا جاسايدى.

مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ۇلكەن سۇرانىسقا يە ەكەنىن مىنا تسيفرلار دا ايعاقتايدى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن ءجۇ­زەگە اسىرۋ ماقساتىمەن 2017-2019 جىل­دار ارالىعىندا 6,4 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. سۋبسيديالاۋعا, كەپىل­دەن­دىرۋ­گە, گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا قاراس­تىرىلعانى – 4,6 ميلليرد تەڭگە. وسىلاي بولا تۇرا, بانكتەر بولگەن قارجىنىڭ 27 پايىزى عانا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ارنالعان. اسىرەسە, اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن ازاماتتاردان كەلىپ تۇسەتىن بيزنەس-جوسپارلار جوقتىڭ قاسى. اققايىڭ, جامبىل, تيميريازەۆ, اقجار اۋداندارى 3-4 جوبا ۇسىنۋمەن عانا شەكتەلگەن. ءۋاليحانوۆ اۋدانى سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە سۋبسيديالاۋ قۇرالدارى بويىنشا مۇلدەم ىسكە كىرىسپەگەن. وتكەن جىلى 83 سول­تۇس­تىكقازاقستاندىق شارۋاعا ءتيىستى سۋب­س­يديا بەرىلمەسە, وسىنداي وعاش جايت بيىل دا ورىن العان. شال اقىن اۋدا­نىنداعى ىسكەر جان 23 ميلليون تەڭگە قارجىنى راسىمدەي الماي ءبىراز سەرگەلدەڭگە تۇسكەن. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەر از كەزدەسپەيدى.

كەلەر جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرى­­لات­ىن ءۇشىنشى يندۋستريالان­دىرۋ باع­دارلاماسىنىڭ باستى ەرەك­شە­لىگى سول, ەندىگى باسىمدىق شيكىزات­تان مۇمكىندىگىنشە دايىن ءونىم شىعا­رىپ, سىرتقى نارىققا جول اشا­تىن وندىرۋشىلەرگە كورسەتىلەدى. كاسىپكەر­لەر كەلىسىمدە كورسەتىلگەن شارت-تالاپ­تاردى ورىنداماسا, قاراجات كەرى قايتارىلاتىن بولادى. جاسىراتىنى جوق, سورەلەردە كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, جيھاز, ەلەكترونيكا, تاعى باسقا زاتتار مەن تاۋارلار وبلىسقا سىرتتان جەتكىزىلەدى. جىلىنا 4,5 ميلليون دوللاردىڭ قۇرعاق ءسۇت اكەلىنەدى. اگرارلىق ءوڭىر ەكەنىمىزگە قاراماستان, شۇجىق پەن ەت ونىمدەرى دە شەتتەن تاسىمالدانادى. ونىڭ باستى ءبىر سەبەبى وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ ازدىعىنا كەلىپ تىرەلەدى. «باستاۋ-بيزنەس» جوباسى اياسىندا بىلىمدەرىن جەتىلدىرىپ شىققان اۋىلدىقتاردىڭ تورتتەن ءبىرى عانا ءوز كاسىبىن اشقان. ونىڭ وزىندە كوبىنە ساۋدا-ساتتىق سياقتى جەڭىل تۇرلەرىن تاڭداپ العانى بايقالادى.

بەسكول كەنتىنىڭ تۇرعىنى جانات عابباسوۆ ءۇي قۇستارىن ساتىپ الۋعا قا­را­جاتى جەتكىلىكسىز بولىپ, مەملە­كەت كومەگىنە سۇيەنگەن. قازىر اسىل تۇقىمدى ۇيرەك پەن قازدى ءوسىرۋدى ءبىر كىسىدەي مەڭگەرىپ العان. باستاپقىدا باشۇرتستاننان جەتى ءتۇرلى قۇستىڭ 2400 بالاپانىن اكەلسە, كەيىن تاعى 2 مى­ڭىنا تاپسىرىس بەرگەن. مۇنداي جاڭا­شىلدىقتى قولداۋشىلاردىڭ قاتارى ازىرگە سەلدىر.

جاسىراتىنى جوق, سورەلەردە كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, جيھاز, ەلەكترونيكا, تاعى باسقا زاتتار مەن تاۋارلار وبلىسقا سىرتتان جەتكىزىلەدى. جىلىنا 4,5 ميلليون دوللاردىڭ قۇرعاق ءسۇت اكەلىنەدى. اگرارلىق ءوڭىر ەكەنىمىزگە قاراماستان, شۇجىق پەن ەت ونىمدەرى دە شەتتەن تاسىمالدانادى. ونىڭ باستى ءبىر سەبەبى وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ ازدىعىنا كەلىپ تىرەلەدى. 

