بەيسەنبى, 14 اقپان 2013 7:07
ەلىمىزدە بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ 2007-2015 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما نەگىزىندە قولعا الىندى. ءبىر ادامعا 14,6 كەلى بالىق دەپ تۇجىرىمداعان ۇكىمەت بالىق ءوسiرۋ مەن بالىق يمپورتىن جىلىنا 272,0 مىڭ تونناعا دەيiن جەتكiزۋدى كوزدەپ وتىر.
بەيسەنبى, 14 اقپان 2013 7:07
ەلىمىزدە بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ 2007-2015 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما نەگىزىندە قولعا الىندى. ءبىر ادامعا 14,6 كەلى بالىق دەپ تۇجىرىمداعان ۇكىمەت بالىق ءوسiرۋ مەن بالىق يمپورتىن جىلىنا 272,0 مىڭ تونناعا دەيiن جەتكiزۋدى كوزدەپ وتىر.
قولداعى دەرەك كوزدەرى بويىنشا, قازاقستاندا كاسپي تەڭiزiن قوسپاعاننىڭ وزىندە سۋ توعاندارىنىڭ جالپى اۋدانى 5 ميلليون گەكتار شاماسىندا. رەسپۋبليكا سۋ توعاندارىندا تاۋارلىق بالىق ءوسiرۋ كولەمi 1970 جىل مەن 1990 جىلدار ارالىعىندا 0,6 مىڭ توننادان 9,8 مىڭ تونناعا دەيiن ءوستi نەمەسە 14,2 eceگe دەيiن ارتتى. تاۋارلىق بالىق ءوسiرۋ بويىنشا مۇنداي ءوسۋ قارقىنى كەزىندە كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ بiردە-بiرiندە بولماعان ەكەن. مىسالى, بالقاش كولiندە 1 گەكتاردان 3-تەن 5 كەلىگە دەيiن بالىق اۋلانسا, ال توعان شارۋاشىلىعىندا بۇل كورسەتكiش 1,5 مىڭ كەلىدەن 1,8 مىڭ كەلىگە دەيiن جەتكەن كەزدەر بولىپتى.
ماماندار 1990 جىلدان باستاپ 2004 جىلعا دەيiن بالىق اۋلاۋ كولەمi 80,9 مىڭ توننادان 36,6 مىڭ تونناعا دەيiن كۇرت تومەندەپ كەتكەنىن ايتادى. ەگەر ستاتيستيكانى سويلەتەر بولساق, 2005 جىلى بالىق قورلارىن قورعاۋ جانە وڭتايلى پايدالانۋعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ناتيجەسiندە رەسپۋبليكانىڭ سۋ توعاندارىنداعى جالپى بالىق اۋلاۋ كولەمi 2004 جىلمەن سالىستىرعاندا 12,2%-عا ارتقان جانە 44,9 مىڭ توننانى قۇراعان. دەمەك, ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى ايماقتارىندا تاۋارلى بالىق ءوندىرىسىن وركەندەتۋگە مۇمكىنشىلىك بار. ماسەلەن, 2012 جىلى بىزدە 300 توننا تاۋارلىق بالىق وسىرىلسە, 2025 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا ونىڭ مولشەرىن جىلىنا 50 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. اسىرەسە, الەمدىك تاجىريبەدە مويىندالعان بالىق ونىمدەرى ءوندىرىسىن اكۆاوسىرۋدىڭ ەسەبىنەن ارتتىرۋ, ياعني بالىق قورىن جاساندى تۇردە كوبەيتۋ قولعا الىنۋدا. «اكۆاوسىرۋدى وركەندەتۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى. بۇل باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, بالىق تۇرلەرىن جاساندى جولمەن ءوسىرۋ تابيعي تارالىمدى اۋلاۋ كولەمىن ازايتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە بيوالۋاندىقتى ساقتاپ قالۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى», دەيدى بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى اكۆاوسىرۋدى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى قادىربەك يسقاليەۆ. