– مۇحامەدجان ورازباي ۇلى, بيىل «اسىل ارنا» تەلەارناسىنىڭ قۇرىلعانىنا 10 جىل تولىپ وتىر ەكەن. مەرەيتويلارىڭىز قۇتتى بولسىن. ەڭ اۋەلى ارنانىڭ قازىرگى قازاق قوعامىنداعى شىعارماشىلىق باعىتى, مادەني-رۋحاني ماڭىزى, اقپارات كەڭىستىگىندەگى الار ورنى جايلى ايتىپ بەرسەڭىز...
– «اسىل ارنا» تەلەارناسى ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن رۋحاني-اعارتۋشىلىق باعىتتا قۇرىلعان شىعارماشىلىق قۇرىلىم. ياعني, يدەيا اۆتورى – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز تەلەارنا جۇمىسىن جۇيەلەپ جۇرگىزۋ جونىندە 2007 جىلى تىكەلەي تاپسىرما بەرگەن-ءدى. سودان ەكى جىل مەرزىم ەفيرلىك ماتەريال جيناۋعا كەتتى دە, 2009 جىلى جۇمىستى باستادىق.
قازىر شىعارماشىلىق ۇجىم مەملەكەتىمىزدىڭ رۋحاني باعىتتاعى ساياساتىنا نەگىزدەي وتىرىپ جۇمىس جاساۋدا. سوڭعى جىلدارى قوعامدا وتباسى قۇندىلىقتارى جانە «رۋحاني جاڭعىرۋ» سەكىلدى ۇلكەن باعدارلامالارعا باسىمدىق بەرىلىپ جاتىر. وسى رەتتە ءبىز ارنامىزدى نەگىزىنەن وتباسى قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋعا بەيىمدەدىك. ياعني, «اسىل ارنانى» تولىقتاي ءدىني تەلەارنا دەگەننەن گورى, دىنمەن ءسىڭىستى قازاقى داستۇرلەرىمىزدى ناسيحاتتايتىن وتباسىلىق تەلەارنا دەسە بولادى.
العاشىندا ءبىز كوممەرتسيالىق ارنا رەتىندە تىركەلگەن ەدىك. ەلباسىمىزدىڭ رۋحاني باعىتتاعى ساياساتىن ەل اراسىنا ناسيحاتتاۋداعى ەڭبەگىمىز ەلەنىپ, قازىر رەسپۋبليكالىق تەلەارناعا اينالدىق. بۇل دەگەنىمىز – قازاقستاندىق حابار تاراتۋشى جەلىلەردىڭ بارلىعى «اسىل ارنانى» ءوز اۋديتورياسىنا ۇسىنۋعا مەملەكەت تاراپىنان مىندەتتەلەتىنىن بىلدىرەدى.
سونىمەن قاتار اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىمەن قويان-قولتىق جۇمىس اتقارۋدامىز. مينيسترلىك, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى جانە «اسىل ارنا» اراسىندا ۇشجاقتى مەموراندۋم بار.
– سىزدەردىڭ شىعارماشىلىق باعىتتارىڭىز ەلىمىزدەگى ءدىني اعارتۋشىلىق مۇددەگە سايكەس بولعاندىقتان قمدب تاراپىنان قولداۋ بار ما؟
– بار. مىسالى «ماڭىزدى ماسەلە» باعدارلاماسى اپتاسىنا ءۇش مارتە تىكەلەي ەفيرگە شىعادى. ياعني, كورەرمەن وزدەرىن الاڭداتقان ساۋالدارعا جاۋاپ الادى. باعدارلاما سپيكەرلەرى – قمدب يمامدارى جانە تەولوگ-عالىمدار. وتكەن قاسيەتتى رامازان ايىندا «حاقتان حابار تۇسكەن اي» اتتى باعدارلاما اپتاسىنا التى كۇن تىكەلەي ەفيرگە شىقتى. بۇل ىسكە دە قمدب وكىلدەرى تارتىلدى. سول سياقتى «قازاقستان مەشىتتەرى», «ادەپ الىپپەسى», «جۇما ءمۇباراك», «جاس قاري», «قۇران قۇندىلىقتارى» ءتارىزدى تسيكلدىق حابارلارعا ءدىني باسقارما وكىلدەرى تۇراقتى قاتىسىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءوزى-اق قانشالىقتى تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىستا ەكەنىمىزدى انىق كورسەتەدى. وتكەن جىلى شىعارماشىلىق تۇرعىدان «نۇر-مۇباراك» ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىمەن دە ەكىجاقتى مەموراندۋمعا قول قويدىق. ءيىسى قازاققا ساۋلەلى ءسوز جەتكىزۋدە وسىلايشا تىزە قوسىپ امال اتقارىپ جاتقان جايىمىز بار.
