وسىدان تۋرا توعىز جىل بۇرىن ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن «بالاپان» باعدارلاماسى بەكىتىلدى. 2010 جىلدان بەرى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان باعدارلامانىڭ ناتيجەسىندە 3-6 جاستاعى بالالاردىڭ بالاباقشامەن قامتىلۋى 95 پايىزعا جەتتى. 2020 جىلعا دەيىن 100 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. بۇرىن اتا-انالار بالالارىن بالاباقشاعا تاڭنان كەشكە دەيىن قاراپ وتىراتىن ورىن رەتىندە قارادى. ال قازىر مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋگە قوعامنىڭ ءوزى ەداۋىر ۇلكەن تالاپ قويادى. مىنە, وسى ەكىجاقتى تالاپ پەن جاۋاپكەرشىلىك سالانى جاڭا ساتىعا كوتەرۋى مۇمكىن. ول – مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى مىندەتتى ەتۋ. بىراق بۇعان مەملەكەت, قوعام, ماماندار, باستىسى – بالالار دايىن با؟
ءبىر قادام قوس تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتادى
قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سايراش ناعاشىبايقىزى مىندەتتى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى قولدايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل – شەتەلدىك تاجىريبەدە بار دۇنيە. ماسەلەن, امەريكادا مەكتەپالدى دايارلىق مىندەتتەلگەن. بالاباقشادان سەرتيفيكات الىپ كەلگەندە عانا مەكتەپكە قابىلدايدى. ەڭ ماڭىزدىسى بالانى مەكتەپكە پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك جاعىنان دايىندايدى. «مەن بۇل باستامانى تەك مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ تەگىن بولسا قولدايمىن. سەبەبى قازىر مىندەتتى بولماعاندىقتان, كوپ اتا-انالار بالالارىن بالاباقشاعا بەرە بەرمەيدى. وعان ءتۇرلى سەبەپ بار. بىراق بالاعا ورتا كەرەك», دەيدى پروفەسسور. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل باستاماعا اتا-انالار دايىن ەمەس. ناقتىراق ايتقاندا, اۋىلدىق جەردەگى اتا-انالار دايىن بولماي شىعادى. مەملەكەتتىك بالاباقشاعا بەردى دەگەندە دە, 10-15 مىڭ تەڭگەنىڭ ءوزى – اۋىلدىقتارعا ايتارلىقتاي اقشا. «مۇنداي جاعدايعا بارلىق تاراپ ۇلكەن دايىندىقپەن كەلۋى كەرەك. اتا-انالارعا مەكتەپكە دەيىنگى مىندەتتى ءبىلىم بەرۋدىڭ قاجەتتىلىگى جونىندە ناسيحاتتاپ, پەداگوگيكالىق ساۋاتىن ارتتىرعان ابزال. سوتسيومەتريالىق ادىسپەن الىپ قارايتىن بولساق, 3-6 جاستاعى بالالاردى 95 پايىزبەن قامتىپ وتىرمىز دەۋگە كەلمەيدى. كوبىسى كەزەكتە تۇر, الا الماي ءجۇر. اتا-اجەسىنىڭ قولىندا وسكەنىن قالايتىندار تاعى بار», دەيدى س.ناعاشىبايقىزى.پروفەسسوردىڭ زەرتتەۋىنشە, شەتەلدەردە ەڭ جوعارى جالاقىنى وسى تاربيەشىلەر الادى. ولاردىڭ ايلىعىن كوتەرۋ ارقىلى ەكى بىردەي ماسەلە شەشىلەر ەدى: الدىمەن ساپانى ارتتىرامىز ءارى ەر ادامداردى تارتۋعا ءمۇمكىندىك بولادى. ەۋروپا ەلدەرىندە, انىعى جالاقىسى جوعارى مەملەكەتتەردە ەر تاربيەشىلەر ءجيى كەزدەسەدى. «ال ءبىزدە, وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى بالالارعا ەر ادامنىڭ تاربيەسى جەتىسپەي تۇرعانى بايقالادى. كەزىندە كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا جالاقى جوعارى بولدى, سوندا بالاباقشاعا قىزمەتكە تۇرۋعا تالاساتىنبىز, تالاپ كۇشتى, جۇمىسقا كىرۋ قيىن ەدى», دەيدى اتالعان وقىتۋشى.