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, بۇگىندە بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ قاراماعىندا جەتى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك-قازىناشىلىق كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ولار: اتىراۋ وبلىسىنداعى ەركىنقالا اۋىلىنداعى اتىراۋ بەكىرە ءوسىرۋ زاۋىتى, زاروسلىي كەنتىندەگى جايىق-اتىراۋ بەكىرە بالىق زاۋىتى, الماتى وبلىسى شالقار پوسەلكەسىندەگى قاپشاعاي ۋىلدىرىق شاشۋ-ءوسىرۋ شارۋاشىلىعى, قىزىلوردا وبلىسى قوسجار اۋىلىنداعى قامىستىباس بالىق پيتومنيگى, پەتروپاۆل قالاسىنداعى پەتروپاۆل بالىق پيتومنيگى, اقمولا وبلىسىنداعى مايبالىق بالىق پيتومنيگى جانە الماتىداعى قازاق وندىرىستىك-اككليماتيزاتسيالىق ستانساسى. بۇل كاسىپورىندار جىل سايىن ەلىمىزدىڭ بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىندارىن بەكىرە, البىرت, تۇقى جانە وسىمدىك قورەكتى بالىقتىڭ قۇندى تۇرلەرىمەن بايىتقان. 2012 جىلى بالىق وسىرۋشىلەر تابيعي ورتاعا 160 ملن. دانا قۇندى بالىق تۇرلەرىنىڭ شاباعىن جىبەرىپتى. سونىمەن قاتار, جەكە مەنشىك كاسىپورىندارمەن قورداعى سۋ ايدىندارىندا 6,3 ملن. دانا بالىقتىڭ قۇندى تۇرلەرىن ء(سىبىر بەكىرەسى, سۇيرىك, تۇقى, سازان, ءدوڭماڭداي, اق امۋر) ءوسىرۋ جونىندە كەلىسىمدەر جاسالىپ جاتقان كورىنەدى.
– تۇرعىنداردىڭ بالىقتى تاعام رەتىندە پايدالانۋ كولەمىن جىلىنا بۇگىنگى 5 كەلىدەن 10 كەلىگە دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار. ءبىز ءوزىمىزدىڭ تابيعي قورلارىمىزدى دا قولداپ وتىرۋىمىز كەرەك. بالىقتىڭ ۋىلدىرىق شاشاتىن ۋاقىتىندا ولاردى اۋلاۋعا تىيىم سالۋدىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋ ارقىلى دا بالىقتىڭ تابيعي جولمەن كوبەيۋىن دە ەستەن شىعارماۋعا ءتيىسپىز, – دەيدى قازاق بالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى قۋانىش يسابەكوۆ.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە مەملەكەت قامقورلىعىن سەزىنىپ وتىرعان حالىقارالىق تالاپقا ساي سالىنعان جەتى زاۋىت بار. سوندا دا بولسا, ىشكى رىنوكتى تولىق بالىق جانە بالىق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بولماي تۇر. كوكسەركە مەن بەكىرە تۇقىمىنا ءبىرجولا جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن.
كەزىندە «رەسپۋبليكا فلاگمانى» اتاعىمەن دۇركىرەگەن «اتىراۋ بالىق» اق-تىڭ جۇمىسى توقتاپ قالدى. ال «بالقاشبالىق» جشس ديرەكتورى احات قۇسپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, «بىزدەگى بالىق شارۋاشىلىعى بۇگىندە وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشىپ وتىر». 30 جىلدان استام ۋاقىت سۋدان «مارجان تەرگەن» بالىقشى ءوز شارۋاشىلىعىنىڭ بالىق اۋلاۋ, ساتۋ, وڭدەۋمەن اينالىساتىنىن ايتا كەلىپ, مەملەكەت تاراپىنان ەشقانداي كۆوتا, ليميت دەگەندى الىپ كورمەگەنىن, سوندا دا بولسا, وزەن ساعالاعان حالىقتى ازىن-اۋلىق جۇمىسپەن قامتىپ, ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورىپ وتىرعاندارىن جەتكىزدى.
دارىگەرلەردىڭ ەسەبىنە سايكەس, ازىق-ت ۇلىك نورماسى بويىنشا ءار ادام جىلىنا 14 كەلى بالىق جەۋى ءتيىس. وسى ستاندارتپەن الاتىن بولساق, ەل تۇرعىندارىن بالىق جانە بالىق ونىمدەرىمەن تۇگەلدەي قامتۋ ءۇشىن 230 مىڭ تونناداي بالىق ءوندىرۋ قاجەت. سوندىقتان, ەلىمىز يمپورتقا تاۋەلدى.