تەلەارنا جىل سايىن قمدب قاداعالاۋىمەن قاجىلىق ساپاردان ەلدەگى باۋىرلارعا حابار تاراتۋمەن قاتار, ءتۇرلى شاريعي ماسەلەلەر تالقىلاناتىن كونفەرەنتسيالار, يسلام ەلدەرى ءمۇفتيلەرىنىڭ باسقوسۋى, شەتەلدەردە ءدىني ءدارىس الىپ جۇرگەن قازاقستاندىق جاستاردىڭ جاي-كۇيى سياقتى الۋان شارالاردىڭ اقپاراتتىق قولداۋشىسى رەتىندە ارنا ءدىني باسقارمامەن قاناتتاسىپ جۇمىس اتقارىپ وتىر.
– سىزگە جول ورتادان توسىنداۋ سۇراق قويعىم كەلىپ وتىر. يسلام ءدىنىنىڭ ەجەلگى قازاق قوعامىنداعى ورنى قانداي بولدى؟ قازىر قانداي؟
– قازاقتىڭ ۇلت رەتىندە قالىپتاسۋىندا يسلام ورنى زور. ياعني, مۇسىلمانشىلىقتى قابىلداعان تايپالاردىڭ ءبىرىگۋى نەگىزىندە قازاق حاندىعى قۇرىلدى. بابالارىمىزدىڭ التىن باسىن ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرگەن شاريعات شارتتارى نەگىزىندە تۋىستىق قارىم-قاتىناسقا ۇلكەن ءمان بەرەتىن ءداستۇر قالىپتاستى. وتكەن عاسىرلاردا ادەيى ۇيىمداستىرىلعان اشتىق, گەنەتسيد, قاساقانا جاسالعان رەپرەسسيادان دا امان شىعىپ, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋىمىزدىڭ نەگىزىندە دە يسلام ءدىنى جاتىر. نەگە؟ اتالارىمىز قىز الىپ, قىز بەرۋدە ءبىرىنشى شاريعات قاعيداتتارىن العا قويدى. ءدىنى باسقانى وزىنە جات تۇتىپ, قۇدالاسۋدان ساقتاندى, ياعني قان تازالىعىنا ءمان بەردى. ءبىر قولىندا عىلىمى, ءبىر قولىندا قۇرانى بار بابالارىمىز عىلىم تۋعىزدى, وركەنيەت جاسادى, قالا مادەنيەتىن قالىپتاستىردى. قازىر الەم تۇتىنىپ وتىرعان قۇندىلىقتاردىڭ اۆتورى كەشەگى ءبىزدىڭ بابالارىمىز – ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, احمەت ياساۋيلەر ەمەس پە؟
– ءدىن دەگەنىمىز قۇلشىلىق پا, اعارتۋشىلىق پا, الدە قوعامدى تۇتاستىراتىن رۋحاني كۇش پە؟ «اسىل ارنا» وسى باعىتتاردىڭ قايسىسىنا باسىمدىق بەرىپ وتىر؟
– ءدىن دەگەنىمىز – تۋعاننان ولگەنگە دەيىن قاتار ءورىلىپ كەلە جاتقان قۇندىلىق. ال جەكە ادام ءۇشىن – قۇلشىلىق. قوعام ءۇشىن قاۋىمدى تۇتاستىرىپ, بەرەكەسىن ارتتىراتىن ۇيىتقى. عىلىم ءۇشىن – دامۋدىڭ جولىن اشاتىن اعارتۋشىلىق.
ماسەلەن, قازىر ءبىزدىڭ ۇلت رەتىندە ۇتىلىپ جاتقان جەرىمىز – وتباسى قۇندىلىعى. اقساقالعا مۇقتاجبىز, قاريادان جەتىمدىك كورۋدەمىز, جەمقورلىقتان قازىنامىز كەمىپ جاتىر, قاتالدىق پەن قانىپەزەرلىكتەن قانشاما قىز-كەلىنشەك جاپا شەگۋدە, ساراڭدىق سەبەپتى كەدەي اعايىن قاعىس قالىپ جاتىر. وسى پروبلەمالار تۇبىندە نە جاتىر؟ «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ» دەگەندەي نامىستى ۇل, ۇياتتى قىز تاربيەلەمەۋدىڭ كەمىستىگى بۇل.