بۇل قادامعا بارۋ ءۇشىن الدىمەن ءبىلىم تۋرالى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك ەكەنى بەلگىلى. ونسىز ءبىز ەشقانداي ارەكەتكە بارا المايمىز. سونان سوڭ ۇگىت-ناسيحاتتى جۇيەلى جۇرگىزۋ قاجەت. سول ناتيجەسىن بەرگەندە عانا ىسكە كىرىسۋگە بولادى.
بالاعا دا بالا كەرەك
ەركەجان نۇرلانبەكقىزىنىڭ تۇڭعىشى ءۇش جاستا. ول قىزىن قازاقى سالت بويىنشا اتا-اجەسىنىڭ تاربيەسىنە بەرگەن. «اتا مەن اجەنىڭ تاربيەسىندە بولعان بالا اڭعارىمپاز, كورگەندى بولىپ وسەدى. قىزىم ۇلكەندەردىڭ قولىندا ەكى جارىم جاسقا دەيىن ءجۇردى, كەيىن بالاباقشاعا بەردىك. سوندا ءبىر نارسەنى انىق بايقادىم, بالاعا ءبارىبىر بالا كەرەك ەكەن. ونى ءوز ورتاسى مەن قۇرداستارى عانا زامان كوشىنە قاراي قالىپتاستىراتىنىن تۇسىندىك. تاڭنان كەشكە دەيىن تەك اتا-اجەسىمەن الىسىپ, ات قىپ وينايتىن بالاپانىم ءوز قاتارىنا ءبىرازعا دەيىن قوسىلا المادى», – دەيدى انا. ونىڭ ايتۋىنشا, ادام قوعامنان تىس ءومىر سۇرە المايتىندىقتان, بالانى باستان بەيىمدەۋ قاجەت. ونىڭ ءرولى – بالاباقشانىڭ قولىندا. سوندىقتان مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ قازىرگى مەملەكەتتىك باعدارلاماداعىداي, 3 جاستان عانا ەمەس, 2 جاستان قولجەتىمدى جانە تولىق قامتىلعانى ءجون.
جاپوندىق جاڭاشىل ازامات, اتاقتى «Sony» كورپوراتسياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ينجەنەر ماسارۋ يبۋكي ادام ومىرىندە ەرتە بالالىق شاقتان دامىتۋدىڭ وراسان زور اسەرى بارىن 1971 جىلى جارىققا شىققان ءوزىنىڭ «ءۇشتەن كەيىن كەش» (اعىلشىنشا نۇسقاسى – «كindergarten is too late») كىتابى ارقىلى دالەلدەگەن. بۇل ەڭبەك جاپون پەداگوگيكاسىنا توڭكەرىس جاسادى. وندا العاشقى ءۇش جىل بالا ءومىرىنىڭ نەگىزى ەكەنى ايتىلعان. اۆتور وسى ەڭبەگىندەگى العىسوزىندە: «ءبىز بالالاردى ءۇش جاستان كەيىن نەگە ءۇيرەتۋ كەرەكتىگىنە كوپ كوڭىل بولەمىز. بىراق وسى جاستاعى بالالارعا ءجۇرگىزىلگەن جاڭا زەرتتەۋگە ءسايكەس, باس ميىنداعى كلەتكالاردىڭ دامۋى 70-80 پايىزعا دەيىن جەتكەن, ورىندالىپ بىتكەن. بۇل بىزگە كۇشىمىزدى ءۇش جاسقا دەيىنگى بالانىڭ ميىن دامىتۋ جولىنا جۇمساۋعا ءتيىس ەكەنىمىزدى ايقىنداماي ما؟» دەپ وزىنەن باستاپ, بارشا قوعامعا ساۋال تاستاي كەلە, وسى كىتابىن انالارعا ارناعانىن ايتادى.قوعامنان مەملەكەتتىك ساياساتقا دەيىن
بايقاساڭىز, ءبىزدىڭ ەلدە دە 3 جاسقا دەيىنگى بالالار مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارمەن تولىق قامتىلماعان. دەمەك, 0-3 جاستاعى بالالارمەن, ياعني يبۋكي دالەلدەگەن ەڭ ماڭىزدى شاقتا اتا-انالار اينالىسىپ وتىر دەگەن ءسوز. سوندىقتان بالالاردى ەرتە جاستان دامىتۋدا ۇكىمەتتىڭ, مامانداردىڭ اتا-انالارمەن جۇرگىزەتىن جۇمىسى ماڭىزدى.