نەگىزىنەن بالىق جانە بالىق ونىمدەرى قازاقستانعا الەمنىڭ 43 ەلىنەن, اسىرەسە رەسەي, نورۆەگيا جانە قىتايدان كوپتەپ تاسىمالدانادى. دۇكەن سورەلەرى تولعان شەتەلدىك ءونىم. باعاسىنان باس اينالادى. ماسەلەن, قارجى مينيسترلىگى كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ دەرەگىنشە, 2011 جىلى رەسەيدەن 9007 توننا, نورۆەگيادان 25062 توننا, لاتۆيادان 6496 توننا, ۆەتنامنان 4691 توننا, ەستونيادان 2454 توننا, قىتايدان 2774 توننا بالىق ونىمدەرى اكەلىنگەن.
كەرىسىنشە, ەلىمىزدە اۋلانىپ, وڭدەلەتىن بالىقتىڭ 60%-ى ەكسپورتقا كەتىپ جاتىر. سونداي-اق بيىلدان باستاپ, بۇرىن ەۋرووداققا بالىق جانە بالىق ونىمدەرىن ەسپورتقا شىعارىپ كەلگەن 6 وڭدەۋشى كاسىپورىن تاعى 4 وڭدەۋشى كاسىپورىنمەن تولىقتى. ءوز ەرنىمىزگە جەتپەستەن, وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنان بەرى ەۋرواۋماققا ءبىزدىڭ ەلدەن 3 مىڭ توننا بالىق ونىمدەرى ەكسپورتتالىپتى.
رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, سوڭعى ءۇش جىلدا ەلىمىزدەن 40 توننا بەكىرە تۇقىمداس بالىق, 10 توننا قارا ۋىلدىرىق شەتكە شىعارىلىپتى. بالىقشىلار بولسا «بۇل ەسەپ تۋرا ەمەس, ودان دا كوپ» دەيدى. قارا ۋىلدىرىقتىڭ «كولەڭكەلى بيزنەسى» 92 پايىزعا جەتىپ جىعىلىپتى. ەلىمىزدە وندىرىلگەن ۋىلدىرىقتىڭ 85 پايىزىن تەك اقش ساتىپ اكەتەتىن كورىنەدى.
بالىق وسىرۋگە قولايلى سۋ كوزدەرى مەن جاساندى سۋ ايدىندارى جاعىنان العاندا تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە رەسەيدەن كەيىنگى ورىندامىز. تابيعاتى جان-جانۋارلار مەن اڭ-قۇسقا باي قازاق دالاسى «بالىعى تايداي تۋلاعان» وزەن-كولدەردەن دە كەندە ەمەس. كوگىلدىر ايدىنىندا بالىقتىڭ 127 ءتۇرى بار بولسا, ونىڭ 18 ءتۇرى «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن. دەسەك تە, سوڭعى جىلدارى ايدىنداردىڭ لاستانۋى سالدارىنان بالىقتار دا ءوسىمىن ازايتقان دەيدى ماماندار.
– بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, سۋ ماسەلەسىن شەشۋىمىز كەرەك. ەكىنشىدەن, سول سۋلارعا بالىق جىبەرۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, بالىعى بار وزەن-كولدەرگە قامقورلىق جاسالۋى ءتيىس. قازىر ەلدىڭ ءبارى بالىعى بار كولدەرگە شۇيلىگەدى. بىراق ونى مەملەكەتكە سالىعىن تولەپ وتىراتىن ادامدار الادى. دەگەنمەن, كەيدە وسى سالادا زاڭ بۇزۋشىلىقتار بولىپ تۇرادى. بىزدە ەكى-ءۇش ادامنان بىرىگىپ, قۋىستارداعى كىشىگىرىم ءبىر كولدەردەن بالىق اۋلاۋ ارقىلى كۇن كورىپ جۇرگەندەر بار. ولار بولاشاعىن ويلاپ جۇرگەندەر ەمەس. سوندىقتان دا ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن مىقتاپ قولعا العان ءجون, – دەيدى قازاق بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى يحتيولوگيا زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى حيسمەت يسمۋحانوۆ.
تىلەكگۇل ەسداۋلەت.