«اسىل ارنا» – قوعامدى تىنىشتىققا, شۇكىرشىلىككە, ىنتىماققا شاقىرۋىمەن دە تانىمال. سەبەبى بارىنان ايىرىلىپ, بەرەكەسى قاشىپ, تىنىشتىقتى تۇسىندە عانا كورەتىن جۇرتتاردى كوزىمىز كورىپ وتىر. دەمەك, تىنىش ەلدە ىرىس تابۋىمىز ءۇشىن, وسى ەلدە بەرەكەلى عۇمىر كەشۋىمىز ءۇشىن ەلباسىمىز ايتقانداي, «تاۋەلسىزدىگىمىزدى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋىمىز كەرەك». وسى باعىتتا دا جازىلۋشىلارىمىزدىڭ سانى ءۇش ميلليونعا جەتەتىن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارىمىزدا ءدۇركىن-دۇركىن بەينەروليكتەر, فوتوپوستار ۇيىمداستىرىپ جاتىرمىز.
مۇنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن؟ «ءبىر كۇن ۇرىس بولعان ءۇيدەن قىرىق كۇن بەرەكە قاشادى» دەيدى قازاق. ال ۇلكەن ب ۇلىكتى, ياعني رەۆوليۋتسيانى پايعامبارىمىز مۇحاممەد [س.ع.س] ۇيقىداعى ارىستانعا تەڭەيدى جانە كىمدە-كىم ونىڭ مۇرتىن ج ۇلىپ وياتار بولسا, ياعني ەل اراسىنا ادەيىلەپ ىرىتكى سالار بولسا نەمەسە پاتشاسى مەن قاۋىمنىڭ اراسىنا وت جاقسا, وعان اللانىڭ لاعىنەتى بولسىن دەيدى. اللا ەلشىسى (س.ع.س) سونداي-اق قارۋمەن ب ۇلىك باستاۋشىلاردان گورى قالاممەن امىرىنە قارسى شىعۋشىلاردىڭ زيانى كوپتىگىن ايتىپ, ۇمبەتىن ساقتاندىرعان. ەندەشە, باسشىڭا باعىنۋ مەن ب ۇلىكتەن بارىنشا قاشۋ دا – يسلام تالابى. ارنامىز ەفيرىنەن ەڭ كوپ ناسيحاتتالاتىن تاقىرىپ – تىنىشتىقتىڭ قادىرىن ءبىلۋ, جاراتۋشىڭ جارىلقاۋدى جالعاستىراتىن ايتىپ سۇيىنشىلەۋ.
– «اسىل ارنا» ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ءدىني – اعارتۋشىلار بىردەن-ءبىر حابار تاراتاتىن بىردەن-ءبىر اقپارات قۇرالى ەكەن. بىزدەگى بيلىك بۇتاقتارى تاراپىنان ءتۇسىنىستىكپەن قابىلداۋ ءۇردىسى قانشالىقتى؟
– ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, «اسىل ارنا» ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن اشىلعان. بۇلاي بولماسا, رۋحاني-اعارتۋشىلىق تاقىرىپ 10 جىل جۇيەلى جۇرگىزىلمەس ەدى. قانشاما سايتتار اشىلا سالا جابىلىپ, جۋرنالدار جوق بوپ كەتىپ جاتقاندا, تەلەارنانى بابىندا ۇستاپ تۇرۋ – ءسىز ايتىپ وتىرعان بيلىك بۇتاقتارىنىڭ تۇسىنىستىگى عانا ەمەس, جۇيەلى شاراپاتىنىڭ جەمىسى. ارنامىز اشىلا سالا, سول كەزدەگى مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد بارلىق وبلىس اكىمدەرىنە رەسمي حات جازىپ, ەلباسىنىڭ رۋحاني باعىتتاعى ساياساتىن ناسيحاتتايتىن ارنانى قولداۋدى ايتقان ەدى.
كەيىنگى جىلدارى ءدىن ىستەرى ءمينيسترى نۇرلان ەرمەكباەۆ كەڭسەمىزگە ارنايى كەلىپ, جۇمىس بارىسىمەن تانىسىپ, ناقتى تاپسىرمالارىن بەرىپ كەتكەن ەدى. قوعامدىق دامۋ مينيسترى كەزىندە دارحان كالەتاەۆ تا وڭ كوزقاراستا بولدى. قازىرگى ءمينيسترىمىز داۋرەن اسكەربەك ۇلىمەن دە كەلىسىلگەن ۋاقىتتا كەزدەسىپ, ەسەبىمىزدى تاپسىرىپ, جوسپارىمىزدى تانىستىرىپ تۇرامىز.