قوعامنىڭ تالابى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتتا دا ەسكەرىلدى. ونىڭ ءبىر ايعاعى – ەلباسىنىڭ 2018 جىلعى «ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا بالالاردى ەرتە جاستان دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋى. وندا: «2019 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە قاراي مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ىسىندە بالالاردىڭ ەرتە دامۋى ءۇشىن ءوز بەتىنشە وقۋ ماشىعى مەن الەۋمەتتىك داعدىسىن دامىتاتىن باعدارلامالاردىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىن ەنگىزۋ قاجەت», – دەلىنگەن.
بۇدان بولەك, يۋنەسكو انىقتامالىعىندا: «كىشى جاستاعى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەلەۋ جانە وقىتۋ – بالانىڭ وسۋىنە, دامۋىنا, دەنساۋلىعىنا, تاماقتانۋى مەن گيگيەنالىق تالاپتاردىڭ ساقتالۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتۋشى پروتسەسس. مەكتەپكە دەيىنگى ەرتە ءبىلىم بەرۋ بالانىڭ ءدۇنيەگە كەلگەن ساتىنەن باستاپ, ونىڭ باستاۋىش مەكتەپكە بارۋىنا دەيىن تانىمدىق-سويلەۋ, فيزيكالىق, الەۋمەتتىك-تۇلعالىق جانە كوركەم-ەستەتيكالىق دامۋىنا ىقپال ەتەدى» – دەپ كورسەتىلگەن.
وسى حالىقارالىق تاجىريبە مەن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعىمەن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ ستاندارتىنا بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, «مەكتەپكە دەيىنگى بالالىق شاق» رەسپۋبليكالىق ورتالىعى اتالعان سالاداعى پەداگوگتار جۇمىس بارىسىندا قولداناتىن ادىستەمەلىك قۇرالدار ءازىرلەدى. وندا بالالاردى ەرتە جاستان ءوز بەتىنشە وقىتۋ مەن دامىتۋ, الەۋمەتتەندىرۋ بويىنشا ءادىستەمەلىك كومەك بەرىلگەن. دەمەك, ۇكىمەت پەن ۇكىمەت جانىنداعى جاۋاپتى ۆەدومستۆو مىندەتتى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋگە بالالاردى ەرتە جاستان دامىتۋدى قولعا الۋ ارقىلى ناقتى قادام باسىپ كەلەدى. دەسە دە, 3 جاسقا دەيىنگى بالالاردى 100 پايىز بالاباقشامەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىرىپ, مىندەتتىلىك تۋرالى ءسوز قوزعاۋ قانشالىقتى قيسىندى؟!ءبارى بالانىڭ بولاشاعى ءۇشىن
جارايدى, ۇكىمەت دايىن دەگەننىڭ وزىندە مۇنى مىناداي كوزقاراستاعى قوعام قالاي قابىلدايدى؟ ءبىر الماتىلىق انا بالاسىن بالاباقشاعا بەرمەيتىنىن جەتكىزدى. «ءوزىم ۇيدەن مەكتەپكە دايىندايمىن. ءبىز دە كەزىندە ءارىپ تانىماي-اق 1-سىنىپقا بارعانبىز. بالاباقشاعا ورنالاستىرىپ ەدىم. تاربيەشىسىنەن ۇركىپ قالعان بالام بۇتىنا ءجىبەرىپ قويىپتى. ونداي تاربيە كورگەنشە, ۇيدە بولعانى جاقسى», دەدى كوڭىلى قالعان اتا-انا. ال مۇنداي اتا-انالارعا, بالاباقشاعا بارۋدى «تراگەديا» سانايتىن بالالارعا «مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم الماسا, مەكتەپكە قابىلداماۋى مۇمكىن» دەسەك, ولاردىڭ ساناسىندا جارىلىس بولماي ما؟ كوپ سۇراقتىڭ جالعىز جاۋابى – قامتىلۋىن عانا ەمەس, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋدىڭ ساپاسىن 100 پايىزعا جەتكىزۋ. سوندا عانا بالا اتا-اناسىن بالاباقشاعا ءوزى سۇيرەپ بارادى.