تۇرعىنداردىڭ كۇنكورىس دەڭگەيىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن جالاقىنىڭ ورتاشا مولشەرى كوڭىل كونشىتپەيتىنىنە بىرنەشە مىسال كەلتىرىلدى. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 110 مىڭ تەڭگە بولسا, قازىر 113 مىڭ تەڭگەنىڭ ماڭايىندا عانا. سوڭعى بىرنەشە جىل بويى ەلى­مىز­دە كوش سوڭىندا كەلەدى. ءوندى­رىس سا­لا­­سىن­داعىلار ەكى ەسە تومەن ەڭ­بەك­اقى­نى قاناعات تۇتۋعا ءماجبۇر. ءوڭىر قۇرىلىسشىلارىنىڭ ورتاشا جال­اقىسى – 125 مىڭ تەڭگەنى قۇرا­سا, رەسپۋبليكادا 214 مىڭ تەڭگە. جەر­گىلىكتى قۇرىلىس كولەمى ارتقانى­مەن, ناتيجە بايقالمايدى. سەبەبى, جەكە كومپانيا باسشىلارى تاراپىنان ەشقانداي ناقتى شارالار قابىلدانبايدى. ءدال وسىنداي كورىنىس اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا قالىپ­تاسقان. قوستاناي, اقمولا وبلىستارىنا قاراعاندا ونىمدىلىك كوبىرەك, ال جالاقى دەڭگەيلەس. بۇل رەتتە اي­ماق باسشىسى مەملەكەت تاراپىنان كور­سەتىلەتىن قولداۋدى, اتاپ ايتقاندا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى ءۇشىن سالىق امنيستياسىن ۇتىمدى پايدالانۋدى ۇسىندى. سالىق امنيستياسى بويىنشا 1,6 ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنگەن. راقىمشىلىققا 733 زاڭدى تۇلعا ىلىككەن. ولاردىڭ جالپى سوماسى 105 ميلليون تەڭگە بولاتىن ءوسىمپ ۇلى كەشىرىلگەن. سوعان قاراماستان كاسىپ­ورىندار جالاقى جونىنەن جارتى مىڭعا جۋىق ادامعا 95 ميلليون تەڭگە بەرەشەك. 2662 تۇلعانىڭ شوتىنا 467 ميلليون تەڭگە اۋدارىلماعان. 1900 جەكە ۇيىم مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋعا تولەم جاساماعان.

– قۇرىلىس سالاسىنا بولىنەتىن قاراجاتتىڭ 70 پايىزى وبلىس قازى­ناسىنا تيەسىلى. قۇرىلىس ماتەريال­دارى مەن ەڭبەكاقىعا بەرىلگەن قار­جى­نى ءوز پايداسىنا ۇنەمدەيتىن باسشىلاردىڭ ارەكەتىنە ەش توزۋگە بولمايدى, – دەگەن قۇمار ىرگەباي ۇلى تومەن ەڭبەكاقى تاۋار اينالىمىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانىن, سوندىق­تان ونىڭ ءوسىمىن جۇيەلى تۇردە قادا­عا­لاپ وتىراتىن ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرۋدى تاپسىردى. ەگىستىك القاپتارى بىردەي, ال ەڭبەكاقىسى مەن ونىمدىلىگى ءارتۇرلى شارۋاشىلىقتاردى مىسالعا كەلتىردى. 3,9 مىڭ گەكتار جەرى بار «پرومەتەي-اگرو» 4 مىڭ گەكتار القاپقا استىق ءوسىرىپ جۇرگەن «كليۋچەۆوەگە» قاراعاندا جالاقىنى 2,5 ەسە كوپ تولەگەن, ءونىمدى 2 ەسە ار­تىق العان. «دايىندىق-اگرو» مەن «چەركاسسكوە-اگرودا» 7 مىڭ گەكتاردان جەر بار. العاشقىسىنىڭ جۇ­مىس­شىلارىنا لايىقتى جالاقى بەلگىلەنگەن. سوڭعىسىندا كەرىسىنشە.

شەتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى مەن ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋار­لاردىڭ ساپاسىنا قاتىستى. كور­سەتى­لەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى مەن قاۋىپ­سىزدىگىنە باقىلاۋ دەپارتامەنتى جىل باسىنان بەرى سىناماسى الىنعان 2 مىڭنان استام تاۋارلاردىڭ بەستەن ءبىرى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ەمەس دەگەن قورىتىندى بەرگەن. ءبىر ايدا عانا 400-گە جۋىق ازىق-ت ۇلىك ونىمىنە زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, 17 پايى­زى تەحنيكالىق جارامسىز بولىپ شىققان.

ق.اقساقالوۆ كاسىپكەرلەردىڭ الەۋ­مەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن, قوعامدىق بەل­سەن­دىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى ءمىن­دەت بولىپ قالا بەرەتىنىن, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, لايىقتى ەڭبەكاقى تولەۋ, تۇرعىنداردىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا اتسالىسۋ ولاردىڭ باستى بورىشى ەكەنىن تاعى ءبىر ەسكە سالدى.