سونداي-اق كەيىنگى جىلدارى وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىندا جاستارمەن كەزدەسۋلەرگە ءجيى شاقىرادى. اقىن دەگەن اتىمىز بار, ءسوز ۇستاعان ايتىسكەر, رەسپۋبليكالىق ارنا ديرەكتورى رەتىندە شاقىرعان جەردەن قالماۋعا تىرىسامىز. بەس ءجۇز, مىڭ ادامدىق زالداردا وتەتىن كەزدەسۋلەر ايماق باسشىلارىنىڭ رۇقساتىنسىز, قۇزىرلى ورىنداردىڭ ماقۇلداۋىنسىز وتپەيدى عوي. ءسىز سۇراپ وتىرعان تۇسىنىستىك دەگەن وسى ەمەس پە؟
– شىعارماشىلىق ۇجىم ءدىني-رۋحاني باعىتتا جۇمىس جاسايتىندىقتان, جەتەكشى جۋرناليستەردىڭ دە ءدىني ساۋاتى بولعانى ءجون. ونىڭ سىرتىندا قازىر قوعامدا جات اعىمدار ىقپالى دا بارشىلىق. وسى ءىس قالاي ۇيلەسىم تابۋدا؟
– ۇجىم جەتەكشىسى رەتىندە ماعان تەلەارنا قىزمەتكەرىنىڭ ءدىني ساۋاتىنىڭ تەرەڭدىگىنەن گورى كاسىبي شەبەر, ماسس-مەديا مامانى بولۋى ماڭىزدىراق. «اسىل ارنادا» جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن تەولوگيالىق تەرەڭ ءبىلىم كەرەك ەمەس. ويتكەنى ءيىسى قازاق بالاسىنىڭ ءبارى يماندى, مۇسىلمانشىلىقتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن قارا شاڭىراقتان-اق ۇيرەنگەن. اقىن بەكجان ءاشىرباەۆ باۋىرىم ايتپاقشى, قازاقتىڭ كەز كەلگەن بالاسى «اكادەميالىق ءبىلىمدى اكەدەن الىپ» وسەدى.
«اسىل ارنانىڭ» ماقساتى – ەلدىڭ ءبارىن مەدرەسەگە شاقىرۋ ەمەس. ءبىزدىڭ نەگىزگى كونتسەپتسيا, دومالاقتاپ ايتار بولساق, «كۇپى كيگەن قازاقتىڭ قارا ولەڭىن, شەكپەن جاۋىپ وزىنە قايتارامىن» دەپ مۇقاعالي ايتقانداي, گەنىمىزدە ونسىز دا بار, بىراق ۇيىقتاپ جاتقان ۇلتتىق كودتارىمىزدى ءتۇرتىپ وياتۋ. جاميعاتتى جاقسىلىققا ۇندەۋ, جۇرتشىلىقتى جاماندىقتان قاداري-حالىمىزشە قايتارۋ. اق پەن قارانى تاپ باسىپ, نەنىڭ پايدا, نەنىڭ زيان ەكەنىن جۇرەگىمەن شىن تۇسىنگەن ادام مەشىتكە بارا ما, مەدرەسەگە شاكىرت بولا ما – ءوزى بىلەدى. قوعام دىنيلەنبەۋ كەرەك, مۇسىلماندانۋى قاجەت. ويتكەنى شىن مۇسىلمان اينالاسىنا تەك پايدا اكەلەدى, ەتىكشى بولا ما, ەگىنشى بولا ما, قايدا ءجۇرىپ, قانداي ورىنتاقتا وتىرسا دا ءوز كاسىبىنىڭ ناعىز بىلگىرى بولۋعا تىرىسادى. ياعني, دۇنيە مەن اقىرەت قامىن قاتار ۇستايدى.
ال جات اعىمدى انىقتاۋ – ءجۇدا قيىن شارۋا ەمەس. اعىم – بەلگىلى ءبىر ادامعا نەمەسە ءبىر ادامنىڭ كىتابىنا شاقىرادى, سان الۋان ادامدى بىردەي ويلايتىن سەكتا شەڭبەرىنە تىققىسى كەلەدى. ال اقيقي ءدىن – اللانىڭ كىتابى قۇرانعا ءجانە ونىڭ ەلشىسى مۇحاممەدتىڭ [س.ع.س] سۇننەتىن ورىنداۋعا عانا شاقىرادى. قۇران مەن سۇننەتكە عانا سۇيەنگەن ادام قوس رەلسكە تۇسكەن پويىزداي زىمىرايدى. مۇنى بابالارىمىز باياعىدا-اق ايتىپ كەتكەن عوي – ادامنان سۇراعاننىڭ ەكى كوزى شىعادى, اللادان سۇراعاننىڭ ەكى ءبۇيىرى شىعادى...